Benign Paroxysmal Positional Vertigo (BPPV): Punca, Tanda, Diagnosis dan Rawatan

Pernah terasa seolah olah bilik berpusing apabila baru bangun daripada katil, menoleh ke sisi atau membaringkan badan? Sensasi itu mungkin hanya berlangsung beberapa saat, tetapi cukup kuat sehingga membuatkan anda terpaksa memegang dinding atau duduk semula.

Salah satu punca yang kerap menyebabkan keadaan seperti ini ialah Benign Paroxysmal Positional Vertigo (BPPV).

BPPV merupakan masalah pada sistem keseimbangan di telinga dalam. Ia menyebabkan episod vertigo, iaitu sensasi seolah olah diri sendiri atau persekitaran sedang berpusing, terutamanya apabila kedudukan kepala berubah. Episodnya biasanya singkat dan lazimnya berlangsung kurang daripada satu minit.

Walaupun BPPV biasanya bukan penyakit berbahaya, simptomnya boleh sangat mengganggu dan meningkatkan risiko terjatuh. Lebih penting, bukan semua pening berpusing ialah BPPV. Sesetengah penyakit neurologi dan masalah telinga lain juga boleh menyebabkan vertigo.

Jadi, bagaimana BPPV berlaku, bagaimana doktor mengesahkannya dan adakah ubat vertigo benar benar boleh merawat masalah ini?

Apa Itu BPPV?

BPPV ialah singkatan kepada Benign Paroxysmal Positional Vertigo.

Namanya sendiri menerangkan ciri utama keadaan ini:

• Benign – biasanya bukan disebabkan penyakit malignan atau keadaan berbahaya.
• Paroxysmal – berlaku secara tiba-tiba dalam episod pendek.
• Positional – simptom dicetuskan oleh perubahan posisi kepala.
• Vertigo – sensasi pergerakan atau berpusing walaupun tubuh sebenarnya tidak bergerak sedemikian.

Vertigo pula bukan nama satu penyakit. Ia ialah simptom yang boleh mempunyai banyak punca.

BPPV merupakan salah satu punca vertigo periferi yang paling lazim dan berpunca daripada gangguan mekanikal pada bahagian telinga dalam yang membantu tubuh mengesan pergerakan serta mengekalkan keseimbangan.

Namun, corak simptom sahaja tidak semestinya cukup untuk membuat diagnosis. Pemeriksaan klinikal masih penting, terutama bagi seseorang yang mengalami vertigo buat kali pertama.

Bagaimana BPPV Berlaku?

Untuk memahami BPPV, kita perlu melihat sistem keseimbangan di telinga dalam.

Telinga dalam mempunyai tiga struktur berbentuk gelung yang dikenali sebagai semicircular canals. Salur ini mengandungi cecair dan reseptor sensori yang membantu otak mengenal pasti pergerakan kepala.

Berhampiran struktur ini pula terdapat utricle dan saccule. Dalam utricle terdapat zarah kalsium karbonat yang sangat kecil dikenali sebagai otoconia.

Orang awam kadangkala memanggilnya sebagai “kristal telinga”.

Dalam keadaan BPPV:

1. Otoconia tercabut daripada lokasi asalnya.
2. Zarah tersebut masuk ke dalam salah satu semicircular canal.
3. Apabila kepala berubah posisi, otoconia turut bergerak di dalam salur.
4. Pergerakan tersebut menghasilkan rangsangan yang tidak sepatutnya pada sistem keseimbangan.
5. Otak menerima isyarat pergerakan yang bercanggah dengan maklumat daripada mata dan bahagian tubuh lain.
6. Sensasi berpusing dan nystagmus boleh berlaku.

Salur posterior merupakan antara bahagian yang paling kerap terlibat kerana kedudukannya memudahkan otoconia bergerak masuk akibat graviti.

Inilah sebabnya BPPV bukan semata-mata masalah “darah tidak sampai ke kepala” atau tekanan darah.

Apakah Tanda dan Simptom BPPV?

Simptom paling tipikal ialah vertigo yang dicetuskan oleh perubahan posisi kepala.

Antara simptom yang boleh berlaku ialah:

• rasa bilik atau persekitaran berpusing
• pening ketika bangun daripada katil
• vertigo apabila berbaring
• pening apabila berpusing ke kiri atau kanan di atas katil
• pening apabila mendongakkan kepala
• vertigo ketika membongkok
• rasa tidak stabil atau hilang keseimbangan
• loya
• muntah pada sesetengah individu
• pergerakan mata tidak normal yang dikenali sebagai nystagmus

Simptom biasanya muncul beberapa saat selepas kepala berubah posisi dan kemudian beransur hilang. Episod klasik BPPV selalunya berlangsung kurang daripada satu minit.

Walaupun serangan berpusing itu singkat, sesetengah pesakit masih mengalami rasa tidak stabil atau “melayang” di antara episod.

Posisi yang sering mencetuskan BPPV

Antara keadaan biasa termasuk:

• bangun selepas tidur
• berbaring di atas katil
• berpusing ketika sedang tidur
• mendongakkan kepala ketika melihat rak tinggi
• menundukkan kepala
• membongkok mengambil sesuatu
• mengubah kedudukan kepala dengan cepat

Oleh kerana simptom boleh berlaku ketika bangun pada waktu malam, BPPV turut meningkatkan risiko seseorang hilang keseimbangan dan terjatuh.

Apakah Punca BPPV?

Dalam banyak kes, doktor tidak dapat mengenal pasti satu punca khusus. Keadaan seperti ini dikenali sebagai BPPV idiopatik.

Apabila punca atau faktor pencetus dapat dikenal pasti, ia boleh dikaitkan dengan:

• peningkatan usia
• kecederaan atau hentakan pada kepala
• penyakit tertentu pada telinga dalam
• keradangan sistem vestibular
• selepas sesetengah prosedur atau pembedahan
• berada dalam posisi berbaring untuk tempoh yang panjang

BPPV boleh berlaku kepada sesiapa sahaja tetapi lebih lazim apabila usia meningkat. Kecederaan kepala juga merupakan faktor yang diketahui boleh menyebabkan otoconia tercabut daripada kedudukan asal.

Migrain dan osteoporosis turut dilaporkan mempunyai kaitan dengan BPPV dalam beberapa kajian.

Bagaimana pula dengan vitamin D?

Hubungan antara vitamin D dan BPPV masih menjadi bidang penyelidikan.

Beberapa kajian sistematik mendapati paras vitamin D yang lebih rendah mempunyai kaitan dengan kejadian BPPV. Walau bagaimanapun, data mengenai sejauh mana vitamin D mempengaruhi risiko BPPV berulang tidak seragam antara kajian.

Ini tidak bermaksud semua pesakit BPPV perlu mengambil vitamin D dos tinggi.

Bagi individu yang mengalami BPPV berulang, doktor mungkin mempertimbangkan faktor kesihatan tulang atau kekurangan vitamin D berdasarkan keadaan individu. Suplemen sebaiknya tidak digunakan secara berlebihan tanpa indikasi.

BPPV dan Vertigo: Apa Bezanya?

Salah faham yang biasa ialah menganggap “vertigo” sebagai satu penyakit tertentu.

Sebenarnya, vertigo ialah simptom, manakala BPPV ialah salah satu keadaan yang boleh menyebabkan vertigo.

Beberapa penyakit lain juga boleh menyebabkan sensasi berpusing, termasuk:

• vestibular neuritis
• penyakit Ménière
• vestibular migraine
• labyrinthitis
• sesetengah jenis strok
• penyakit neurologi tertentu
• kesan sampingan ubat

BPPV mempunyai beberapa ciri yang lebih tipikal.

Jika seseorang mengalami kehilangan pendengaran secara tiba-tiba bersama vertigo, jangan terus menganggap ia BPPV.

Bagaimana Doktor Mendiagnosis BPPV?

BPPV biasanya tidak memerlukan ujian darah atau imbasan otak untuk membuat diagnosis jika sejarah dan pemeriksaan benar benar menunjukkan corak tipikal.

Doktor akan bertanya tentang:

• bagaimana sensasi pening dirasakan
• berapa lama setiap episod berlaku
• posisi yang mencetuskan simptom
• sama ada terdapat masalah pendengaran
• sakit kepala
• kebas atau kelemahan anggota
• kesukaran berjalan
• sejarah kecederaan kepala
• ubat yang sedang digunakan

Pemeriksaan mata turut penting kerana BPPV boleh menghasilkan corak nystagmus tertentu.

Ujian Dix-Hallpike

Bagi BPPV yang melibatkan posterior semicircular canal, antara pemeriksaan utama ialah Dix-Hallpike manoeuvre.

Secara ringkas, doktor akan mengubah posisi kepala dan badan pesakit dengan cara tertentu sambil memerhatikan:

• sama ada vertigo dicetuskan
• arah dan corak nystagmus
• tempoh tindak balas tersebut

Garis panduan AAO HNS mengesyorkan diagnosis posterior canal BPPV apabila vertigo bersama corak nystagmus yang sesuai dicetuskan melalui Dix-Hallpike manoeuvre.

Supine Roll Test

Jika sejarah pesakit masih kelihatan seperti BPPV tetapi ujian Dix-Hallpike menunjukkan nystagmus mendatar atau tidak menunjukkan corak yang dijangkakan, supine roll test boleh digunakan untuk menilai kemungkinan horizontal canal BPPV.

Ini penting kerana BPPV tidak semestinya melibatkan canal yang sama pada setiap pesakit.

Adakah BPPV Memerlukan MRI atau CT Scan?

Tidak semestinya.

Jika seseorang memenuhi kriteria klinikal untuk BPPV dan tiada tanda lain yang mencurigakan, garis panduan tidak mengesyorkan penggunaan rutin MRI, CT scan atau ujian vestibular tambahan semata mata untuk mengesahkan BPPV. Prinsip ini masih digunakan dalam ukuran pengurusan BPPV AAO HNS bagi tahun 2026.

Imaging mungkin diperlukan apabila:

• simptom tidak sepadan dengan BPPV
• terdapat masalah neurologi
• diagnosis masih tidak jelas
• terdapat kehilangan pendengaran progresif atau tidak simetri
• doktor mengesyaki penyakit otak atau punca lain

Jadi, tidak membuat MRI pada BPPV tipikal bukan bermaksud doktor “tidak melakukan pemeriksaan lengkap”. Sebaliknya, penggunaan imaging yang tidak diperlukan boleh menambahkan kos tanpa semestinya membantu diagnosis.

Bagaimana BPPV Dirawat?

Berita baiknya, BPPV sering boleh dirawat secara mekanikal tanpa prosedur invasif.

Rawatan utama ialah canalith repositioning manoeuvre, iaitu beberapa pergerakan kepala dan badan yang direka untuk menggerakkan otoconia keluar daripada semicircular canal ke kawasan di mana zarah tersebut tidak lagi mencetuskan vertigo.

Bagi posterior canal BPPV, antara teknik paling dikenali ialah Epley manoeuvre.

Teknik lain mungkin digunakan mengikut jenis BPPV dan canal yang terlibat.

Garis panduan mengesyorkan pesakit dengan posterior canal BPPV dirawat atau dirujuk kepada profesional yang boleh melakukan canalith repositioning procedure.

Apa itu Epley manoeuvre?

Epley manoeuvre terdiri daripada beberapa posisi kepala dan badan yang dilakukan mengikut urutan tertentu.

Graviti digunakan untuk membantu mengalihkan otoconia melalui semicircular canal sehingga kembali ke kawasan yang tidak lagi mencetuskan simptom.

Rawatan boleh dilakukan oleh:

• doktor
• pakar ENT
• audiologis tertentu
• ahli fisioterapi atau ahli terapi vestibular yang terlatih

Sesetengah pesakit bertambah baik selepas satu atau beberapa sesi repositioning. BPPV juga boleh hilang dengan sendiri selepas beberapa minggu atau bulan, tetapi repositioning manoeuvre boleh membantu melegakan masalah lebih awal.

Bolehkah Epley Manoeuvre Dibuat Sendiri di Rumah?

Ya, tetapi bukan secara membuta tuli.

Pesakit yang telah mendapat diagnosis BPPV dan telah dikenal pasti telinga serta canal yang terlibat boleh diajar melakukan teknik tertentu di rumah.

Masalahnya ialah simptom “pening apabila baring” tidak automatik bermaksud seseorang mempunyai BPPV.

Selain itu, Epley manoeuvre yang biasa digunakan terutamanya ditujukan kepada posterior canal BPPV. BPPV pada canal lain mungkin memerlukan teknik yang berlainan.

Dapatkan penilaian profesional terlebih dahulu terutama jika:

• ini episod vertigo pertama anda
• diagnosis BPPV belum pernah dibuat
• tidak pasti telinga mana yang terlibat
• mempunyai masalah leher atau tulang belakang
• pergerakan kepala tertentu sukar dilakukan
• simptom tidak tipikal
• terdapat tanda neurologi

Video internet boleh menunjukkan cara melakukan manoeuvre, tetapi ia tidak boleh menentukan diagnosis atau bahagian telinga yang terlibat dengan tepat.

Adakah Ubat Vertigo Boleh Merawat BPPV?

Ini satu lagi salah faham penting.

Sesetengah ubat boleh membantu mengurangkan loya atau rasa pening dalam keadaan tertentu, tetapi ubat tidak mengembalikan otoconia ke lokasi yang sepatutnya.

Atas sebab itu, garis panduan tidak mengesyorkan rawatan rutin BPPV dengan ubat vestibular suppressant seperti antihistamin atau benzodiazepin apabila tiada sebab klinikal lain untuk menggunakannya.

Ubat mungkin digunakan secara terpilih oleh doktor untuk mengawal simptom tertentu, tetapi ia bukan pengganti kepada repositioning manoeuvre apabila rawatan tersebut sesuai.

Penggunaan ubat yang menyebabkan mengantuk juga boleh menambahkan masalah keseimbangan dan risiko jatuh pada sesetengah pesakit.

Adakah BPPV Boleh Berulang?

Ya.

Walaupun repositioning manoeuvre berjaya, BPPV boleh muncul semula beberapa bulan atau tahun kemudian.

Jika simptom kembali, jangan terus membuat kesimpulan bahawa “kristal telinga jatuh semula” tanpa penilaian, terutama jika corak simptom kali ini berbeza.

Pemeriksaan semula membantu memastikan sama ada:

• BPPV benar benar berulang
• canal yang sama atau berlainan terlibat
• terdapat gangguan vestibular lain
• simptom mempunyai punca neurologi atau perubatan lain

Pesakit yang masih mempunyai simptom selepas rawatan juga patut dinilai semula untuk memastikan BPPV belum pulih sepenuhnya atau terdapat diagnosis lain. Garis panduan menekankan kepentingan penilaian susulan bagi simptom yang berterusan.

Cara Mengurangkan Risiko Jatuh Ketika BPPV Aktif

Ketika vertigo masih kerap berlaku:

1. Bangun daripada katil secara perlahan. Duduk dahulu sebelum berdiri.
2. Pastikan pencahayaan mencukupi, terutama apabila bangun pada waktu malam.
3. Pegang sokongan jika berasa tidak stabil.
4. Berhati hati di tangga dan bilik air.
5. Elakkan memandu atau mengendalikan mesin ketika mengalami episod vertigo yang tidak terkawal.
6. Duduk segera jika sensasi berpusing bermula.

BPPV jarang berbahaya dengan sendirinya, tetapi kecederaan akibat jatuh boleh menjadi serius, terutama dalam kalangan warga emas.

Bila Pening Berpusing Mungkin Bukan BPPV?

BPPV tipikal biasanya menghasilkan vertigo singkat selepas perubahan posisi kepala tanpa simptom neurologi fokal.

Dapatkan rawatan kecemasan jika vertigo disertai mana mana tanda seperti:

• muka tiba-tiba senget
• kelemahan atau kebas sebelah badan
• pertuturan tiba-tiba menjadi pelat atau sukar difahami
• penglihatan berganda
• sukar berjalan secara tiba-tiba
• kehilangan koordinasi yang teruk
• pengsan
• sakit kepala baru yang sangat teruk atau mendadak
• kehilangan pendengaran secara tiba-tiba

Strok dan penyakit neurologi lain kadangkala boleh hadir dengan pening atau masalah keseimbangan. Oleh itu, simptom baharu yang luar biasa tidak sepatutnya dianggap sebagai BPPV hanya kerana seseorang pernah mengalaminya sebelum ini.

BPPV: Mitos vs Fakta

Mitos: Semua pening berpusing ialah BPPV.
Fakta: Vertigo boleh disebabkan oleh pelbagai penyakit telinga, neurologi dan keadaan perubatan lain.

Mitos: BPPV berlaku kerana tekanan darah tinggi.
Fakta: BPPV melibatkan otoconia dan sistem keseimbangan di telinga dalam.

Mitos: Ubat vertigo boleh membetulkan kristal telinga.
Fakta: Ubat tertentu mungkin mengurangkan simptom, tetapi canalith repositioning manoeuvre digunakan untuk mengalihkan otoconia.

Mitos: Semua orang yang mengalami BPPV perlu buat MRI.
Fakta: Imaging biasanya tidak diperlukan bagi BPPV tipikal tanpa tanda yang mencurigakan.

Mitos: Sekali sudah sembuh, BPPV tidak akan datang lagi.
Fakta: BPPV boleh berulang dan memerlukan penilaian semula.

Kesimpulan

Benign Paroxysmal Positional Vertigo (BPPV) ialah antara punca vertigo yang paling lazim. Ia berlaku apabila zarah kecil otoconia di telinga dalam berpindah ke semicircular canal dan menghasilkan isyarat keseimbangan yang tidak sepatutnya apabila kepala berubah posisi.

Ciri yang paling tipikal ialah vertigo singkat apabila seseorang bangun, berbaring, berpusing di atas katil atau menggerakkan kepala ke posisi tertentu.

Diagnosis biasanya dibuat melalui sejarah simptom dan ujian posisi seperti Dix-Hallpike, bukannya melalui MRI secara rutin. Bagi kebanyakan posterior canal BPPV, rawatan utama ialah canalith repositioning manoeuvre seperti Epley manoeuvre dan bukannya bergantung semata mata kepada ubat pening.

Yang paling penting, jangan anggap semua vertigo sebagai BPPV. Vertigo yang disertai kelemahan anggota, pertuturan berubah, penglihatan berganda, kehilangan pendengaran secara tiba-tiba atau kesukaran berjalan memerlukan penilaian segera.

Soalan Lazim Tentang BPPV