Vertigo: Punca, Gejala, Jenis dan Rawatan Yang Perlu Anda Tahu

Pernahkah anda bangun dari katil lalu tiba-tiba terasa seolah-olah seluruh bilik sedang berpusing? Atau mungkin perasaan tersebut muncul apabila anda baring, menoleh ke sebelah atau mendongakkan kepala?

Ramai orang menggambarkan keadaan ini sebagai “pening”, tetapi vertigo tidak semestinya sama dengan pening biasa.

Vertigo ialah rasa seolah-olah diri sendiri atau persekitaran sedang bergerak atau berpusing walaupun sebenarnya tiada pergerakan sedemikian. Ia bukan satu penyakit khusus, sebaliknya gejala yang boleh disebabkan oleh pelbagai masalah, terutama gangguan pada sistem keseimbangan telinga dalam.

Antara penyebab yang paling biasa ialah benign paroxysmal positional vertigo atau BPPV, tetapi vertigo juga boleh berlaku akibat vestibular neuritis, labyrinthitis, penyakit Ménière, migrain vestibular dan beberapa masalah pada otak.

Walaupun kebanyakan kes vertigo bukan disebabkan penyakit berbahaya, vertigo yang muncul secara tiba-tiba bersama kelemahan anggota badan, masalah pertuturan atau gangguan penglihatan boleh menjadi tanda kecemasan seperti strok.

Apa Itu Vertigo?

Vertigo ialah perasaan palsu bahawa anda atau persekitaran sedang bergerak.

Sesetengah orang merasakan:

• bilik seperti berpusing;
• badan seolah-olah berpusing;
• lantai terasa bergerak;
• tubuh seperti ditarik ke satu arah;
• sukar mengekalkan keseimbangan;
• rasa hendak jatuh.

Vertigo boleh berlangsung hanya beberapa saat, beberapa minit, beberapa jam atau lebih lama bergantung kepada puncanya.

Hospital Melaka turut menerangkan vertigo sebagai perasaan diri atau persekitaran berpusing yang boleh disertai loya, muntah dan kehilangan keseimbangan, serta membezakannya daripada pening atau sakit kepala biasa.

Vertigo dan Pening Biasa: Apa Bezanya?

Perkataan “pening” boleh membawa maksud yang berbeza kepada setiap orang. Oleh sebab itu, doktor biasanya akan bertanya dengan lebih terperinci tentang apa yang sebenarnya dirasakan.

Sebagai contoh, seseorang yang bangun terlalu cepat lalu terasa hampir pitam mungkin mengalami masalah berkaitan tekanan darah, bukannya vertigo sebenar.

Sebaliknya, seseorang yang berkata, “Setiap kali saya pusing badan ke kanan atas katil, bilik berpusing selama 20 saat,” mempunyai corak yang lebih menyerupai vertigo posisi seperti BPPV.

Bagaimana Badan Mengekalkan Keseimbangan?

Keseimbangan badan bergantung kepada beberapa sistem yang bekerja serentak.

Antaranya:

1. Telinga dalam mengesan pergerakan dan kedudukan kepala.
2. Mata memberikan maklumat tentang kedudukan badan berbanding persekitaran.
3. Saraf deria pada badan mengesan kedudukan sendi dan anggota badan.
4. Otak menggabungkan semua maklumat ini dan membantu mengawal keseimbangan.

Di dalam telinga terdapat struktur yang dikenali sebagai sistem vestibular. Semicircular canals mengandungi cecair dan sensor yang membantu mengesan pergerakan kepala.

Struktur lain seperti utricle dan saccule pula mengandungi partikel kecil yang dikenali sebagai otoconia. Apabila otoconia ini berpindah ke tempat yang tidak sepatutnya, ia boleh menghasilkan isyarat pergerakan yang salah dan mencetuskan BPPV.

Jenis-Jenis Vertigo

Secara umum, vertigo boleh dibahagikan kepada dua kumpulan besar.

1. Vertigo Periferi

Vertigo periferi berpunca daripada gangguan pada sistem vestibular telinga dalam atau saraf vestibular.

Antara penyebabnya termasuk:

• BPPV;
• vestibular neuritis;
• labyrinthitis;
• penyakit Ménière;
• kecederaan atau gangguan tertentu pada telinga dalam.

Banyak kes vertigo yang ditemui dalam amalan klinikal datang daripada kumpulan ini.

2. Vertigo Pusat

Vertigo pusat berpunca daripada masalah pada sistem saraf pusat, termasuk bahagian otak yang membantu mengawal keseimbangan seperti cerebellum dan batang otak.

Antara kemungkinan puncanya ialah:

• strok;
• multiple sclerosis;
• sesetengah ketumbuhan;
• penyakit neurologi tertentu.

Vertigo pusat lebih membimbangkan terutama apabila terdapat gejala neurologi lain seperti penglihatan berganda, kelemahan anggota badan, pertuturan tidak jelas atau masalah koordinasi.

Apakah Punca Vertigo?

1. BPPV

Benign paroxysmal positional vertigo atau BPPV merupakan antara penyebab vertigo yang paling biasa.

BPPV berlaku apabila otoconia yang biasanya berada dalam bahagian tertentu telinga dalam teralih masuk ke salah satu semicircular canals.

Apabila kepala bergerak, partikel tersebut turut bergerak dan menyebabkan otak menerima isyarat yang tidak tepat mengenai kedudukan kepala.

Akibatnya, anda mungkin tiba-tiba merasakan dunia berpusing.

BPPV sering dicetuskan apabila:

• berpusing ketika berada di atas katil;
• bangun dari posisi baring;
• baring secara tiba-tiba;
• mendongakkan kepala;
• menundukkan kepala;
• menoleh.

Serangan biasanya kuat tetapi singkat dan kerap berlangsung kurang daripada satu minit.

Dalam banyak kes, tiada punca khusus dapat dikenal pasti. BPPV juga boleh berlaku selepas kecederaan kepala atau gangguan tertentu pada telinga dalam.

2. Vestibular Neuritis

Vestibular neuritis melibatkan keradangan saraf vestibular yang membawa maklumat keseimbangan daripada telinga dalam ke otak.

Keadaan ini boleh menyebabkan:

• vertigo yang kuat dan berpanjangan;
• loya;
• muntah;
• masalah keseimbangan;
• kesukaran berjalan.

Berbeza dengan labyrinthitis, vestibular neuritis biasanya tidak menyebabkan kehilangan pendengaran atau tinnitus.

3. Labyrinthitis

Labyrinthitis melibatkan keradangan atau jangkitan pada labyrinth di telinga dalam.

Gejalanya boleh termasuk:

• vertigo;
• kehilangan keseimbangan;
• loya atau muntah;
• kehilangan pendengaran;
• tinnitus.

Kehadiran masalah pendengaran merupakan salah satu petunjuk yang membantu membezakannya daripada vestibular neuritis.

4. Penyakit Ménière

Penyakit Ménière ialah gangguan telinga dalam yang boleh menyebabkan episod:

• vertigo;
• tinnitus;
• kehilangan pendengaran;
• rasa penuh atau tekanan dalam telinga.

Menurut NIDCD, diagnosis penyakit Ménière biasanya melibatkan episod vertigo spontan berulang dengan ciri pendengaran tertentu. Episod vertigo bagi penyakit ini boleh berlangsung sekitar 20 minit hingga beberapa jam.

5. Migrain Vestibular

Migrain vestibular boleh menyebabkan vertigo atau masalah keseimbangan dengan atau tanpa sakit kepala migrain pada masa yang sama.

Gejala boleh termasuk:

• vertigo;
• loya dan muntah;
• tidak stabil;
• sensitif terhadap pergerakan;
• sensitif terhadap cahaya atau bunyi;
• sakit kepala migrain pada sesetengah episod.

Jadi, tidak mengalami sakit kepala ketika serangan tidak semestinya menolak kemungkinan migrain vestibular.

6. Kecederaan Kepala

Trauma atau hentakan pada kepala boleh menjejaskan struktur telinga dalam dan mencetuskan masalah keseimbangan atau BPPV.

Jika vertigo baru bermula selepas kecederaan kepala, penilaian perubatan adalah wajar.

7. Kesan Ubat

Sesetengah ubat boleh menyebabkan pening, ketidakstabilan atau mengganggu fungsi sistem keseimbangan.

Jika gejala bermula selepas anda memulakan ubat baru atau mengubah dos ubat, berbincang dengan doktor atau ahli farmasi.

Jangan hentikan ubat preskripsi sendiri hanya kerana mengesyaki ia menyebabkan vertigo.

8. Masalah Otak dan Sistem Saraf

Walaupun kurang biasa berbanding masalah telinga dalam, penyakit pada otak juga boleh menyebabkan vertigo.

Contohnya termasuk strok dan multiple sclerosis.

Inilah sebabnya doktor tidak sepatutnya menganggap setiap kes “bilik berpusing” sebagai BPPV tanpa menilai corak gejala dan tanda neurologi.

Apakah Gejala Vertigo?

Gejala utama ialah perasaan berpusing atau bergerak.

Gejala lain boleh termasuk:

• hilang keseimbangan;
• sukar berjalan lurus;
• rasa hendak jatuh;
• loya;
• muntah;
• pergerakan mata tidak normal atau nystagmus;
• rasa tidak stabil selepas episod berpusing berhenti.

Gejala tambahan pula boleh memberi petunjuk kepada puncanya.

Sebagai contoh:

Vertigo beberapa saat apabila berpusing atas katil
Lebih menyerupai BPPV.

Vertigo bersama tinnitus dan kehilangan pendengaran
Boleh berlaku dalam penyakit Ménière atau labyrinthitis.

Vertigo bersama sakit kepala migrain atau sensitiviti cahaya
Boleh berkaitan migrain vestibular.

Vertigo bersama masalah neurologi
Memerlukan penilaian segera untuk menolak punca pusat termasuk strok.

Kenapa Vertigo Berlaku Bila Baring atau Bangun Tidur?

Ini merupakan aduan yang sangat biasa bagi pesakit BPPV.

Apabila seseorang yang mempunyai BPPV mengubah kedudukan kepala, otoconia yang tersasar boleh bergerak di dalam semicircular canal.

Pergerakan tersebut menghasilkan isyarat seolah-olah kepala sedang bergerak dengan cara tertentu walaupun maklumat daripada mata tidak sepadan.

Otak menerima maklumat yang bercanggah lalu mencetuskan vertigo.

Sebab itu BPPV boleh muncul apabila seseorang:

• baru hendak baring;
• bangun daripada katil;
• berpusing dari kiri ke kanan;
• melihat ke atas;
• membongkok.

Walau bagaimanapun, bukan semua vertigo ketika bangun tidur ialah BPPV. Kepala ringan akibat tekanan darah menurun ketika berdiri, misalnya, boleh memberikan rasa yang berbeza.

Berapa Lama Vertigo Berlangsung?

Tempoh serangan boleh memberi petunjuk, tetapi tidak boleh digunakan sendirian untuk membuat diagnosis.

Sebagai contoh, Johns Hopkins menggambarkan sejarah tipikal BPPV sebagai episod vertigo kurang daripada satu minit yang dicetuskan pergerakan kepala tanpa gejala neurologi tambahan.

Jangan cuba menentukan diagnosis hanya berdasarkan jadual ini.

Bila Vertigo Boleh Menjadi Tanda Bahaya?

Vertigo tidak sepatutnya dianggap remeh jika ia berlaku bersama gejala tertentu.

Dapatkan rawatan kecemasan jika vertigo berlaku bersama:

• muka tiba-tiba senget atau kebas;
• tangan atau kaki tiba-tiba lemah atau kebas;
• percakapan pelat atau sukar difahami;
• penglihatan berganda atau kehilangan penglihatan secara tiba-tiba;
• kehilangan keseimbangan atau koordinasi yang mendadak;
• sukar berdiri atau berjalan secara tiba-tiba;
• sakit kepala baru yang sangat kuat;
• pengsan atau perubahan tahap kesedaran.

Strok di bahagian belakang otak boleh melibatkan gejala seperti vertigo, gangguan keseimbangan, penglihatan berganda, kelemahan anggota badan dan pertuturan bermasalah.

Kementerian Kesihatan Malaysia menggunakan konsep BE FAST untuk mengenali tanda strok dan menyarankan mendapatkan rawatan hospital atau menghubungi ambulans di 999 apabila tanda strok dikenal pasti.

Kehilangan pendengaran secara tiba-tiba pada sebelah telinga juga memerlukan penilaian perubatan segera.

Bagaimana Doktor Mendiagnosis Punca Vertigo?

Tiada satu ujian tunggal yang boleh menentukan semua punca vertigo.

Doktor biasanya bermula dengan sejarah gejala.

1. Corak Gejala

Antara soalan penting ialah:

• Bilakah vertigo bermula?
• Berapa lama setiap serangan?
• Adakah kepala perlu bergerak untuk mencetuskannya?
• Adakah ia berlaku ketika berpusing atas katil?
• Adakah terdapat tinnitus?
• Adakah pendengaran berubah?
• Adakah anda mengalami migrain?
• Ada penglihatan berganda?
• Ada kebas atau kelemahan anggota badan?
• Ada ubat baru?

Maklumat tentang pencetus dan tempoh serangan kadangkala lebih berguna daripada perkataan “pening” itu sendiri.

2. Pemeriksaan Fizikal dan Neurologi

Doktor mungkin memeriksa:

• mata dan nystagmus;
• koordinasi;
• kekuatan anggota badan;
• cara berjalan;
• keseimbangan;
• telinga;
• pendengaran;
• saraf kranial.

3. Ujian Dix-Hallpike

Jika BPPV tertentu disyaki, doktor mungkin melakukan Dix-Hallpike test.

Kepala dan badan pesakit diletakkan pada posisi tertentu untuk melihat sama ada vertigo serta corak nystagmus tipikal dapat dicetuskan.

BPPV sepatutnya didiagnosis berdasarkan sejarah dan pemeriksaan yang sesuai, bukannya semata-mata kerana seseorang terasa pening apabila bangun. Garis panduan AAO-HNS turut memberi penekanan kepada diagnosis yang tepat dan mengurangkan ujian atau ubat yang tidak diperlukan.

4. Ujian Pendengaran dan Vestibular

Ujian tambahan mungkin diperlukan jika doktor mengesyaki:

• penyakit Ménière;
• kehilangan pendengaran;
• gangguan vestibular;
• masalah telinga dalam lain.

5. CT atau MRI

Tidak semua pesakit vertigo memerlukan brain scan.

Imaging biasanya tidak diperlukan untuk sejarah BPPV yang sangat tipikal tanpa gejala neurologi.

Sebaliknya, MRI mungkin dipertimbangkan jika terdapat:

• defisit neurologi;
• tanda cerebellum yang tidak normal;
• kehilangan pendengaran progresif atau tidak simetri;
• faktor risiko penyakit salur darah yang kuat;
• kebimbangan terhadap punca vertigo pusat.

Apabila imaging diperlukan untuk vertigo pusat, MRI lazimnya memberikan gambaran kawasan posterior fossa yang lebih baik berbanding CT.

Bagaimana Vertigo Dirawat?

Rawatan vertigo bergantung kepada penyebabnya.

Jika puncanya BPPV, rawatan berbeza daripada penyakit Ménière. Jika puncanya migrain vestibular, strategi rawatannya juga berbeza.

Rawatan BPPV Dengan Canalith Repositioning

BPPV sering dirawat menggunakan canalith repositioning maneuver, termasuk Epley maneuver bagi jenis tertentu.

Tujuannya ialah memindahkan otoconia keluar daripada semicircular canal dan kembali ke kawasan yang tidak lagi mencetuskan vertigo.

Prosedur melibatkan beberapa perubahan kedudukan kepala dan badan secara tersusun.

Garis panduan klinikal BPPV menggalakkan penggunaan repositioning maneuver yang sesuai serta mengurangkan penggunaan rutin ubat vestibular suppressant dan imaging yang tidak diperlukan.

Bolehkah Buat Epley Maneuver Sendiri?

Sesetengah pesakit yang sudah mendapat diagnosis BPPV mungkin diajar melakukan manuver di rumah.

Namun, masalahnya ialah:

• tidak semua vertigo ialah BPPV;
• terdapat beberapa jenis BPPV;
• telinga yang terlibat perlu dikenal pasti;
• arah manuver bergantung kepada keadaan;
• sesetengah individu mempunyai masalah leher atau keadaan lain yang memerlukan perhatian.

Jadi, jangan terus mengikut video “senaman vertigo” di internet apabila diagnosis sebenar belum diketahui.

Ubat

Doktor mungkin menggunakan ubat tertentu untuk:

• mengurangkan loya;
• mengawal muntah;
• meredakan gejala vestibular secara jangka pendek;
• merawat migrain atau keadaan asas tertentu.

Namun, ubat bukan rawatan utama untuk membetulkan kedudukan otoconia dalam BPPV.

Penggunaan vestibular suppressant secara berlebihan juga tidak digalakkan dalam pengurusan rutin BPPV.

Vestibular Rehabilitation

Sesetengah pesakit mendapat manfaat daripada vestibular rehabilitation.

Program ini boleh melibatkan:

• latihan keseimbangan;
• latihan mata dan kepala;
• latihan berjalan;
• latihan habituation;
• strategi mengurangkan risiko jatuh.

Matlamatnya ialah membantu otak menyesuaikan diri dengan perubahan input daripada sistem vestibular.

NIDCD menyenaraikan latihan tertentu dan vestibular rehabilitation sebagai sebahagian pendekatan pengurusan bagi gangguan keseimbangan yang sesuai.

Rawatan Penyakit Ménière

Penyakit Ménière memerlukan strategi tersendiri.

Doktor mungkin mempertimbangkan:

• perubahan pemakanan tertentu;
• pengurusan pengambilan garam;
• ubat untuk mengawal gejala;
• rawatan lain jika serangan berterusan.

Ini tidak bermaksud semua pesakit vertigo perlu mengurangkan garam.

Perubahan diet tersebut berkaitan dengan keadaan tertentu seperti Ménière dan bukan “diet vertigo” universal.

Rawatan Migrain Vestibular

Rawatan boleh melibatkan gabungan:

• mengenal pasti pencetus;
• tidur yang teratur;
• waktu makan konsisten;
• senaman;
• pengurusan tekanan;
• ubat migrain tertentu jika diperlukan.

Rawatan perlu disesuaikan mengikut kekerapan dan keterukan episod.

Apa Perlu Dilakukan Ketika Serangan Vertigo?

Jika vertigo menyerang:

1. Duduk atau baring di tempat selamat.
2. Elakkan berdiri secara tiba-tiba.
3. Bergerak perlahan apabila perlu menukar posisi.
4. Pegang sesuatu jika terpaksa berjalan.
5. Minta bantuan jika anda tidak stabil.
6. Elakkan memandu.
7. Jangan menggunakan mesin atau bekerja di tempat tinggi.
8. Jika muntah, minum sedikit air tetapi kerap jika mampu.
9. Perhatikan sama ada terdapat tanda strok atau gejala lain yang luar biasa.

Vertigo dan masalah keseimbangan boleh meningkatkan risiko jatuh, terutama dalam kalangan warga emas.

Adakah Makanan Boleh Menyembuhkan Vertigo?

Tiada makanan tertentu yang terbukti boleh “menyembuhkan semua vertigo”.

Begitu juga dengan dakwaan bahawa vertigo boleh disembuhkan hanya dengan:

• halia;
• air tertentu;
• vitamin tertentu;
• herba;
• kopi;
• suplemen “telinga” atau “saraf”.

Pemakanan mungkin memainkan peranan dalam pengurusan keadaan tertentu, tetapi rawatan harus berdasarkan punca.

Masalah BPPV yang berpunca daripada otoconia tersasar, contohnya, tidak boleh dibetulkan hanya dengan mengubah menu makanan.

Bolehkah Vertigo Berulang?

Ya.

BPPV boleh hilang kemudian kembali pada masa hadapan. Penyakit Ménière dan migrain vestibular pula sememangnya boleh menyebabkan episod berulang.

Dapatkan pemeriksaan semula jika:

• vertigo semakin kerap;
• coraknya berubah;
• episod menjadi lebih lama;
• muncul masalah pendengaran;
• muncul gejala neurologi;
• diagnosis asal tidak pernah disahkan.

Jangan menganggap setiap episod berulang berpunca daripada masalah yang sama.

Vertigo Dalam Kalangan Warga Emas

Masalah keseimbangan semakin biasa apabila usia meningkat.

Selain gangguan vestibular, warga emas mungkin mempunyai beberapa faktor pada masa yang sama seperti:

• masalah penglihatan;
• kelemahan otot;
• gangguan saraf pada kaki;
• masalah sendi;
• kesan beberapa jenis ubat;
• penyakit kardiovaskular;
• gangguan telinga dalam.

Akibat utama yang perlu dielakkan ialah jatuh dan kecederaan.

Jika warga emas mula mengalami vertigo baru, kerap terjatuh atau semakin sukar berjalan, jangan hanya menganggap ia sebahagian normal proses penuaan.

Vertigo: Mitos vs Fakta

Mitos: Semua pening ialah vertigo

Fakta: Vertigo merujuk secara khusus kepada rasa pergerakan atau berpusing. Kepala ringan dan hampir pitam mempunyai punca yang berbeza.

Mitos: Semua vertigo berpunca daripada tekanan darah

Fakta: Banyak kes berpunca daripada gangguan sistem vestibular telinga dalam seperti BPPV.

Mitos: Semua vertigo memerlukan ubat

Fakta: BPPV tertentu lebih sesuai dirawat dengan canalith repositioning seperti Epley maneuver.

Mitos: Epley maneuver sesuai untuk semua jenis vertigo

Fakta: Ia merupakan rawatan untuk BPPV tertentu, bukan rawatan universal untuk semua punca vertigo.

Mitos: Vertigo tidak pernah berbahaya

Fakta: Walaupun banyak kes berpunca daripada keadaan periferi yang tidak berbahaya, vertigo juga boleh berlaku akibat masalah neurologi termasuk strok.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan jika vertigo:

• berlaku buat kali pertama tanpa punca jelas;
• sangat kuat;
• sering berulang;
• tidak semakin pulih;
• menyebabkan anda jatuh;
• mengganggu kerja dan aktiviti harian;
• berlaku selepas kecederaan kepala;
• disertai tinnitus;
• disertai perubahan pendengaran;
• mempunyai corak yang berubah daripada sebelumnya.

Dapatkan rawatan kecemasan jika terdapat gejala strok, pengsan, perubahan kesedaran, kesukaran berjalan secara mendadak atau masalah neurologi baharu.

Kesimpulan

Vertigo bukan sekadar “pening kepala”.

Ia adalah rasa pergerakan yang boleh berpunca daripada pelbagai keadaan. BPPV merupakan antara punca paling biasa, terutama apabila vertigo berlaku dalam episod singkat selepas kepala berubah posisi.

Namun, BPPV hanyalah satu daripada banyak kemungkinan.

Vestibular neuritis, labyrinthitis, penyakit Ménière dan migrain vestibular juga boleh menyebabkan vertigo. Dalam keadaan tertentu, vertigo boleh berpunca daripada masalah pada otak termasuk strok.

Sebab itu rawatan terbaik bukan sekadar mencari “ubat pening”.

Diagnosis yang tepat perlu melihat bagaimana vertigo dirasakan, bila ia berlaku, berapa lama ia berlangsung, apa yang mencetuskannya dan gejala lain yang muncul bersama.

Jika vertigo berlaku bersama kehilangan keseimbangan secara tiba-tiba, gangguan penglihatan, muka senget, kelemahan tangan atau pertuturan pelat, anggap ia sebagai kecemasan dan hubungi 999.

Soalan Lazim Tentang Vertigo