Ubat Tidur: Jenis, Kegunaan, Kesan Sampingan, Risiko Ketagihan dan Cara Mengambilnya dengan Selamat

Masalah sukar tidur boleh menjadi sangat meletihkan. Selepas beberapa malam tidak mendapat tidur yang mencukupi, seseorang mungkin mengalami kesukaran menumpukan perhatian, cepat marah, sakit kepala, mengantuk pada waktu siang dan penurunan prestasi di tempat kerja atau ketika belajar.

Keadaan ini menyebabkan sesetengah orang mencari penyelesaian segera, termasuk membeli produk yang dipasarkan untuk tidur, mengambil ubat alahan yang menyebabkan mengantuk atau meminta pil tidur daripada doktor.

Namun, istilah ubat tidur merangkumi beberapa kumpulan ubat dengan cara tindakan, kegunaan dan risiko yang berbeza. Ada ubat yang dirumus khusus untuk merawat insomnia, manakala ubat lain hanya menyebabkan mengantuk sebagai kesan sampingan.

Ubat tidur boleh membantu dalam keadaan tertentu, tetapi ia bukan penyelesaian automatik bagi semua masalah tidur. Penggunaan tanpa penilaian yang sesuai boleh menyembunyikan punca sebenar insomnia, meningkatkan risiko jatuh dan kemalangan serta menyebabkan toleransi, kebergantungan fizikal atau ketagihan.

Risiko menjadi lebih tinggi apabila ubat tidur dicampurkan dengan alkohol, opioid atau ubat lain yang turut menekan sistem saraf pusat. Sesetengah ubat juga tidak boleh dihentikan secara mendadak selepas digunakan secara berterusan.

Artikel ini menerangkan jenis ubat tidur, kegunaannya, kesan sampingan, risiko kebergantungan dan langkah yang perlu diambil untuk menggunakannya dengan lebih selamat.

Peringatan: Maklumat ini bertujuan untuk pendidikan dan tidak menggantikan pemeriksaan, diagnosis atau arahan daripada doktor dan ahli farmasi.

Apakah Itu Ubat Tidur?

Ubat tidur ialah istilah umum bagi ubat atau bahan yang digunakan untuk membantu seseorang:

• mula tidur dengan lebih cepat
• kekal tidur lebih lama
• mengurangkan kekerapan terjaga pada waktu malam
• kembali tidur selepas terjaga
• mengurangkan masalah bangun terlalu awal
• menyelaraskan waktu tidur dalam gangguan irama sirkadian tertentu

Sesetengah ubat tidur dikenali sebagai ubat sedatif hipnotik. Ubat ini mengurangkan aktiviti tertentu dalam otak atau mengubah isyarat kimia yang mengawal keadaan berjaga dan tidur.

Walau bagaimanapun, kesan setiap ubat tidak sama. Sesetengah ubat lebih sesuai untuk masalah sukar memulakan tidur, manakala ubat lain mempunyai kesan lebih panjang dan mungkin membantu seseorang mengekalkan tidur.

Pemilihan ubat biasanya bergantung pada:

• jenis masalah tidur
• tempoh insomnia
• umur pesakit
• jumlah masa tidur yang tersedia
• keadaan hati dan buah pinggang
• risiko jatuh
• penyakit pernafasan
• kehamilan atau penyusuan
• sejarah penyalahgunaan bahan
• ubat dan suplemen lain yang diambil

Adakah Semua Ubat yang Menyebabkan Mengantuk Ialah Ubat Tidur?

Tidak.

Banyak ubat boleh menyebabkan mengantuk walaupun tujuan asalnya bukan untuk merawat insomnia. Contohnya termasuk sesetengah:

• antihistamin
• antidepresan
• ubat keresahan
• ubat sawan
• ubat sakit
• ubat batuk dan selesema
• ubat antipsikotik

Kesan mengantuk tidak bermaksud ubat tersebut sesuai diambil setiap malam.

Sebagai contoh, antihistamin sedatif mungkin membuatkan seseorang cepat mengantuk. Namun, ia juga boleh menyebabkan mulut kering, penglihatan kabur, sembelit, kesukaran membuang air kecil, kekeliruan dan rasa mengantuk pada keesokan hari.

Risiko ini lebih membimbangkan dalam kalangan warga emas kerana ia boleh meningkatkan kemungkinan jatuh, kecederaan dan kecelaruan akut.

Sesetengah antidepresan pula mempunyai kesan sedatif, tetapi penggunaannya perlu berdasarkan sebab klinikal yang jelas. Ubat tersebut tidak sepatutnya dipilih sendiri hanya kerana ia boleh menyebabkan rasa mengantuk.

Ubat Tidur Tidak Merawat Semua Gangguan Tidur

Masalah tidur bukan semuanya disebabkan oleh insomnia biasa. Pengambilan pil tidur tanpa mengenal pasti punca boleh melambatkan diagnosis dan menyebabkan keadaan sebenar tidak dirawat.

Antara masalah yang mungkin menyerupai atau menyebabkan insomnia ialah:

Apnea tidur obstruktif

Pesakit mungkin berdengkur dengan kuat, berhenti bernafas ketika tidur, terjaga kerana tersedak atau bangun dengan sakit kepala.

Sesetengah ubat sedatif boleh memburukkan masalah pernafasan. Oleh itu, individu yang berdengkur kuat atau disyaki mengalami apnea tidur perlu dinilai sebelum menggunakan ubat tidur.

Sindrom kaki resah

Keadaan ini menyebabkan rasa tidak selesa pada kaki dan keinginan kuat untuk menggerakkannya, terutama ketika berehat pada waktu malam.

Pil tidur mungkin menyebabkan pesakit mengantuk, tetapi tidak semestinya merawat punca gangguan pada kaki.

Gangguan irama sirkadian

Jam biologi seseorang mungkin tidak selari dengan jadual kehidupan hariannya. Keadaan ini boleh berlaku akibat:

• kerja syif
• jet lag
• gangguan fasa tidur tertunda
• pendedahan cahaya yang tidak sesuai
• jadual tidur yang berubah-ubah

Rawatan mungkin melibatkan pelarasan cahaya, waktu tidur dan dalam keadaan tertentu penggunaan melatonin pada waktu yang tepat.

Penyakit fizikal

Tidur juga boleh terganggu akibat:

• sakit kronik
• refluks asid
• asma
• penyakit paru-paru
• masalah tiroid
• menopaus
• pembesaran prostat
• kerap membuang air kecil

Keadaan kesihatan mental

Kemurungan, keresahan, trauma dan gangguan bipolar boleh menyebabkan perubahan ketara pada corak tidur.

Pesakit memerlukan penilaian menyeluruh kerana ubat tidur sahaja mungkin tidak mencukupi dan boleh menutup simptom penting.

Bilakah Ubat Tidur Mungkin Digunakan?

Doktor mungkin mempertimbangkan ubat tidur apabila manfaat yang dijangka melebihi risikonya.

Insomnia Jangka Pendek yang Teruk

Masalah tidur jangka pendek boleh berlaku selepas:

• tekanan hidup yang besar
• kehilangan orang tersayang
• penyakit akut
• kesakitan
• kemasukan ke hospital
• perjalanan merentas zon waktu
• perubahan jadual kerja
• perubahan rutin yang mendadak

Dalam keadaan tertentu, ubat mungkin diberikan untuk tempoh terhad sambil punca insomnia ditangani.

Insomnia yang Menjejaskan Fungsi Harian

Rawatan mungkin diperlukan apabila masalah tidur menyebabkan:

• kesukaran bekerja atau belajar
• gangguan tumpuan
• kesilapan ketika bekerja
• mengantuk semasa memandu
• perubahan emosi
• masalah hubungan
• penurunan kualiti hidup
• risiko kemalangan

Insomnia kronik lazimnya melibatkan kesukaran untuk memulakan atau mengekalkan tidur sekurang-kurangnya tiga malam seminggu selama tiga bulan atau lebih, dengan gangguan pada fungsi waktu siang.

Sebagai Sebahagian daripada Pelan Rawatan

Ubat tidur sepatutnya bukan satu-satunya komponen rawatan.

Pelan rawatan mungkin merangkumi:

• penilaian punca insomnia
• rawatan penyakit yang mendasari
• terapi tingkah laku
• perubahan rutin tidur
• rawatan kemurungan atau keresahan
• pemantauan kesan sampingan
• penilaian semula keperluan ubat

Bagi insomnia kronik, terapi tingkah laku kognitif untuk insomnia atau CBT-I biasanya diberikan keutamaan sebagai rawatan awal. Ubat boleh dipertimbangkan selepas manfaat, risiko dan pilihan lain dibincangkan bersama pesakit.

Apakah yang Dinilai Sebelum Ubat Tidur Diberikan?

Doktor tidak sepatutnya memilih ubat hanya berdasarkan aduan “susah tidur”. Penilaian perlu mengenal pasti bentuk masalah tidur dan faktor yang menyumbang kepadanya.

1. Corak Masalah Tidur

Doktor mungkin bertanya:

• Bilakah masalah bermula?
• Adakah sukar untuk mula tidur?
• Adakah pesakit kerap terjaga?
• Adakah pesakit bangun terlalu awal?
• Berapa lama masa diambil untuk tertidur?
• Berapa kerap masalah berlaku?
• Adakah peluang untuk tidur sebenarnya mencukupi?
• Bagaimanakah keadaan pesakit pada waktu siang?

2. Jadual dan Rutin Harian

Antara perkara yang dinilai ialah:

• waktu masuk tidur
• waktu bangun
• tidur siang
• kerja syif
• penggunaan telefon sebelum tidur
• waktu bersenam
• pendedahan kepada cahaya
• keadaan bilik tidur

3. Pengambilan Bahan Perangsang dan Sedatif

Doktor perlu mengetahui pengambilan:

• kopi
• teh
• minuman tenaga
• nikotin
• alkohol
• kanabis
• dadah rekreasi
• suplemen tidur
• produk herba

Alkohol mungkin menyebabkan seseorang cepat mengantuk, tetapi tidur boleh menjadi lebih ringan dan mudah terganggu. Alkohol juga boleh memburukkan dengkuran dan meningkatkan risiko masalah pernafasan apabila digabungkan dengan ubat sedatif.

4. Ubat yang Sedang Diambil

Sesetengah ubat boleh mengganggu tidur, termasuk:

• dekongestan tertentu
• kortikosteroid
• ubat perangsang
• sesetengah antidepresan
• sesetengah ubat asma
• ubat tiroid jika dos tidak sesuai

Pada masa yang sama, ubat lain boleh meningkatkan kesan sedatif apabila digabungkan dengan pil tidur.

5. Diari Tidur

Pesakit mungkin diminta merekodkan:

• waktu masuk ke katil
• anggaran masa tertidur
• kekerapan terjaga
• waktu bangun
• tidur siang
• pengambilan kafein
• pengambilan alkohol
• penggunaan ubat tidur

Diari tidur membantu membezakan insomnia daripada jadual tidur yang tidak konsisten atau tempoh berada di atas katil yang terlalu panjang.

6. Ujian Tidur

Ujian tidur tidak diperlukan untuk semua pesakit insomnia.

Ia mungkin dipertimbangkan apabila terdapat kecurigaan terhadap:

• apnea tidur
• gangguan pergerakan anggota badan
• narkolepsi
• tingkah laku luar biasa ketika tidur
• gangguan tidur lain

Jenis Ubat Tidur

Nama, kelulusan dan ketersediaan ubat berbeza mengikut negara. Contoh yang dinyatakan di bawah adalah untuk tujuan pendidikan dan bukan panduan memilih ubat sendiri.

1. Benzodiazepin

Benzodiazepin menguatkan kesan gamma aminobutyric acid atau GABA, iaitu bahan kimia yang mengurangkan aktiviti sistem saraf pusat.

Benzodiazepin boleh digunakan untuk beberapa keadaan seperti:

• keresahan
• sawan
• kekejangan otot
• prosedur perubatan
• insomnia jangka pendek

Contoh benzodiazepin yang digunakan untuk insomnia di sesetengah negara termasuk temazepam dan triazolam.

Kesan sampingan benzodiazepin

Kesan yang mungkin berlaku termasuk:

• mengantuk pada waktu siang
• pening
• kelemahan
• gangguan koordinasi
• masalah ingatan
• kekeliruan
• tindak balas menjadi perlahan
• risiko jatuh

Risiko kebergantungan dan penarikan

Penggunaan berterusan boleh menyebabkan tubuh menyesuaikan diri dengan ubat. Kebergantungan fizikal boleh berlaku walaupun ubat diambil seperti yang diarahkan.

Penghentian secara mendadak atau pengurangan dos yang terlalu cepat boleh menyebabkan keresahan, insomnia yang bertambah teruk, menggeletar dan dalam keadaan tertentu sawan.

FDA memberi amaran tentang risiko penyalahgunaan, ketagihan, kebergantungan fizikal dan tindak balas penarikan bagi semua benzodiazepin. Risiko bahaya juga meningkat apabila benzodiazepin diambil bersama alkohol, opioid atau ubat lain yang menekan sistem saraf pusat.

2. Ubat Z atau Z-drugs

Ubat Z mempunyai struktur kimia yang berbeza daripada benzodiazepin tetapi sebahagiannya bertindak pada sistem GABA.

Contohnya termasuk:

• zolpidem
• zopiclone
• eszopiclone
• zaleplon

Sesetengah ubat lebih sesuai untuk masalah sukar memulakan tidur. Ubat atau formulasi yang mempunyai kesan lebih panjang mungkin digunakan untuk masalah mengekalkan tidur.

Kesan sampingan ubat Z

Antara kesan yang boleh berlaku ialah:

• mengantuk pada keesokan hari
• pening
• sakit kepala
• gangguan tumpuan
• masalah ingatan
• rasa tidak stabil
• mimpi luar biasa
• loya
• rasa pahit atau logam dalam mulut

Tingkah laku tidur kompleks

Sesetengah pesakit boleh melakukan aktiviti ketika tidak sedar sepenuhnya selepas mengambil ubat tertentu.

Aktiviti yang pernah dilaporkan termasuk:

• berjalan ketika tidur
• menyediakan atau memakan makanan
• membuat panggilan telefon
• keluar dari rumah
• mengambil ubat lain
• memandu kenderaan
• melakukan aktiviti tanpa mengingatinya pada keesokan hari

FDA memberi amaran bahawa tingkah laku tidur kompleks yang dikaitkan dengan zolpidem, eszopiclone dan zaleplon boleh mengakibatkan kecederaan serius atau kematian walaupun kejadian ini jarang berlaku. Pesakit yang mengalaminya perlu menghentikan ubat berkenaan dan mendapatkan nasihat perubatan dengan segera.

Zopiclone pula biasanya digunakan dalam tempoh singkat kerana terdapat risiko toleransi, kebergantungan dan simptom penarikan. Ia tidak sepatutnya dihentikan secara mendadak selepas penggunaan berterusan tanpa arahan doktor.

3. Antagonis Reseptor Orexin

Orexin ialah bahan kimia otak yang membantu seseorang kekal berjaga.

Antagonis reseptor orexin mengurangkan isyarat berjaga tersebut supaya proses tidur lebih mudah berlaku.

Contoh dalam kumpulan ini termasuk:

• suvorexant
• lemborexant
• daridorexant

Ketersediaan dan kelulusan setiap ubat berbeza mengikut negara.

Kesan sampingan yang mungkin berlaku

• mengantuk pada keesokan hari
• pening
• sakit kepala
• mimpi yang jelas
• kelemahan sementara
• kelumpuhan tidur
• tingkah laku luar biasa ketika tidur

Ubat ini juga boleh menjejaskan keupayaan memandu jika kesannya masih berterusan selepas bangun.

4. Agonis Reseptor Melatonin

Agonis reseptor melatonin meniru tindakan melatonin pada reseptor tertentu dalam otak.

Contohnya ialah ramelteon, walaupun ketersediaannya berbeza mengikut negara.

Ubat ini mungkin dipertimbangkan untuk masalah memulakan tidur dalam keadaan tertentu. Ia tidak bertindak dengan cara yang sama seperti benzodiazepin, tetapi masih boleh menyebabkan pening, keletihan atau mengantuk.

5. Melatonin

Melatonin ialah hormon yang dihasilkan oleh otak sebagai tindak balas kepada kegelapan. Hormon ini membantu mengawal irama sirkadian, iaitu jam biologi yang mengatur kitaran tidur dan berjaga.

Melatonin lebih berkaitan dengan masa tidur berbanding menghasilkan rasa mengantuk yang kuat.

Ia mungkin digunakan dalam keadaan tertentu seperti:

• jet lag
• gangguan fasa tidur
• gangguan irama sirkadian
• masalah tidur dalam kumpulan pesakit tertentu

Melatonin bukan penyelesaian universal bagi semua insomnia. Keberkesanannya bergantung pada punca masalah, masa pengambilan, formulasi dan keadaan pesakit.

Walaupun melatonin sering dianggap sebagai produk semula jadi, ia masih boleh menyebabkan:

• mengantuk
• pening
• sakit kepala
• loya
• mimpi yang jelas
• interaksi dengan ubat lain

Maklumat tentang keselamatan penggunaan jangka panjang juga tidak selengkap maklumat bagi penggunaan jangka pendek.

Melatonin untuk kanak-kanak

Ibu bapa tidak sepatutnya memberikan melatonin kepada anak semata-mata kerana anak sukar tidur.

Masalah tidur kanak-kanak mungkin berpunca daripada:

• rutin tidur tidak konsisten
• penggunaan peranti
• keresahan
• apnea tidur
• gangguan perkembangan
• kesan sampingan ubat
• masalah tingkah laku

Penggunaan melatonin pada kanak-kanak perlu dibincangkan dengan doktor, terutama apabila penggunaannya dirancang untuk tempoh yang panjang.

6. Antidepresan yang Mempunyai Kesan Sedatif

Sesetengah antidepresan mempunyai kesan mengantuk dan mungkin dipertimbangkan apabila insomnia berlaku bersama:

• kemurungan
• keresahan
• sakit kronik
• keadaan psikiatri tertentu

Contohnya termasuk doxepin, trazodone dan mirtazapine.

Namun, tidak semua antidepresan diluluskan khusus untuk merawat insomnia. Penggunaan secara luar label tidak bermaksud ubat tersebut sesuai untuk semua orang.

Kesan sampingan bergantung pada jenis ubat dan boleh merangkumi:

• mulut kering
• sembelit
• pening
• tekanan darah menurun ketika berdiri
• mengantuk pada waktu siang
• perubahan selera makan
• perubahan berat badan
• gangguan irama jantung dalam keadaan tertentu

Antidepresan tidak boleh dianggap sebagai pil tidur yang bebas risiko.

7. Antihistamin Sedatif

Antihistamin seperti diphenhydramine dan doxylamine terdapat dalam sesetengah produk alahan, selesema dan produk yang dipasarkan untuk kegunaan waktu malam.

Ubat ini menyekat tindakan histamin dalam otak dan boleh menyebabkan rasa mengantuk.

Mengapa antihistamin bukan pilihan ideal untuk penggunaan berterusan?

Masalah yang boleh berlaku termasuk:

• toleransi terhadap kesan mengantuk
• mengantuk pada keesokan hari
• tindak balas menjadi perlahan
• mulut kering
• sembelit
• penglihatan kabur
• kesukaran membuang air kecil
• kekeliruan
• risiko jatuh

Kesan antikolinergik antihistamin tertentu boleh menjadi lebih bermasalah dalam kalangan warga emas serta individu yang mempunyai masalah prostat, glaukoma tertentu atau gangguan kognitif.

Produk batuk dan selesema kombinasi pula mungkin mengandungi beberapa bahan aktif. Mengambil lebih daripada satu produk boleh menyebabkan seseorang mengambil bahan yang sama tanpa disedari.

Antihistamin juga tidak patut diberikan kepada kanak-kanak hanya untuk membuatkan mereka tidur.

8. Produk Herba dan Suplemen Tidur

Produk yang sering dipasarkan untuk membantu tidur termasuk:

• valerian
• chamomile
• lavender
• magnesium
• passionflower
• campuran herba

Label “semula jadi” tidak menjamin bahawa sesuatu produk berkesan atau bebas daripada risiko.

Produk herba dan suplemen boleh:

• berinteraksi dengan ubat preskripsi
• meningkatkan rasa mengantuk
• mencetuskan reaksi alahan
• mempunyai kandungan yang tidak seragam
• mengandungi bahan yang tidak dinyatakan
• membebankan hati atau buah pinggang

Bukti keberkesanan valerian untuk insomnia masih tidak konsisten. Valerian juga tidak patut dicampurkan dengan alkohol atau bahan sedatif kerana kesan mengantuk boleh bertambah.

Pengguna perlu mendapatkan produk daripada sumber yang sah dan berbincang dengan ahli farmasi sebelum menggabungkan suplemen dengan ubat lain.

Kesan Sampingan Ubat Tidur

Kesan sampingan berbeza mengikut jenis ubat, dos, tempoh penggunaan dan keadaan kesihatan pesakit.

Kesan Sampingan yang Lazim

Antara kesan yang mungkin berlaku ialah:

• mengantuk pada waktu siang
• pening
• sakit kepala
• keletihan
• loya
• mulut kering
• rasa tidak stabil
• gangguan tumpuan
• mimpi yang luar biasa
• masalah ingatan sementara

Kesan pada Keesokan Hari

Sesetengah ubat masih memberikan kesan walaupun pesakit telah bangun.

Keadaan ini boleh menyebabkan:

• masa tindak balas lebih perlahan
• kesukaran membuat keputusan
• masalah koordinasi
• prestasi kerja menurun
• kesilapan ketika mengendalikan mesin
• risiko kemalangan jalan raya

Seseorang tidak sepatutnya memandu hanya kerana dia berasa sudah bangun. Keupayaan memandu masih boleh terjejas tanpa disedari.

Risiko Jatuh

Pening, kelemahan dan gangguan keseimbangan boleh menyebabkan jatuh, terutama apabila pesakit bangun untuk ke tandas pada waktu malam.

Risiko lebih tinggi dalam kalangan:

• warga emas
• pesakit yang mengambil banyak ubat
• individu dengan tekanan darah rendah
• pesakit yang mempunyai masalah berjalan
• individu yang mengambil alkohol

Sesetengah ubat boleh meningkatkan risiko jatuh kerana menyebabkan pening atau kekeliruan. Risiko juga meningkat apabila seseorang mengambil banyak ubat serentak.

Kesan Sampingan yang Serius

Dapatkan bantuan perubatan jika pesakit mengalami:

• kesukaran bernafas
• sukar dikejutkan
• pengsan
• kekeliruan teruk
• halusinasi
• reaksi alahan
• tingkah laku agresif atau pelik
• berjalan atau memandu ketika tidur
• kemurungan yang semakin teruk
• pemikiran mencederakan diri

Adakah Ubat Tidur Menyebabkan Ketagihan?

Sesetengah ubat tidur boleh menyebabkan kebergantungan dan ketagihan. Namun, istilah toleransi, kebergantungan dan ketagihan tidak membawa maksud yang sama.

Toleransi

Toleransi berlaku apabila dos yang sama tidak lagi menghasilkan kesan seperti sebelumnya.

Pesakit mungkin mula merasakan bahawa dia perlu:

• meningkatkan dos
• mengambil ubat lebih awal
• menambah ubat lain
• mencampurkan ubat dengan alkohol

Dos tidak patut dinaikkan tanpa arahan doktor.

Kebergantungan Fizikal

Kebergantungan fizikal bermaksud tubuh telah menyesuaikan diri dengan kehadiran ubat.

Apabila ubat dihentikan secara mendadak, pesakit mungkin mengalami:

• insomnia
• keresahan
• berpeluh
• menggeletar
• loya
• jantung berdebar
• kegelisahan
• kekeliruan
• sawan dalam keadaan tertentu

Kebergantungan fizikal boleh berlaku walaupun seseorang mengambil ubat seperti yang diarahkan. Ia tidak semestinya bermaksud pesakit mengalami ketagihan.

Ketagihan

Ketagihan melibatkan penggunaan ubat secara kompulsif walaupun penggunaan tersebut telah menyebabkan kemudaratan.

Tanda amaran termasuk:

• mengambil dos lebih tinggi daripada arahan
• gagal mengawal penggunaan
• menggunakan ubat pada siang hari untuk menenangkan diri
• mendapatkan ubat daripada beberapa sumber
• mengambil ubat milik orang lain
• terus menggunakan ubat walaupun berlaku kemalangan
• mengabaikan tanggungjawab
• terlalu cemas apabila bekalan hampir habis

Penyalahgunaan Ubat

Penyalahgunaan boleh merangkumi:

• mengambil ubat tanpa preskripsi yang sah
• mengambil dos yang lebih tinggi
• mencampurkan ubat dengan alkohol
• mengambil ubat bersama dadah lain
• berkongsi atau menjual ubat
• menggunakan ubat untuk mendapatkan rasa khayal

Faktor yang Meningkatkan Risiko Ketagihan

Risiko mungkin lebih tinggi jika seseorang:

• mempunyai sejarah gangguan penggunaan bahan
• menggunakan ubat lebih lama daripada arahan
• kerap menaikkan dos
• mempunyai masalah kesihatan mental yang tidak dirawat
• menggunakan ubat untuk mengawal tekanan emosi
• mengambil beberapa bahan sedatif
• membeli ubat daripada sumber tidak sah

Apakah Insomnia Rebound?

Insomnia rebound ialah keadaan apabila masalah tidur menjadi lebih teruk buat sementara waktu selepas ubat dihentikan.

Pesakit mungkin menyangka keadaan ini membuktikan bahawa dia tidak boleh tidur tanpa ubat. Sebenarnya, ia mungkin sebahagian daripada tindak balas penarikan.

Insomnia rebound boleh mendorong pesakit mengambil semula ubat atau meningkatkan dos. Oleh itu, sesetengah ubat perlu dikurangkan secara berperingkat di bawah pemantauan doktor.

Cara Mengambil Ubat Tidur dengan Selamat

Arahan pada label dan nasihat doktor atau ahli farmasi perlu diberi keutamaan kerana langkah keselamatan berbeza mengikut ubat.

1. Ambil Ubat Selepas Penilaian yang Sesuai

Jangan membeli ubat preskripsi daripada penjual dalam talian, media sosial atau sumber yang tidak sah.

2. Fahami Tujuan Ubat

Tanya doktor sama ada ubat bertujuan untuk:

• membantu memulakan tidur
• membantu mengekalkan tidur
• menyelaraskan waktu tidur
• merawat keresahan
• merawat keadaan lain yang mengganggu tidur

3. Ikut Dos yang Diarahkan

Jangan menambah dos walaupun ubat dirasakan lambat berkesan.

4. Ikut Tempoh Penggunaan

Jangan meneruskan ubat secara automatik tanpa penilaian semula.

5. Ambil Apabila Bersedia untuk Tidur

Elakkan mengambil ubat kemudian menyambung kerja, memasak, keluar rumah atau memandu.

6. Pastikan Masa Tidur Mencukupi

Sesetengah ubat memerlukan tempoh tidur tertentu untuk mengurangkan risiko mengantuk pada keesokan hari. Ikut arahan pada label atau nasihat doktor.

7. Jangan Ambil Dos Tambahan pada Tengah Malam

Dos tambahan boleh menyebabkan kesan ubat berterusan sehingga selepas waktu bangun.

8. Jangan Gandakan Dos yang Terlupa

Semak arahan bagi ubat tersebut atau hubungi ahli farmasi jika tidak pasti.

9. Elakkan Alkohol

Alkohol boleh meningkatkan mengantuk, kehilangan koordinasi, kekeliruan, muntah dan masalah pernafasan.

10. Maklumkan Semua Ubat dan Suplemen

Beritahu doktor atau ahli farmasi jika anda mengambil:

• ubat sakit
• ubat batuk
• antihistamin
• ubat keresahan
• antidepresan
• ubat sawan
• opioid
• melatonin
• produk herba

11. Jangan Memandu Jika Masih Terjejas

Jangan memandu atau mengendalikan mesin jika masih berasa mengantuk, pening, lambat bertindak atau sukar menumpukan perhatian.

12. Jangan Berkongsi Ubat

Ubat yang sesuai untuk seseorang mungkin berbahaya kepada individu lain.

13. Simpan Ubat dengan Selamat

Simpan ubat:

• dalam bekas asal
• jauh daripada kanak-kanak
• jauh daripada tetamu
• di tempat yang tidak mudah dicapai
• mengikut keadaan penyimpanan pada label

14. Hadiri Pemeriksaan Susulan

Doktor perlu menilai:

• sama ada ubat berkesan
• sama ada kesan sampingan berlaku
• sama ada dos masih sesuai
• sama ada ubat masih diperlukan
• sama ada terdapat gangguan tidur lain

Kombinasi yang Berbahaya

Ubat Tidur dan Alkohol

Gabungan ini boleh menyebabkan:

• mengantuk berlebihan
• gangguan koordinasi
• muntah dan tercekik
• kehilangan kesedaran
• pernafasan menjadi perlahan
• kemalangan
• tingkah laku luar biasa ketika tidur

Benzodiazepin dan Opioid

Opioid merangkumi ubat sakit tertentu dan sesetengah ubat batuk.

Menggabungkan opioid dengan benzodiazepin boleh menyebabkan mengantuk yang mendalam, kemurungan pernafasan, koma dan kematian.

Beberapa Bahan Sedatif Serentak

Kesan mengantuk boleh bertambah apabila ubat tidur diambil bersama:

• antihistamin sedatif
• ubat keresahan
• ubat sakit tertentu
• antipsikotik
• antidepresan sedatif
• ubat sawan
• produk herba sedatif
• melatonin
• alkohol

Jangan menganggap sesuatu kombinasi selamat hanya kerana setiap produk diambil pada dos biasa.

Siapakah yang Perlu Lebih Berhati-hati?

Warga Emas

Perubahan tubuh berkaitan usia boleh menyebabkan ubat berada lebih lama dalam badan.

Warga emas juga lebih mudah mengalami:

• kekeliruan
• kecelaruan akut
• masalah ingatan
• jatuh
• patah tulang
• tekanan darah rendah
• mengantuk berpanjangan

Ubat tidur mungkin membantu dalam jangka pendek, tetapi terdapat risiko kesan sampingan dan kebergantungan.

Wanita Hamil dan Menyusukan Anak

Keselamatan bergantung pada jenis ubat, dos, tempoh penggunaan dan peringkat kehamilan.

Wanita hamil atau menyusukan anak tidak sepatutnya mengambil produk tidur tanpa berbincang dengan doktor atau ahli farmasi.

Masalah tidur ketika hamil juga boleh berpunca daripada:

• refluks asid
• sakit belakang
• pergerakan kaki
• keresahan
• kerap membuang air kecil
• gangguan pernafasan

Pesakit Apnea Tidur atau Penyakit Pernafasan

Beritahu doktor jika mengalami:

• berdengkur kuat
• nafas terhenti ketika tidur
• terjaga kerana tersedak
• sesak nafas
• penyakit pulmonari obstruktif kronik
• asma yang tidak terkawal

Sesetengah sedatif boleh memburukkan masalah pernafasan.

Pesakit dengan Penyakit Hati atau Buah Pinggang

Hati dan buah pinggang membantu memproses serta menyingkirkan ubat.

Gangguan fungsi organ boleh menyebabkan kesan ubat menjadi lebih kuat atau berpanjangan. Dos atau pilihan ubat mungkin perlu disesuaikan.

Individu dengan Sejarah Ketagihan

Doktor mungkin memberi keutamaan kepada pilihan bukan ubat dan menjalankan pemantauan lebih rapi.

Pesakit perlu memberitahu doktor tentang sejarah penggunaan alkohol, opioid, benzodiazepin atau bahan lain.

Kanak-kanak dan Remaja

Jangan memberikan ubat tidur milik orang dewasa kepada kanak-kanak.

Punca masalah tidur perlu dikenal pasti sebelum sebarang ubat atau suplemen diberikan.

Berapa Lama Ubat Tidur Boleh Diambil?

Tiada satu tempoh yang sesuai untuk semua ubat.

Tempoh rawatan bergantung pada:

• jenis ubat
• punca insomnia
• tindak balas pesakit
• risiko kesan sampingan
• umur
• keadaan kesihatan
• ubat lain yang diambil

Banyak ubat sedatif tradisional digunakan untuk tempoh singkat kerana risiko toleransi, kebergantungan dan kesan pada keesokan hari.

Sesetengah ubat lain mungkin mempunyai indikasi penggunaan yang berbeza, tetapi tetap memerlukan pemantauan.

Prinsip penting ialah menggunakan dos efektif paling rendah untuk tempoh yang sesuai, kemudian menilai semula sama ada ubat masih diperlukan.

Cara Berhenti Mengambil Ubat Tidur dengan Selamat

Jangan berhenti secara mendadak tanpa nasihat profesional, terutama jika ubat:

• diambil setiap malam
• digunakan selama beberapa minggu atau bulan
• digunakan pada dos tinggi
• tergolong dalam kumpulan benzodiazepin
• pernah menyebabkan simptom penarikan

Proses berhenti mungkin melibatkan:

1. Menyemak jenis, dos dan tempoh penggunaan.
2. Menilai semula punca insomnia.
3. Merancang pengurangan dos secara berperingkat.
4. Memantau simptom penarikan.
5. Memulakan CBT-I.
6. Merawat kemurungan, keresahan atau sakit.
7. Mengubah kadar pengurangan jika simptom terlalu kuat.
8. Menjalankan pemeriksaan susulan.

Kadar pengurangan dos tidak sama bagi setiap pesakit. Jangan menyalin jadual pengurangan ubat daripada media sosial atau pengalaman individu lain.

Alternatif kepada Ubat Tidur

Terapi Tingkah Laku Kognitif untuk Insomnia

CBT-I ialah rawatan berstruktur yang membantu mengubah pemikiran dan tingkah laku yang mengekalkan insomnia.

CBT-I bukan sekadar nasihat untuk menutup telefon atau minum susu sebelum tidur.

Komponennya boleh merangkumi:

Kawalan rangsangan

Matlamatnya adalah untuk menguatkan semula hubungan antara katil dengan tidur.

Antara prinsipnya ialah:

• masuk ke katil apabila mengantuk
• keluar dari katil jika tidak dapat tidur
• kembali ke katil apabila mengantuk
• menggunakan katil terutamanya untuk tidur
• bangun pada waktu yang konsisten

Mengehadkan masa di atas katil secara terancang

Pesakit insomnia kadangkala menghabiskan terlalu banyak masa di atas katil dalam usaha mendapatkan lebih banyak tidur.

Dalam CBT-I, masa di atas katil mungkin diselaraskan dengan tempoh tidur sebenar. Kaedah ini perlu dilakukan secara terancang, terutama bagi pesakit yang berisiko sawan, jatuh atau mengantuk ketika memandu.

Mengubah pemikiran tentang tidur

CBT-I membantu menangani pemikiran seperti:

• “Saya tidak akan dapat berfungsi esok.”
• “Saya mesti tidur lapan jam tepat.”
• “Saya tidak akan tidur tanpa pil.”
• “Satu malam yang buruk akan merosakkan kesihatan saya.”

Teknik relaksasi

Teknik yang digunakan mungkin merangkumi:

• pernafasan terkawal
• relaksasi otot progresif
• latihan kesedaran
• pengurangan rangsangan mental

Pendidikan tentang tidur

Pesakit mempelajari bagaimana tekanan tidur, jam biologi, cahaya, aktiviti dan tabiat harian mempengaruhi tidur.

CBT-I diberikan keutamaan bagi insomnia kronik kerana manfaatnya boleh berterusan selepas rawatan selesai dan ia tidak menyebabkan kebergantungan ubat.

Amalan Tidur yang Lebih Sihat

Langkah yang boleh membantu termasuk:

• bangun pada waktu yang sama setiap hari
• mendapatkan pendedahan cahaya pada waktu pagi
• bersenam secara berkala
• mengurangkan kafein pada lewat hari
• mengelakkan nikotin sebelum tidur
• mengehadkan tidur siang
• mengurangkan cahaya terang pada waktu malam
• memastikan bilik gelap, senyap dan selesa
• mengelakkan hidangan terlalu berat sebelum tidur
• tidak melihat jam berulang kali
• tidak menggunakan alkohol sebagai bantuan tidur

Kebersihan tidur penting, tetapi ia mungkin tidak mencukupi sebagai satu-satunya rawatan untuk insomnia kronik.

Rawat Punca yang Mendasari

Tidur mungkin bertambah baik apabila masalah berikut dirawat:

• sakit kronik
• kemurungan
• keresahan
• refluks asid
• menopaus
• apnea tidur
• sindrom kaki resah
• masalah tiroid
• kerap membuang air kecil
• kesan sampingan ubat
• pengambilan kafein berlebihan
• penyalahgunaan alkohol atau bahan lain

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Dapatkan penilaian doktor jika:

• insomnia berlarutan selama beberapa minggu
• masalah tidur mengganggu kerja atau pembelajaran
• anda tertidur ketika memandu
• anda berdengkur kuat atau berhenti bernafas
• kaki terasa tidak selesa pada waktu malam
• anda memerlukan dos ubat yang semakin tinggi
• anda tidak dapat tidur tanpa ubat
• anda mengalami jatuh atau masalah ingatan
• anda sedang hamil atau menyusukan anak
• anda mengambil banyak ubat serentak
• anda membeli ubat daripada sumber tidak sah
• emosi atau tingkah laku berubah
• anda mengalami pemikiran mencederakan diri

Terlebih Dos Ubat Tidur

Terlebih dos boleh berlaku apabila seseorang:

• mengambil terlalu banyak tablet
• mengambil dos tambahan terlalu awal
• mencampurkan ubat dengan alkohol
• mengambil beberapa ubat sedatif
• mengambil ubat bersama opioid
• tertelan ubat secara tidak sengaja

Tanda Bahaya Terlebih Dos

Tanda yang memerlukan bantuan kecemasan termasuk:

• sangat sukar dikejutkan
• tidak sedarkan diri
• pernafasan perlahan atau tidak teratur
• bibir kelihatan kebiruan
• pertuturan sangat tidak jelas
• hilang koordinasi
• muntah ketika tidak sedar
• kekeliruan teruk
• sawan

Apakah yang Perlu Dilakukan?

1. Hubungi 999 dengan segera jika individu tidak sedarkan diri, sukar dikejutkan, mengalami sawan atau mempunyai masalah pernafasan.
2. Jangan tunggu sehingga simptom menjadi lebih teruk.
3. Jangan paksa individu muntah.
4. Jangan berikan kopi, makanan atau ubat lain.
5. Jangan menyuruh individu berjalan untuk menghilangkan rasa mengantuk.
6. Jika individu tidak sedarkan diri tetapi masih bernafas, baringkannya secara mengiring jika keadaan selamat.
7. Bawa bekas, pembalut atau senarai ubat ke hospital.
8. Beritahu petugas kesihatan jika alkohol, opioid atau bahan lain turut diambil.

Pusat Racun Negara Malaysia menyediakan perkhidmatan nasihat keracunan melalui talian 04 6536 999. Waktu operasi yang dipaparkan ialah 8.00 pagi hingga 10.00 malam pada Isnin hingga Jumaat serta 8.00 pagi hingga 5.00 petang pada Sabtu, Ahad dan cuti umum. Dalam kecemasan yang mengancam nyawa, hubungi 999 dan jangan menangguhkan rawatan.

Salah Faham Tentang Ubat Tidur

“Ubat tanpa preskripsi pasti lebih selamat”

Tidak semestinya. Antihistamin dan produk kombinasi masih boleh menyebabkan mengantuk, kekeliruan, gangguan koordinasi dan interaksi ubat.

“Produk semula jadi tidak mempunyai kesan sampingan”

Produk herba dan suplemen juga boleh menyebabkan mmengantuk, alahan dan interaksi dengan ubat lain.

“Jika satu tablet tidak berkesan, ambil dua”

Menaikkan dos sendiri meningkatkan risiko mengantuk berlebihan, tingkah laku tidur kompleks dan terlebih dos.

“Alkohol membantu seseorang tidur dengan lebih baik”

Alkohol mungkin menyebabkan seseorang cepat mengantuk, tetapi ia boleh mengganggu kualiti tidur dan meningkatkan risiko masalah pernafasan apabila dicampurkan dengan sedatif.

“Semua insomnia boleh diselesaikan dengan pil”

Insomnia mungkin disebabkan oleh penyakit fizikal, keadaan kesihatan mental, apnea tidur, gangguan irama sirkadian atau tabiat tidur yang tidak sesuai.

“Kebergantungan fizikal bermaksud seseorang pasti ketagih”

Kebergantungan fizikal dan ketagihan tidak membawa maksud yang sama. Walau bagaimanapun, kedua-duanya memerlukan penilaian dan pengurusan yang selamat.

Kesimpulan

Ubat tidur boleh memberikan manfaat apabila digunakan untuk pesakit yang sesuai, bagi tujuan yang jelas dan dengan pemantauan doktor atau ahli farmasi.

Namun, tidak semua masalah tidur memerlukan ubat. Insomnia mungkin berpunca daripada tekanan, penyakit fizikal, kemurungan, keresahan, apnea tidur, penggunaan bahan atau tabiat tidur yang tidak sesuai.

Setiap jenis ubat mempunyai manfaat dan risiko yang berbeza. Risiko yang perlu dipertimbangkan termasuk mengantuk pada keesokan hari, jatuh, gangguan ingatan, tingkah laku ketika tidak sedar, toleransi, kebergantungan, ketagihan dan masalah pernafasan.

Ubat tidur tidak patut dicampurkan dengan alkohol atau bahan sedatif lain tanpa arahan doktor. Sesetengah ubat juga tidak boleh dihentikan secara mendadak selepas penggunaan berterusan.

Bagi insomnia kronik, CBT-I perlu diberikan kedudukan utama kerana rawatan ini menangani corak pemikiran dan tingkah laku yang mengekalkan masalah tidur.

Berbincanglah dengan doktor atau ahli farmasi sebelum memulakan, mengubah dos atau menghentikan ubat tidur.

Soalan Lazim Tentang Ubat Tidur