Pemeriksaan Kesihatan: Bacaan Normal Kolesterol, Tekanan Darah dan BMI

Pemeriksaan kesihatan bukan hanya untuk orang yang sedang sakit. Banyak faktor risiko penyakit jantung, strok, diabetes dan penyakit buah pinggang boleh berkembang selama bertahun-tahun tanpa menyebabkan simptom yang jelas. Kolesterol tinggi dan tekanan darah tinggi, misalnya, sering hanya diketahui selepas seseorang menjalani saringan.

Antara nombor yang kerap diperiksa ialah paras kolesterol, tekanan darah dan Indeks Jisim Badan atau BMI. Ketiga-tiganya boleh memberikan gambaran awal tentang kesihatan kardiometabolik seseorang.

Namun, istilah “bacaan normal” perlu digunakan dengan berhati-hati. Sasaran yang sesuai bagi seseorang boleh berubah mengikut umur, penyakit sedia ada, sejarah keluarga, ubat yang diambil dan risiko penyakit kardiovaskular secara keseluruhan. Satu keputusan juga tidak semestinya mencukupi untuk mengesahkan sesuatu penyakit.

Apakah Maksud Pemeriksaan Kesihatan?

Pemeriksaan kesihatan atau saringan kesihatan bertujuan mengenal pasti faktor risiko atau penyakit sebelum komplikasi yang lebih serius berlaku.

Ia berbeza daripada diagnosis. Saringan menunjukkan sama ada terdapat kemungkinan sesuatu masalah, manakala diagnosis dibuat selepas keputusan disahkan dan dinilai bersama sejarah kesihatan, simptom, pemeriksaan fizikal serta ujian lain.

Sebagai contoh, satu bacaan tekanan darah tinggi selepas seseorang berlari ke klinik tidak semestinya bermaksud dia mempunyai hipertensi. Begitu juga, BMI yang tinggi tidak secara automatik memberitahu jumlah sebenar lemak badan atau menentukan tahap kesihatan seseorang.

Pemeriksaan kesihatan asas boleh membantu mengesan:

• tekanan darah tinggi
• dislipidemia atau gangguan kolesterol
• berat badan berlebihan dan obesiti
• risiko diabetes
• risiko penyakit jantung dan strok
• kemungkinan penyakit buah pinggang
• kesan gaya hidup seperti kurang aktiviti fizikal, merokok dan pemakanan tidak seimbang

Ringkasan Bacaan Kolesterol, Tekanan Darah dan BMI

Nilai di atas ialah panduan umum untuk orang dewasa. Sasaran individu boleh berbeza, khususnya bagi mereka yang mempunyai diabetes, penyakit jantung, penyakit buah pinggang atau sejarah strok.

Pemeriksaan Kolesterol

Apakah Kolesterol?

Kolesterol ialah bahan berlemak yang diperlukan tubuh untuk menghasilkan membran sel, hormon dan beberapa bahan lain. Tubuh menghasilkan kolesterol sendiri, manakala sebahagian lagi dipengaruhi oleh pemakanan, genetik, berat badan, aktiviti fizikal, penyakit dan ubat.

Masalah berlaku apabila terdapat terlalu banyak lipoprotein yang boleh menyumbang kepada pembentukan plak di dalam salur darah.

Plak boleh menyebabkan salur darah menjadi sempit atau tersumbat, sekali gus meningkatkan risiko serangan jantung, strok dan penyakit arteri periferi.

Apakah yang Diperiksa dalam Profil Lipid?

Ujian kolesterol yang lengkap dikenali sebagai profil lipid. Ia biasanya merangkumi:

1. Kolesterol keseluruhan atau total cholesterol
2. LDL atau low-density lipoprotein
3. HDL atau high-density lipoprotein
4. Trigliserida
5. Kolesterol bukan HDL, jika dikira atau dilaporkan

LDL sering digelar sebagai “kolesterol jahat”, tetapi istilah ini terlalu ringkas. Sebenarnya, LDL membawa kolesterol melalui darah. Apabila bilangannya terlalu tinggi, lebih banyak kolesterol boleh terkumpul pada dinding arteri.

HDL pula sering disebut sebagai “kolesterol baik”. Paras HDL yang rendah boleh menjadi penanda risiko, tetapi menaikkan HDL semata-mata tidak semestinya menghapuskan risiko. Keutamaan rawatan biasanya ialah mengurangkan LDL berdasarkan tahap risiko kardiovaskular seseorang.

Apakah Bacaan Kolesterol yang Normal?

Berikut ialah rujukan praktikal untuk orang dewasa:

Untuk LDL, satu sasaran tidak sesuai digunakan bagi semua orang.

Seseorang yang pernah mengalami serangan jantung, strok atau penyakit salur darah mungkin memerlukan LDL yang jauh lebih rendah berbanding individu muda tanpa faktor risiko.

Diabetes, penyakit buah pinggang kronik, kerosakan organ sasaran dan beberapa faktor risiko lain juga boleh meletakkan seseorang dalam kategori risiko lebih tinggi.

Mengapa Kolesterol Keseluruhan Sahaja Tidak Mencukupi?

Dua orang boleh mempunyai kolesterol keseluruhan yang hampir sama tetapi profil risiko yang berbeza.

Sebagai contoh:

• Individu pertama mungkin mempunyai LDL tinggi dan HDL rendah.
• Individu kedua mungkin mempunyai LDL lebih rendah dan HDL lebih tinggi.
• Individu ketiga pula mungkin mempunyai trigliserida yang tinggi akibat diabetes tidak terkawal.

Oleh itu, jangan hanya melihat kolesterol keseluruhan atau tanda “H” pada laporan makmal. Lihat keseluruhan profil lipid dan bincangkan keputusan tersebut berdasarkan risiko kesihatan anda.

Perlukah Berpuasa Sebelum Ujian Kolesterol?

Ujian profil lipid tanpa berpuasa boleh diterima dalam banyak keadaan. Paras HDL dan beberapa komponen lain tidak banyak dipengaruhi oleh status puasa.

Walau bagaimanapun, doktor atau makmal mungkin meminta ujian puasa apabila:

• trigliserida didapati tinggi
• terdapat sejarah trigliserida sangat tinggi
• disyaki masalah kolesterol keturunan
• seseorang pernah mengalami pankreatitis
• keputusan sebelumnya sukar ditafsir
• ubat tertentu sedang dimulakan atau dipantau

Ikut arahan klinik atau makmal dan jangan menghentikan ubat sebelum ujian tanpa nasihat doktor.

Pemeriksaan Tekanan Darah

Tekanan darah menunjukkan daya darah menekan dinding arteri.

Ia direkodkan menggunakan dua nombor:

• Tekanan sistolik, iaitu nombor atas, mengukur tekanan ketika jantung mengepam.
• Tekanan diastolik, iaitu nombor bawah, mengukur tekanan ketika jantung berehat antara denyutan.

Unit yang digunakan ialah milimeter merkuri atau mmHg.

Apakah Bacaan Tekanan Darah yang Normal?

Klasifikasi tekanan darah klinik bagi orang dewasa dalam garis panduan Malaysia ialah:

Sekiranya nombor sistolik dan diastolik berada dalam kategori berlainan, kategori yang lebih tinggi biasanya digunakan. Sebagai contoh, bacaan 145/82 mmHg termasuk dalam lingkungan hipertensi tahap 1 kerana bacaan sistoliknya tinggi.

Adakah Satu Bacaan Tinggi Bermaksud Hipertensi?

Tidak semestinya.

Garis panduan Malaysia mentakrifkan hipertensi sebagai peningkatan tekanan darah yang berterusan, biasanya sekurang-kurangnya 140/90 mmHg, berdasarkan pengukuran pada lebih daripada satu keadaan.

Bacaan boleh meningkat sementara akibat:

• tekanan emosi atau keresahan
• kesakitan
• kurang tidur
• aktiviti fizikal
• pengambilan kafein
• merokok
• pundi kencing penuh
• bercakap ketika pengukuran
• cuff yang terlalu kecil
• sesetengah ubat atau bahan perangsang

Sesetengah orang mengalami hipertensi kot putih, iaitu bacaan tinggi di klinik tetapi normal di rumah. Keadaan sebaliknya dikenali sebagai hipertensi terlindung, apabila bacaan klinik normal tetapi bacaan di rumah tinggi.

Purata bacaan tekanan darah di rumah sebanyak 135/85 mmHg atau lebih dianggap tinggi dalam CPG Malaysia.

Cara Mengukur Tekanan Darah dengan Betul

Untuk mendapatkan keputusan yang lebih tepat:

1. Elakkan merokok, makan, kafein dan senaman sekurang-kurangnya 30 minit sebelum pengukuran.
2. Kosongkan pundi kencing jika perlu.
3. Duduk dan bertenang di dalam bilik yang senyap.
4. Sandarkan belakang pada kerusi.
5. Letakkan kedua-dua kaki rata di lantai.
6. Jangan menyilangkan kaki.
7. Sokong lengan pada paras jantung.
8. Gunakan cuff yang sesuai dengan saiz lengan.
9. Jangan bercakap atau menggunakan telefon ketika bacaan diambil.
10. Ambil dua bacaan dengan jarak sekurang-kurangnya satu minit.

Untuk pemantauan di rumah, catat bacaan pada waktu yang hampir sama setiap hari. Pemantauan selama sekurang-kurangnya tiga hari dan sebaik-baiknya tujuh hari boleh memberikan gambaran yang lebih berguna daripada satu bacaan sahaja.

Bilakah Tekanan Darah Tinggi Menjadi Kecemasan?

Ulang pengukuran selepas berehat jika bacaan tiba-tiba sangat tinggi.

Hubungi 999 atau dapatkan rawatan kecemasan jika tekanan darah sekitar 180/120 mmHg atau lebih disertai simptom seperti:

• sakit dada
• sesak nafas
• muka senget
• kebas atau kelemahan sebelah badan
• kesukaran bercakap
• kekeliruan
• perubahan penglihatan
• pengsan
• sakit kepala yang sangat kuat atau luar biasa

Jangan menunggu tekanan darah turun dengan sendiri apabila terdapat tanda serangan jantung, strok atau kerosakan organ akut.

Pemeriksaan BMI

BMI ialah singkatan bagi Indeks Jisim Badan. Ia membandingkan berat badan dengan ketinggian dan digunakan sebagai kaedah saringan yang mudah.

Formula BMI ialah:

BMI = berat badan dalam kilogram ÷ ketinggian dalam meter²

Sebagai contoh, seseorang dengan berat 70 kg dan ketinggian 1.65 meter mempunyai BMI:

70 ÷ 1.65² = 25.7 kg/m²

Berdasarkan klasifikasi untuk orang dewasa Asia, BMI tersebut berada dalam kategori pra-obes atau berat badan berlebihan.

Apakah BMI Normal untuk Orang Dewasa di Malaysia?

CPG Pengurusan Obesiti Malaysia 2023 menggunakan klasifikasi berikut:

Ambang ini lebih rendah daripada klasifikasi global yang sering meletakkan berat badan berlebihan pada BMI 25 kg/m². Hal ini kerana risiko diabetes, hipertensi dan penyakit kardiovaskular boleh mula meningkat pada BMI yang lebih rendah dalam populasi Asia.

Apakah Kelemahan BMI?

BMI tidak mengukur jumlah atau lokasi lemak badan secara langsung. Ia juga tidak dapat membezakan antara berat daripada lemak, otot dan tulang.

Oleh sebab itu, BMI boleh menjadi kurang tepat bagi:

• atlet atau individu yang sangat berotot
• wanita hamil
• warga emas dengan kehilangan jisim otot
• individu yang mempunyai bengkak atau pengumpulan cecair
• kanak-kanak dan remaja
• seseorang yang mempunyai lemak abdomen tinggi walaupun BMI normal

BMI normal tidak semestinya bermaksud seseorang bebas daripada diabetes, kolesterol tinggi atau tekanan darah tinggi. Begitu juga, BMI tinggi tidak boleh digunakan secara bersendirian untuk menilai tahap kecergasan atau kesihatan seseorang.

Mengapa Lilitan Pinggang Juga Penting?

Lilitan pinggang memberikan maklumat tambahan mengenai lemak abdomen atau lemak viseral.

Bagi populasi Asia, risiko kesihatan meningkat apabila lilitan pinggang mencapai:

• 90 cm atau lebih bagi lelaki
• 80 cm atau lebih bagi wanita

Ukur di pertengahan antara tulang rusuk paling bawah dan bahagian atas tulang pinggul. Pita pengukur perlu mendatar dan tidak terlalu ketat. Jangan menahan nafas atau menarik perut ke dalam.

Lilitan pinggang amat berguna bagi individu yang mempunyai BMI normal atau berat badan berlebihan kerana seseorang boleh mempunyai BMI yang kelihatan normal tetapi lemak abdomen yang tinggi.

Cara Menilai Ketiga-tiga Bacaan Secara Bersama

Kolesterol, tekanan darah dan BMI tidak sepatutnya dinilai secara berasingan.

BMI Tinggi tetapi Kolesterol dan Tekanan Darah Normal

Keputusan ini tidak bermaksud risiko masa hadapan tiada. Berat berlebihan, terutama bersama lilitan pinggang tinggi, boleh meningkatkan risiko diabetes, tekanan darah tinggi, hati berlemak dan apnea tidur dari semasa ke semasa.

Fokus kepada pemakanan, aktiviti fizikal, tidur, lilitan pinggang dan trend berat badan.

BMI Normal tetapi Kolesterol Tinggi

Kolesterol tinggi boleh berlaku dalam kalangan individu kurus atau mempunyai berat badan normal. Faktor genetik, hipotiroidisme, penyakit buah pinggang, diabetes, pemakanan dan ubat tertentu boleh memainkan peranan.

Jangan menganggap berat badan normal sebagai jaminan bahawa profil lipid juga normal.

Tekanan Darah Tinggi tetapi Kolesterol Normal

Tekanan darah tinggi tetap perlu disahkan dan dirawat walaupun keputusan kolesterol memuaskan. Hipertensi sendiri boleh merosakkan jantung, otak, mata, salur darah dan buah pinggang.

Semua Bacaan Sedikit Tidak Normal

Beberapa faktor risiko yang hadir serentak boleh meningkatkan risiko keseluruhan dengan ketara. Doktor mungkin mencadangkan pemeriksaan tambahan seperti:

• gula darah puasa
• HbA1c
• fungsi buah pinggang
• ujian air kencing
• fungsi hati
• penilaian risiko kardiovaskular
• sejarah merokok
• tahap aktiviti fizikal
• sejarah keluarga penyakit jantung awal

Berapa Kerap Pemeriksaan Perlu Dilakukan?

Kekerapan sebenar bergantung pada umur, keputusan terdahulu dan tahap risiko.

Sebagai panduan tempatan:

• Tekanan darah patut diperiksa sekurang-kurangnya sekali setahun bagi orang dewasa berumur lebih 18 tahun, dan lebih kerap bagi mereka yang berisiko.
• Saringan BMI dan lilitan pinggang disarankan setiap tahun.
• Saringan profil lipid disarankan bagi semua orang dewasa melebihi 30 tahun.
• Individu berisiko tinggi boleh memulakan saringan lipid lebih awal, termasuk selepas berumur 18 tahun.

Pemeriksaan mungkin perlu dilakukan lebih kerap jika anda mempunyai diabetes, obesiti, penyakit buah pinggang, penyakit jantung, sejarah keluarga yang kuat atau sedang mengambil ubat tekanan darah dan kolesterol.

Apa Perlu Dilakukan Jika Bacaan Tidak Normal?

1. Jangan Panik Berdasarkan Satu Nombor

Pastikan pengukuran dilakukan dengan betul. Sesetengah keputusan perlu diulang sebelum diagnosis dibuat.

2. Lihat Trend

Bandingkan keputusan dengan bacaan sebelumnya. Peningkatan secara beransur-ansur mungkin lebih bermakna daripada perubahan kecil pada satu hari.

3. Bawa Laporan Lengkap kepada Doktor

Jangan hanya mengambil gambar satu nombor. Bawa profil lipid penuh, senarai ubat, suplemen dan rekod tekanan darah di rumah.

4. Perbaiki Faktor Gaya Hidup

Langkah yang biasanya membantu termasuk:

• lebihkan sayur, buah, kekacang dan makanan berserat
• kurangkan lemak tepu dan makanan ultra-proses
• hadkan garam dan makanan tinggi sodium
• kurangkan minuman manis
• lakukan aktiviti fizikal secara konsisten
• turunkan berat secara beransur-ansur jika sesuai
• berhenti merokok dan vape
• dapatkan tidur yang mencukupi
• urus tekanan dengan cara yang sihat

5. Ambil Ubat Seperti Diarahkan

Sesetengah orang tetap memerlukan ubat walaupun mengamalkan gaya hidup sihat. Keperluan ubat ditentukan berdasarkan bacaan, risiko keseluruhan dan penyakit sedia ada.

Jangan menghentikan ubat hanya kerana keputusan terkini kembali normal. Bacaan mungkin menjadi normal kerana ubat tersebut sedang berfungsi.

Kesilapan Biasa Ketika Membaca Keputusan

Elakkan kesilapan berikut:

1. Hanya melihat kolesterol keseluruhan.
2. Menganggap HDL tinggi boleh menghapuskan risiko LDL tinggi.
3. Mendiagnosis hipertensi berdasarkan satu bacaan.
4. Mengukur tekanan darah sebaik sahaja bersenam.
5. Menggunakan cuff yang terlalu kecil.
6. Menganggap BMI normal bermaksud tiada risiko kesihatan.
7. Mengabaikan lilitan pinggang.
8. Membandingkan sasaran LDL sendiri dengan orang lain.
9. Menghentikan ubat apabila keputusan bertambah baik.
10. Mengambil suplemen tanpa mengetahui punca bacaan tidak normal.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Buat pemeriksaan lanjut jika:

• tekanan darah berulang kali mencapai 140/90 mmHg atau lebih di klinik
• purata tekanan darah di rumah mencapai 135/85 mmHg atau lebih
• LDL atau trigliserida ditandakan sangat tinggi
• keputusan kolesterol kekal tidak normal selepas ujian ulangan
• BMI atau lilitan pinggang semakin meningkat
• berat badan berubah secara mendadak tanpa sebab
• terdapat sejarah keluarga serangan jantung atau strok pada usia muda
• anda menghidap diabetes, penyakit buah pinggang atau penyakit jantung
• tekanan darah meningkat semasa kehamilan
• anda tidak memahami sasaran yang diberikan dalam laporan makmal

Dapatkan rawatan kecemasan jika terdapat sakit dada, sesak nafas, pengsan atau tanda strok.

Kesimpulan

Kolesterol, tekanan darah dan BMI ialah ukuran asas yang berguna dalam pemeriksaan kesihatan. Walau bagaimanapun, ketiga-tiganya tidak memberikan gambaran lengkap apabila dilihat secara berasingan.

Bacaan tekanan darah perlu diambil menggunakan teknik yang betul dan dinilai berdasarkan beberapa pengukuran. LDL pula perlu disasarkan mengikut tahap risiko kardiovaskular, bukan berdasarkan satu julat “normal” untuk semua orang. BMI hendaklah dilihat bersama lilitan pinggang, komposisi badan dan keadaan kesihatan individu.

Pemeriksaan berkala membolehkan perubahan dikesan lebih awal. Lebih penting lagi, keputusan tersebut perlu disusuli dengan tindakan yang sesuai, sama ada perubahan gaya hidup, pemeriksaan lanjut atau rawatan perubatan.

Soalan Lazim Pemeriksaan Kesihatan