Ubat Antipsikotik: Jenis, Kegunaan, Kesan Sampingan Dan Pemantauan Kesihatan

Ubat antipsikotik ialah sekumpulan ubat yang digunakan terutamanya untuk mengurangkan gejala psikosis seperti halusinasi, delusi, pemikiran tidak teratur dan tingkah laku yang sangat keliru. Ubat ini memainkan peranan penting dalam rawatan skizofrenia, gangguan skizoafektif, episod mania dalam gangguan bipolar dan beberapa keadaan lain.

Walau bagaimanapun, istilah “antipsikotik” sering menimbulkan salah faham. Ada yang menganggapnya sekadar ubat penenang, menyebabkan ketagihan atau hanya diberikan kepada individu yang dianggap berbahaya. Hakikatnya, ubat ini mempunyai fungsi klinikal yang khusus dan digunakan untuk membantu seseorang mengawal gejala, memulihkan fungsi harian serta mengurangkan risiko penyakit berulang.

Setiap antipsikotik mempunyai manfaat dan profil kesan sampingan yang berbeza. Ada ubat yang lebih mudah menyebabkan mengantuk, manakala ubat lain lebih berkaitan dengan kenaikan berat badan, gangguan pergerakan atau peningkatan hormon prolaktin. Oleh itu, pemilihan ubat sepatutnya dibuat melalui perbincangan antara pesakit dengan profesional kesihatan.

Pertubuhan Kesihatan Sedunia mengesyorkan agar antipsikotik dipilih dengan mempertimbangkan keberkesanan, kesan sampingan dan keutamaan individu. Dos berkesan paling rendah juga patut digunakan bagi mengurangkan risiko kesan buruk.

Apa Itu Psikosis?

Psikosis bukan nama bagi satu penyakit tertentu. Ia merujuk kepada sekumpulan gejala yang menyebabkan seseorang mengalami kesukaran membezakan antara realiti dengan pengalaman, pemikiran atau kepercayaan yang dirasakan benar oleh dirinya.

Antara gejala utama psikosis ialah:

• Halusinasi, seperti mendengar suara yang tidak didengari orang lain.
• Delusi, iaitu kepercayaan kukuh yang tidak selaras dengan realiti atau bukti.
• Pemikiran tidak teratur, menyebabkan percakapan sukar diikuti.
• Tingkah laku sangat keliru atau tidak tersusun.
• Perubahan fungsi, termasuk kesukaran belajar, bekerja, menjaga diri atau berhubung dengan orang lain.

Psikosis boleh berlaku dalam skizofrenia, gangguan bipolar, kemurungan teruk dengan ciri psikosis, gangguan skizoafektif dan beberapa gangguan psikiatri lain. Ia juga boleh berpunca daripada dadah, ubat tertentu, penyakit neurologi, jangkitan, gangguan metabolik atau keadaan perubatan yang lain.

Oleh sebab itu, seseorang yang menunjukkan gejala psikosis memerlukan penilaian menyeluruh. Diagnosis tidak sepatutnya dibuat hanya berdasarkan satu gejala seperti bercakap sendirian, sukar tidur atau berkelakuan pelik.

Adakah Semua Orang Yang Mengambil Antipsikotik Menghidap Skizofrenia?

Tidak.

Walaupun antipsikotik sering dikaitkan dengan skizofrenia, ubat ini turut digunakan dalam rawatan gangguan bipolar dan keadaan tertentu yang lain. Sesetengah antipsikotik juga boleh digunakan sebagai rawatan tambahan bagi kemurungan yang sukar dirawat.

Penggunaan ubat yang sama tidak bermaksud semua pesakit mempunyai diagnosis atau tahap penyakit yang sama. Malah, dua orang dengan diagnosis skizofrenia juga mungkin menerima ubat yang berbeza berdasarkan gejala, tindak balas terdahulu, kesihatan fizikal dan kesan sampingan yang ingin dielakkan.

Royal College of Psychiatrists menerangkan bahawa antipsikotik digunakan terutamanya untuk skizofrenia dan gangguan bipolar, tetapi sesetengahnya juga digunakan bagi kemurungan atau keresahan yang teruk dan sukar dirawat.

Bagaimana Ubat Antipsikotik Berfungsi?

Otak menggunakan bahan kimia yang dikenali sebagai neurotransmiter untuk menghantar isyarat antara sel saraf. Salah satu neurotransmiter yang terlibat dalam sesetengah gejala psikosis ialah dopamin.

Kebanyakan antipsikotik mengubah aktiviti dopamin pada reseptor tertentu dalam otak. Banyak antipsikotik generasi kedua turut mempengaruhi sistem serotonin dan neurotransmiter lain.

Namun, penerangan bahawa psikosis hanya disebabkan oleh “dopamin terlalu tinggi” adalah terlalu ringkas. Psikosis dan skizofrenia melibatkan gabungan faktor biologi, perkembangan, psikologi, sosial dan persekitaran. Mekanisme setiap ubat juga tidak sama.

Antipsikotik boleh membantu:

• mengurangkan halusinasi;
• mengurangkan kekuatan atau gangguan akibat delusi;
• menstabilkan pemikiran dan tingkah laku;
• mengurangkan gejala mania;
• memudahkan seseorang kembali kepada aktiviti harian;
• mengurangkan risiko gejala berulang bagi sesetengah pesakit.

Ubat mungkin tidak menghapuskan semua gejala. Sesetengah individu mendapat tindak balas yang ketara, manakala yang lain hanya mengalami peningkatan separa dan memerlukan pelarasan rawatan.

Adakah Ubat Antipsikotik Menyembuhkan Penyakit?

Antipsikotik lazimnya membantu mengawal gejala, tetapi ia bukan “penawar segera” yang menghapuskan semua punca penyakit.

Rawatan yang berkesan biasanya menggabungkan beberapa pendekatan, termasuk:

1. Ubat antipsikotik.
2. Pendidikan tentang penyakit dan rawatan.
3. Terapi psikologi seperti terapi tingkah laku kognitif.
4. Intervensi keluarga.
5. Sokongan sosial.
6. Pemulihan pendidikan dan pekerjaan.
7. Rawatan bagi penggunaan alkohol atau dadah.
8. Penjagaan kesihatan fizikal.

Bagi psikosis episod pertama, NICE mengesyorkan gabungan antipsikotik oral dengan intervensi psikologi seperti terapi tingkah laku kognitif dan intervensi keluarga.

Berapa Lama Ubat Mengambil Masa Untuk Berkesan?

Sesetengah kesan seperti rasa mengantuk atau berkurangnya kegelisahan boleh muncul lebih awal. Namun, penambahbaikan halusinasi, delusi dan pemikiran tidak teratur mungkin memerlukan beberapa minggu.

NICE menyarankan percubaan rawatan pada dos optimum selama kira-kira empat hingga enam minggu sebelum keberkesanan dinilai, selagi ubat diambil secara konsisten dan boleh diterima oleh pesakit.

Ini tidak bermaksud pesakit perlu menunggu tanpa pemantauan. Doktor biasanya akan menilai:

• perubahan gejala;
• kesan sampingan;
• pengambilan ubat;
• tidur dan fungsi harian;
• risiko kepada diri sendiri atau orang lain;
• keperluan pelarasan dos.

Jangan menambah dos sendiri kerana merasakan ubat belum berfungsi. Dos yang lebih tinggi tidak semestinya lebih berkesan, tetapi boleh meningkatkan kesan sampingan.

Kegunaan Ubat Antipsikotik

Skizofrenia dan gangguan psikotik

Antipsikotik merupakan rawatan ubat utama bagi skizofrenia dan beberapa gangguan psikotik lain. Ia digunakan semasa episod akut dan, bagi sesetengah pesakit, sebagai rawatan penyelenggaraan untuk mengurangkan risiko gejala berulang.

Gangguan bipolar

Sesetengah antipsikotik digunakan untuk mengawal episod mania, termasuk keadaan yang menyebabkan seseorang:

• sangat aktif atau gelisah;
• memerlukan sedikit tidur;
• bercakap terlalu cepat;
• mempunyai keyakinan diri yang melampau;
• membuat keputusan berisiko;
• mengalami psikosis.

Antipsikotik tertentu juga boleh digunakan dalam fasa kemurungan bipolar atau rawatan penyelenggaraan, bergantung pada ubat dan keadaan pesakit.

Kemurungan dengan ciri psikosis

Kemurungan yang sangat teruk kadangkala disertai delusi atau halusinasi. Dalam keadaan tertentu, doktor mungkin menggunakan antipsikotik bersama antidepresan atau rawatan lain.

Kemurungan yang sukar dirawat

Sesetengah antipsikotik digunakan sebagai ubat tambahan apabila rawatan kemurungan biasa tidak menghasilkan tindak balas yang mencukupi. Penggunaan ini tidak sesuai untuk semua orang kerana manfaatnya perlu dibandingkan dengan risiko kesan metabolik, hormon dan pergerakan.

Kegelisahan atau tingkah laku yang sangat teruk

Antipsikotik kadangkala digunakan untuk mengurus kegelisahan atau tingkah laku yang mewujudkan risiko keselamatan. Namun, doktor perlu mencari punca yang boleh dirawat seperti:

• kesakitan;
• jangkitan;
• delirium;
• kekurangan tidur;
• pengambilan dadah;
• kesan ubat;
• masalah persekitaran;
• penyakit neurologi.

Antipsikotik bukan penyelesaian automatik bagi setiap tingkah laku agresif atau sukar dikawal.

Penggunaan dalam demensia

Antipsikotik tidak patut digunakan secara rutin bagi setiap perubahan tingkah laku dalam demensia. Pendekatan bukan ubat dan pencarian punca seperti kesakitan, jangkitan atau kekeliruan perlu diberi perhatian.

Antipsikotik turut dikaitkan dengan peningkatan risiko kematian dalam kalangan warga emas dengan psikosis berkaitan demensia. Sebarang penggunaannya memerlukan penilaian manfaat dan risiko yang teliti, tempoh sesingkat yang munasabah serta pemantauan rapi.

Jenis Ubat Antipsikotik

Antipsikotik sering dibahagikan kepada dua kumpulan utama. Pembahagian ini membantu menerangkan sejarah dan kecenderungan kesan sampingan, tetapi tidak bermaksud setiap ubat dalam kumpulan yang sama mempunyai kesan yang serupa.

Antipsikotik generasi pertama

Antipsikotik generasi pertama turut dikenali sebagai antipsikotik tipikal.

Contohnya termasuk:

• haloperidol;
• chlorpromazine;
• fluphenazine;
• zuclopenthixol.

Ubat ini masih digunakan dalam amalan klinikal. Sesetengah antipsikotik generasi pertama lebih cenderung menyebabkan kesan sampingan berkaitan pergerakan, terutamanya pada dos tertentu.

Antipsikotik generasi kedua

Antipsikotik generasi kedua turut dikenali sebagai antipsikotik atipikal.

Contohnya termasuk:

• risperidone;
• olanzapine;
• quetiapine;
• aripiprazole;
• paliperidone;
• amisulpride;
• clozapine.

Sesetengah ubat dalam kumpulan ini kurang cenderung menyebabkan kesan pergerakan tertentu berbanding ubat generasi pertama, tetapi mungkin lebih berkaitan dengan kenaikan berat badan, gula darah dan perubahan lipid.

WHO menyenaraikan aripiprazole, chlorpromazine, haloperidol, olanzapine, paliperidone, quetiapine dan risperidone sebagai pilihan oral yang boleh ditawarkan kepada orang dewasa dengan gangguan psikotik, dengan pertimbangan terhadap keberkesanan, kesan sampingan dan pilihan pesakit.

Adakah antipsikotik generasi kedua sentiasa lebih baik?

Tidak.

Istilah “generasi kedua” tidak bermaksud ubat tersebut secara automatik lebih berkesan atau lebih selamat. Sebagai contoh:

• satu ubat mungkin lebih mudah menyebabkan kenaikan berat badan;
• satu lagi mungkin menyebabkan akatisia atau rasa tidak boleh duduk diam;
• sesetengah ubat boleh menaikkan prolaktin;
• ubat tertentu boleh mempengaruhi rentak jantung;
• satu ubat mungkin berkesan untuk seorang pesakit tetapi tidak untuk pesakit lain.

Pemilihan ubat perlu dibuat berdasarkan profil individu, bukan sekadar kategori “tipikal” atau “atipikal”.

Apakah Clozapine?

Clozapine ialah antipsikotik generasi kedua yang penting bagi individu dengan skizofrenia atau gangguan psikotik yang tidak memberikan tindak balas mencukupi terhadap rawatan antipsikotik lain.

WHO mengesyorkan agar clozapine dipertimbangkan bagi gangguan psikotik tahan rawatan di bawah pengawasan pakar kesihatan mental.

Clozapine boleh memberi manfaat besar kepada pesakit yang sesuai, tetapi ia juga memerlukan pemantauan khusus kerana boleh menyebabkan:

• neutropenia teruk atau penurunan sel darah putih tertentu;
• jangkitan serius;
• sembelit dan pergerakan usus yang sangat perlahan;
• sawan;
• radang otot jantung;
• perubahan metabolik;
• tekanan darah rendah;
• air liur berlebihan.

Pada April 2026, FDA memansuhkan program pentadbiran REMS clozapine di Amerika Syarikat. Namun, risiko neutropenia teruk masih wujud dan pemantauan absolute neutrophil count atau ANC masih disyorkan mengikut maklumat preskripsi. Keperluan pemantauan serta protokol yang digunakan di Malaysia boleh berbeza dan perlu diikuti seperti yang ditetapkan oleh pasukan rawatan.

NPRA Malaysia juga memberi amaran bahawa sembelit akibat clozapine boleh berkembang menjadi komplikasi usus serius. Pesakit dan penjaga perlu memantau corak pembuangan air besar serta mendapatkan rawatan segera jika terdapat sakit perut, kembung, loya atau muntah.

Bentuk Ubat Antipsikotik

Tablet atau kapsul

Ini merupakan bentuk paling lazim. Ubat mungkin diambil sekali atau beberapa kali sehari bergantung pada jenis, formulasi dan arahan doktor.

Jangan menghancurkan atau membelah tablet tanpa bertanya kepada ahli farmasi. Sesetengah formulasi pelepasan terkawal tidak sesuai dipecahkan.

Cecair dan tablet larut

Formulasi ini boleh membantu individu yang sukar menelan tablet. Dos cecair perlu disukat dengan picagari oral atau alat pengukur yang sesuai, bukan sudu makan biasa.

Suntikan untuk rawatan segera

Dalam situasi tertentu, antipsikotik boleh diberikan melalui suntikan untuk mengurus gejala akut. Keputusan ini memerlukan penilaian klinikal, pemantauan dan pertimbangan keselamatan.

Suntikan antipsikotik bertindak panjang

Suntikan bertindak panjang dikenali sebagai long acting injectable atau suntikan depot. Ubat dilepaskan secara perlahan selama beberapa minggu atau bulan bergantung pada formulasi.

Suntikan ini boleh dipertimbangkan apabila:

• pesakit lebih suka suntikan berbanding tablet harian;
• sukar mengingati dos setiap hari;
• dos oral kerap terlepas;
• gejala kerap berulang akibat pengambilan ubat tidak konsisten;
• pasukan rawatan mahu jadual pemberian yang lebih tersusun.

Suntikan bukan hukuman dan tidak semestinya bermaksud penyakit seseorang lebih teruk. Namun, kesan sampingannya boleh berpanjangan kerana ubat kekal dalam badan untuk tempoh yang lebih lama.

Bagaimana Doktor Memilih Antipsikotik?

Tiada satu ubat antipsikotik yang terbaik untuk semua pesakit. Faktor yang biasanya dipertimbangkan termasuk:

1. Diagnosis dan gejala utama.
2. Tahap keterukan penyakit.
3. Tindak balas terhadap ubat terdahulu.
4. Kesan sampingan yang pernah dialami.
5. Risiko obesiti dan diabetes.
6. Tahap kolesterol dan tekanan darah.
7. Penyakit jantung atau sejarah pengsan.
8. Masalah pergerakan atau penyakit neurologi.
9. Paras prolaktin dan gejala seksual.
10. Umur dan tahap kesihatan fizikal.
11. Kehamilan atau perancangan kehamilan.
12. Ubat, suplemen dan bahan lain yang digunakan.
13. Keupayaan menghadiri ujian darah.
14. Pilihan pesakit terhadap tablet atau suntikan.
15. Kos dan ketersediaan rawatan.

NICE mengesyorkan keputusan dibuat bersama oleh pesakit dan profesional kesihatan, dengan perbincangan tentang risiko metabolik, pergerakan, kardiovaskular, hormon dan pengalaman subjektif yang tidak menyenangkan.

Adakah dua antipsikotik boleh diambil serentak?

Secara rutin, satu antipsikotik digunakan pada satu masa. Kombinasi dua antipsikotik mungkin diperlukan dalam keadaan khusus, termasuk tempoh singkat ketika menukar ubat atau kes kompleks di bawah pengawasan pakar.

WHO mengesyorkan satu antipsikotik pada satu masa sebagai amalan rutin. Kombinasi hanya patut dipertimbangkan selepas rawatan tunggal yang mencukupi tidak berkesan dan dengan pemantauan klinikal rapat.

Kesan Sampingan Biasa Ubat Antipsikotik

Tidak semua pesakit mengalami kesan sampingan yang sama. Keterukan juga boleh berubah mengikut jenis ubat, dos, tempoh rawatan dan keadaan kesihatan seseorang.

Mengantuk dan kurang bertenaga

Sesetengah antipsikotik menyebabkan mengantuk, terutama pada awal rawatan atau selepas dos dinaikkan.

Langkah praktikal termasuk:

• elakkan memandu sehingga mengetahui kesan ubat;
• jangan mengendalikan mesin jika mengantuk;
• bincangkan masa pengambilan dengan doktor;
• jangan mengubah masa atau dos sendiri;
• periksa sama ada ubat lain turut menyebabkan mengantuk.

Pening ketika berdiri

Antipsikotik boleh menyebabkan tekanan darah menurun apabila seseorang bangun daripada posisi duduk atau berbaring.

Bangun secara perlahan dan duduk semula jika terasa pening. Beritahu doktor jika kerap hampir pengsan, jatuh atau kehilangan kesedaran.

Mulut kering

Mulut kering boleh meningkatkan ketidakselesaan dan risiko masalah gigi.

Pesakit boleh:

• menghirup air dengan kerap;
• menjaga kebersihan gigi;
• menggunakan gula gula getah tanpa gula jika sesuai;
• mengelakkan minuman bergula secara berlebihan;
• menjalani pemeriksaan pergigian berkala.

Sembelit

Sembelit boleh berlaku akibat kesan ubat terhadap pergerakan usus. Langkah seperti pengambilan air, makanan berserat dan aktiviti fizikal boleh membantu jika sesuai dengan keadaan pesakit.

Namun, jangan menganggap sembelit sentiasa ringan. Sakit perut teruk, muntah, kembung ketara, tidak boleh kentut atau tidak membuang air besar memerlukan penilaian segera, terutama bagi pengguna clozapine.

Penglihatan kabur

Penglihatan kabur boleh berlaku pada permulaan rawatan. Elakkan memandu jika penglihatan terjejas dan dapatkan pemeriksaan jika simptom teruk, berlaku secara tiba tiba atau tidak pulih.

Perubahan fungsi seksual

Kesan seksual mungkin termasuk:

• keinginan seksual menurun;
• kesukaran mendapat atau mengekalkan ereksi;
• masalah ejakulasi;
• kesukaran mencapai orgasme;
• haid tidak teratur;
• kesuburan terjejas.

Masalah ini bukan perkara remeh. Ia boleh menjejaskan hubungan, harga diri dan kesediaan meneruskan rawatan. Beritahu doktor kerana pelarasan ubat atau rawatan lain mungkin boleh membantu.

NHS menyenaraikan mengantuk, berat badan bertambah, kurang keinginan seksual, penglihatan kabur, sembelit dan mulut kering sebagai antara kesan yang boleh berlaku dengan antipsikotik.

Kesan Sampingan Berkaitan Pergerakan

Parkinsonisme akibat ubat

Gejala boleh menyerupai penyakit Parkinson, termasuk:

• tangan menggeletar;
• otot kaku;
• pergerakan perlahan;
• langkah kecil;
• wajah kurang ekspresi;
• kesukaran memulakan pergerakan.

Gejala ini perlu dinilai kerana ia mungkin memerlukan pengurangan dos, pertukaran ubat atau rawatan khusus.

Akatisia

Akatisia ialah rasa gelisah dalaman yang kuat sehingga seseorang sukar duduk diam.

Individu mungkin:

• berjalan ulang alik;
• menggoyangkan kaki;
• sentiasa menukar posisi;
• berasa sangat tidak selesa;
• menganggap dirinya mengalami keresahan melampau.

Akatisia boleh disalah anggap sebagai penyakit yang semakin teruk. NICE menekankan bahawa kesan sampingan tertentu boleh bertindih dengan gejala klinikal, termasuk akatisia yang menyerupai keresahan atau kegelisahan.

Distonia akut

Distonia ialah pengecutan otot yang berlaku secara tiba tiba dan tidak terkawal. Ia boleh melibatkan:

• leher;
• rahang;
• mata;
• lidah;
• muka;
• otot badan.

Dapatkan rawatan segera jika pergerakan tersebut melibatkan lidah, tekak, pernafasan atau menelan.

Tardive dyskinesia

Tardive dyskinesia menyebabkan pergerakan berulang yang tidak disengajakan, seperti:

• menjelir atau menggerakkan lidah;
• mengunyah tanpa makanan;
• mengerutkan bibir;
• pergerakan muka berulang;
• tangan atau kaki bergerak sendiri;
• badan bergoyang.

Risiko boleh meningkat dengan tempoh pendedahan, umur dan beberapa faktor lain. Namun, ia juga boleh muncul lebih awal. Laporkan sebarang pergerakan baharu supaya penilaian dapat dilakukan sebelum masalah menjadi lebih sukar dirawat.

Kenaikan Berat Badan, Gula Dan Kolesterol

Sesetengah antipsikotik boleh meningkatkan selera makan, mengubah metabolisme atau menyebabkan rasa mengantuk yang mengurangkan aktiviti fizikal. Risiko tidak sama bagi setiap ubat.

Perubahan yang mungkin berlaku ialah:

• berat badan meningkat;
• ukur lilit pinggang bertambah;
• gula darah meningkat;
• diabetes jenis 2;
• trigliserida meningkat;
• kolesterol berubah;
• tekanan darah meningkat.

NHS menerangkan bahawa antipsikotik boleh menyebabkan perubahan gula darah, kolesterol dan tekanan darah, selain kenaikan berat badan pada sesetengah ubat.

Jangan salahkan pesakit

Kenaikan berat badan selepas memulakan ubat bukan semestinya berpunca daripada “kurang disiplin”. Ubat boleh menyebabkan perubahan selera makan, tenaga dan metabolisme yang nyata.

Nasihat seperti “makan kurang sahaja” sering tidak mencukupi. Pesakit mungkin memerlukan:

• penilaian pemakanan;
• sasaran aktiviti yang realistik;
• intervensi awal selepas berat mula meningkat;
• rawatan diabetes atau kolesterol;
• semakan dos;
• pertukaran ubat jika sesuai.

NICE mengesyorkan program gabungan pemakanan sihat dan aktiviti fizikal serta intervensi lanjut jika berlaku kenaikan berat badan berlebihan, lipid tidak normal atau masalah kawalan gula.

Kesan Terhadap Hormon Prolaktin

Prolaktin ialah hormon yang terlibat dalam penghasilan susu dan fungsi reproduktif. Sesetengah antipsikotik boleh menaikkan paras prolaktin.

Tanda yang mungkin berlaku termasuk:

• haid tidak teratur atau terhenti;
• susu keluar dari payudara tanpa kehamilan;
• payudara membesar atau terasa sakit;
• keinginan seksual menurun;
• masalah ereksi;
• kesukaran mendapatkan zuriat.

Peningkatan prolaktin yang berpanjangan juga boleh mempengaruhi kesihatan tulang pada sesetengah individu. Ujian darah boleh dilakukan berdasarkan ubat, gejala dan faktor risiko.

Jangan malu untuk melaporkan perubahan seksual atau haid. Maklumat ini membantu doktor menilai keselamatan rawatan.

Kesan Sampingan Serius Dan Tanda Bahaya

Sindrom malignan neuroleptik

Sindrom malignan neuroleptik ialah komplikasi jarang tetapi berbahaya.

Tanda yang boleh berlaku termasuk:

• demam tinggi;
• otot sangat kaku;
• kekeliruan;
• berpeluh banyak;
• nadi laju;
• tekanan darah tidak stabil;
• tahap kesedaran menurun.

Ini ialah kecemasan perubatan. Hubungi 999 atau pergi ke Jabatan Kecemasan dengan segera.

Reaksi alahan serius

Dapatkan rawatan kecemasan jika terdapat:

• bengkak pada muka, bibir atau lidah;
• kesukaran bernafas;
• rasa tekak tertutup;
• ruam melepuh atau sangat teruk;
• pening teruk atau pengsan.

Masalah jantung

Antipsikotik tertentu boleh mempengaruhi aktiviti elektrik jantung. Risiko mungkin lebih tinggi jika seseorang mempunyai penyakit jantung, paras elektrolit tidak normal atau mengambil ubat lain yang turut memanjangkan selang QT.

Dapatkan penilaian segera jika mengalami:

• sakit dada;
• berdebar secara berpanjangan;
• pengsan;
• sesak nafas;
• degupan sangat tidak sekata.

Sawan

Sawan pertama, sawan berpanjangan atau sawan berulang memerlukan bantuan kecemasan. Risiko sawan boleh dipengaruhi oleh jenis antipsikotik, dos, sejarah epilepsi dan faktor lain.

Jangkitan semasa menggunakan clozapine

Pengguna clozapine perlu mendapatkan nasihat segera jika mengalami:

• demam;
• sakit tekak;
• ulser mulut;
• menggigil;
• simptom jangkitan;
• rasa sangat lemah.

Clozapine boleh menyebabkan neutropenia teruk yang meningkatkan risiko jangkitan serius. Pemantauan ANC sebelum dan semasa rawatan membantu mengesan masalah lebih awal.

Sembelit teruk

Tanda komplikasi usus termasuk:

• sakit perut teruk;
• perut membengkak;
• loya dan muntah;
• tidak boleh kentut;
• tiada pembuangan air besar;
• najis berdarah;
• demam bersama simptom perut.

Komplikasi saluran penghadaman akibat clozapine boleh membawa kepada usus tersumbat, kerosakan usus, pembedahan atau kematian jika tidak dirawat.

Risiko mencederakan diri atau orang lain

Dapatkan bantuan kecemasan jika seseorang:

• mahu membunuh atau mencederakan diri;
• mendengar suara mengarahkannya melakukan sesuatu yang berbahaya;
• mengancam untuk mencederakan orang lain;
• terlalu keliru sehingga tidak dapat menjaga keselamatan;
• enggan makan atau minum kerana delusi;
• merayau atau berada dalam keadaan yang membahayakan diri.

Di Malaysia, MERS 999 menggabungkan perkhidmatan kecemasan termasuk polis, bomba dan perkhidmatan kesihatan melalui nombor 999.

Pemantauan Sebelum Memulakan Antipsikotik

Pemeriksaan awal menyediakan bacaan asas untuk dibandingkan selepas rawatan bermula.

NICE mengesyorkan penilaian berikut sebelum memulakan antipsikotik:

• berat badan;
• ukur lilit pinggang;
• nadi;
• tekanan darah;
• gula darah puasa atau HbA1c;
• profil lipid;
• prolaktin;
• gangguan pergerakan sedia ada;
• status pemakanan;
• diet;
• tahap aktiviti fizikal.

Doktor juga mungkin melakukan:

• ujian darah penuh;
• fungsi hati;
• fungsi buah pinggang;
• elektrolit;
• ujian kehamilan apabila relevan;
• ECG;
• penilaian risiko penyakit jantung;
• semakan ubat dan suplemen;
• penilaian penggunaan alkohol, rokok dan dadah.

Bilakah ECG diperlukan?

NICE mengesyorkan ECG sebelum rawatan jika:

• maklumat preskripsi ubat memerlukannya;
• pemeriksaan mengenal pasti risiko kardiovaskular;
• pesakit mempunyai sejarah penyakit jantung;
• pesakit dimasukkan ke wad.

ECG juga mungkin diperlukan jika seseorang mengalami berdebar, pengsan atau mengambil ubat lain yang mempengaruhi rentak jantung.

Pemantauan Selepas Rawatan Dimulakan

Jadual sebenar boleh berubah mengikut jenis ubat, risiko kesihatan, keputusan ujian dan protokol tempatan.

Jadual ini berdasarkan garis panduan NICE bagi psikosis dan skizofrenia. Doktor boleh menjalankan pemeriksaan lebih awal atau lebih kerap berdasarkan keadaan individu.

Perkara lain yang perlu dinilai

Pemantauan tidak sepatutnya terbatas kepada ujian darah. Perbincangan susulan juga perlu merangkumi:

• halusinasi dan delusi;
• mood dan tidur;
• fungsi harian;
• tahap motivasi;
• kesan terhadap pembelajaran atau kerja;
• masalah seksual;
• pembuangan air besar;
• pemakanan dan aktiviti fizikal;
• penggunaan rokok, alkohol atau dadah;
• pandangan pesakit tentang ubat;
• matlamat pemulihan.

Cara Mengurus Kesan Sampingan Dengan Selamat

1. Catat simptom. Tulis bila ia bermula, berapa lama berlaku dan hubungannya dengan dos.
2. Maklumkan doktor lebih awal. Jangan tunggu sehingga kesan sampingan menjadi tidak tertanggung.
3. Jangan ubah dos sendiri. Pengurangan mendadak boleh menyebabkan gejala kembali.
4. Jangan ambil ubat tambahan tanpa semakan. Ubat tidur, antihistamin dan produk herba boleh berinteraksi.
5. Hadiri ujian darah. Banyak perubahan metabolik tidak menghasilkan simptom pada peringkat awal.
6. Pantau corak pembuangan air besar. Ini amat penting bagi pengguna clozapine.
7. Bincangkan kesan seksual. Doktor tidak dapat membantu jika masalah tidak dilaporkan.
8. Libatkan ahli keluarga yang dipercayai. Ini dilakukan dengan persetujuan pesakit.
9. Bawa senarai semua ubat. Sertakan ubat klinik lain, produk farmasi, herba dan suplemen.
10. Dapatkan bantuan kecemasan apabila perlu. Jangan cuba mengurus tanda bahaya di rumah.

Apa Perlu Dilakukan Jika Terlupa Dos?

Arahan bergantung pada jenis ubat dan tempoh sejak dos sepatutnya diambil.

Secara umum:

• rujuk label ubat atau arahan ahli farmasi;
• jangan menggandakan dos secara automatik;
• hubungi klinik jika beberapa dos terlepas;
• maklumkan pasukan rawatan jika gejala mula kembali;
• hadir semula untuk suntikan bertindak panjang yang terlepas.

Pengguna clozapine perlu lebih berhati hati. Selepas rawatan terputus untuk tempoh tertentu, ubat mungkin perlu dimulakan semula pada dos rendah kerana risiko tekanan darah jatuh, pengsan atau kesan lain. Jangan sambung dos asal tanpa arahan profesional.

Bolehkah Ubat Antipsikotik Dihentikan?

Ubat antipsikotik tidak sepatutnya dihentikan secara tiba tiba kecuali diarahkan dalam kecemasan perubatan oleh profesional kesihatan.

Penghentian mendadak boleh menyebabkan:

• insomnia;
• keresahan;
• loya;
• berpeluh;
• kegelisahan;
• gejala psikosis kembali;
• mania kembali;
• kesukaran membezakan gejala penghentian daripada penyakit berulang.

NHS menasihatkan agar antipsikotik tidak dihentikan tanpa arahan profesional kerana penghentian mendadak boleh mencetuskan penyakit berulang. Apabila sesuai untuk berhenti, dos biasanya dikurangkan secara beransur ansur.

Berapa lama rawatan perlu diteruskan?

Tiada tempoh yang sesuai untuk semua pesakit. Keputusan bergantung pada:

• diagnosis;
• episod pertama atau berulang;
• tahap keterukan;
• tempoh kestabilan;
• sejarah kemasukan ke hospital;
• risiko keselamatan;
• tindak balas terhadap ubat;
• kesan sampingan;
• sokongan keluarga;
• pilihan pesakit.

WHO mengesyorkan rawatan penyelenggaraan selama sekurang kurangnya tujuh hingga 12 bulan bagi orang dewasa yang mengalami episod psikosis pertama dan telah mencapai remisi. Rawatan selepas tempoh itu perlu dinilai mengikut manfaat, kesan sampingan dan pilihan individu.

Individu dengan beberapa episod atau risiko penyakit berulang yang tinggi mungkin memerlukan rawatan lebih lama.

Interaksi Dengan Alkohol, Rokok Dan Ubat Lain

Alkohol

Alkohol boleh meningkatkan:

• mengantuk;
• pening;
• koordinasi yang lemah;
• risiko jatuh;
• kesukaran membuat keputusan;
• ketidakstabilan mood atau psikosis.

Nasihat khusus bergantung pada ubat dan keadaan pesakit. Bincangkan penggunaan alkohol secara jujur dengan doktor.

Ubat yang menyebabkan mengantuk

Kesan sedatif boleh bertambah apabila antipsikotik diambil bersama:

• ubat tidur;
• ubat keresahan tertentu;
• ubat tahan sakit tertentu;
• antihistamin yang mengantuk;
• alkohol.

Ubat yang mempengaruhi rentak jantung

Sesetengah antibiotik, ubat antikulat, antidepresan dan ubat jantung boleh meningkatkan risiko gangguan rentak apabila digabungkan dengan antipsikotik tertentu.

Herba dan suplemen

Produk herba bukan semestinya selamat. Kandungan, kekuatan dan interaksi mungkin tidak diketahui. Maklumkan semua produk yang digunakan kepada doktor atau ahli farmasi.

Merokok

Asap rokok boleh meningkatkan aktiviti enzim hati yang memproses sesetengah ubat, khususnya clozapine dan olanzapine. Apabila seseorang berhenti atau mula merokok, paras ubat dalam darah boleh berubah.

NICE memberi amaran bahawa pengurangan rokok boleh memberi kesan ketara terhadap metabolisme clozapine dan olanzapine. Oleh itu, maklumkan kepada doktor sebelum atau sebaik sahaja tabiat merokok berubah.

Antipsikotik Ketika Hamil Dan Menyusu

Jangan hentikan antipsikotik secara mengejut selepas mengetahui diri hamil.

Penyakit mental yang tidak dirawat juga boleh membahayakan ibu dan bayi melalui kekurangan tidur, pemakanan terjejas, tindakan berisiko, kecederaan atau gejala psikosis yang teruk.

Perancangan rawatan perlu mempertimbangkan:

• sejarah penyakit berulang;
• ubat yang pernah berkesan;
• dos;
• tahap kesihatan ibu;
• fasa kehamilan;
• kesan kepada bayi baru lahir;
• penyusuan;
• risiko penyakit berulang selepas bersalin.

Sebaiknya, perancangan dibuat bersama pakar psikiatri, doktor obstetrik dan profesional lain yang berkaitan. Tiada antipsikotik patut digambarkan sebagai “selamat sepenuhnya” untuk semua kehamilan.

Antipsikotik Untuk Kanak Kanak Dan Remaja

Penggunaan pada kanak kanak atau remaja memerlukan penilaian pakar berdasarkan diagnosis, umur dan keterukan gejala.

Pemantauan mungkin merangkumi:

• tinggi dan berat;
• indeks jisim badan;
• tekanan darah;
• gula dan lipid;
• prolaktin;
• perkembangan akil baligh;
• gangguan pergerakan;
• prestasi sekolah;
• kesan terhadap emosi dan fungsi sosial.

Ibu bapa perlu dilibatkan, tetapi pandangan kanak kanak atau remaja juga perlu didengar mengikut tahap kematangan mereka.

Peranan Keluarga Dan Penjaga

Keluarga boleh membantu tanpa mengambil alih sepenuhnya autonomi pesakit.

Peranan yang berguna termasuk:

• memahami tujuan ubat;
• mengenali tanda awal penyakit berulang;
• membantu mengurus temu janji;
• memerhatikan kesan sampingan;
• menyokong tidur dan rutin harian;
• menggalakkan pemakanan seimbang;
• mengetahui pelan kecemasan;
• mengelakkan ugutan atau memalukan pesakit.

Contoh tanda awal penyakit berulang ialah:

• tidur semakin berkurang;
• menjadi lebih curiga;
• bercakap atau bertindak dengan cara yang sukar difahami;
• mengasingkan diri;
• berhenti menjaga diri;
• mula mendengar suara semula;
• menggunakan alkohol atau dadah;
• berhenti mengambil ubat.

Ahli keluarga juga perlu menghormati kerahsiaan. Maklumat patut dikongsi berdasarkan persetujuan pesakit, kecuali terdapat isu keselamatan yang mendesak.

Mitos Dan Fakta Tentang Ubat Antipsikotik

Mitos: Antipsikotik hanya membuatkan seseorang tidur

Fakta: Mengantuk ialah kesan sampingan sesetengah ubat. Tujuan klinikal antipsikotik ialah mengurangkan gejala seperti psikosis atau mania.

Mitos: Semua ubat antipsikotik sama

Fakta: Setiap ubat mempunyai profil keberkesanan, dos dan kesan sampingan yang berbeza.

Mitos: Antipsikotik menyebabkan ketagihan seperti dadah rekreasi

Fakta: Antipsikotik biasanya tidak menghasilkan keinginan kompulsif atau rasa khayal yang dikaitkan dengan ketagihan. Namun, badan boleh menyesuaikan diri dengan ubat dan penghentian mendadak boleh menyebabkan simptom serta penyakit berulang.

Mitos: Apabila sudah sihat, ubat boleh dihentikan

Fakta: Rasa sihat mungkin menunjukkan rawatan sedang berkesan. Penghentian tetap memerlukan penilaian risiko dan pelan pengurangan dos.

Mitos: Berat badan naik mesti diterima sahaja

Fakta: Pemantauan dan intervensi awal boleh membantu. Doktor juga boleh menilai dos, rawatan penyakit metabolik atau pertukaran ubat.

Mitos: Suntikan hanya diberikan kepada pesakit yang tidak bekerjasama

Fakta: Ada pesakit memilih suntikan kerana lebih mudah daripada mengingati tablet setiap hari.

Mitos: Orang yang mengambil antipsikotik tidak boleh bekerja

Fakta: Ramai individu boleh belajar, bekerja, membina keluarga dan menjalani kehidupan bermakna dengan rawatan serta sokongan yang sesuai.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Hubungi doktor atau klinik lebih awal jika mengalami:

• kenaikan berat badan yang ketara;
• mengantuk sehingga mengganggu kerja atau pembelajaran;
• sembelit berpanjangan;
• tangan menggeletar atau badan kaku;
• rasa tidak boleh duduk diam;
• pergerakan muka atau lidah yang tidak disengajakan;
• haid tidak teratur;
• susu keluar daripada payudara;
• masalah seksual;
• dahaga berlebihan atau kerap membuang air kecil;
• pening berulang;
• dos kerap terlepas;
• halusinasi atau delusi mula kembali;
• kesukaran mendapatkan atau mengambil ubat.

Bila Perlu Ke Jabatan Kecemasan?

Hubungi 999 atau pergi ke Jabatan Kecemasan jika terdapat:

• demam tinggi bersama kekakuan dan kekeliruan;
• kesukaran bernafas;
• bengkak muka, bibir atau tekak;
• sawan;
• pengsan;
• sakit dada atau degupan jantung sangat tidak sekata;
• distonia yang mengganggu pernafasan atau menelan;
• sakit perut teruk dengan muntah atau kembung;
• disyaki mengambil dos berlebihan;
• pemikiran untuk membunuh atau mencederakan diri;
• ancaman serius untuk mencederakan orang lain;
• psikosis yang menyebabkan keselamatan terancam.

Kesimpulan

Ubat antipsikotik merupakan rawatan penting bagi psikosis, skizofrenia, gangguan bipolar dan beberapa keadaan kesihatan mental lain. Namun, tiada satu ubat yang terbaik untuk semua orang.

Pemilihan rawatan perlu mengambil kira manfaat, kesan sampingan, kesihatan fizikal dan pilihan pesakit. Pemantauan berat badan, tekanan darah, gula darah, kolesterol, hormon dan pergerakan bukan langkah tambahan yang boleh diabaikan. Ia merupakan sebahagian penting daripada rawatan yang selamat.

Kesan sampingan tidak sepatutnya disembunyikan atau dibiarkan sehingga pesakit berhenti ubat sendiri. Banyak masalah boleh diurus melalui intervensi awal, pelarasan dos, pertukaran ubat atau rawatan khusus.

Matlamat rawatan bukan sekadar menghentikan halusinasi atau delusi. Matlamat sebenar ialah membantu seseorang mendapatkan semula kestabilan, fungsi, hubungan, autonomi dan kualiti hidup.

Soalan Lazim Tentang Ubat Antipsikotik