Mata Malas (Amblyopia): Punca, Tanda dan Rawatan yang Ibu Bapa Perlu Tahu

Mata anak kelihatan normal tidak semestinya bermaksud penglihatannya normal. Dalam kes mata malas atau amblyopia, seorang kanak-kanak boleh mempunyai penglihatan yang jauh lebih lemah pada sebelah mata tanpa menyedarinya. Ini kerana mata yang lebih baik boleh mengambil alih sebahagian besar tugas melihat.

Kanak-kanak juga mungkin tidak mengadu bahawa penglihatannya kabur. Bagi mereka, keadaan itu mungkin sudah berlaku sejak kecil sehingga mereka tidak tahu bagaimana penglihatan yang “normal” sepatutnya kelihatan.

Amblyopia berlaku apabila perkembangan penglihatan antara mata dan otak terganggu pada zaman kanak-kanak. Lama-kelamaan, otak semakin bergantung kepada mata yang memberikan gambar lebih jelas dan kurang menggunakan input daripada mata yang lebih lemah. National Eye Institute menganggarkan sehingga kira-kira 3 daripada setiap 100 kanak-kanak mengalami keadaan ini.

Berita baiknya, mata malas boleh dirawat. Secara umum, peluang mendapatkan hasil yang baik adalah lebih tinggi apabila masalah dikesan dan dirawat lebih awal.

Apa Itu Mata Malas atau Amblyopia?

Amblyopia ialah keadaan apabila penglihatan pada satu mata, atau lebih jarang kedua-dua mata, tidak berkembang dengan baik pada zaman kanak-kanak.

Penglihatan sebenarnya bukan bergantung kepada mata sahaja. Mata menangkap cahaya dan menghasilkan maklumat visual, tetapi otak perlu belajar mentafsir maklumat tersebut.

Bayangkan sistem penglihatan seperti kamera:

• mata bertindak seperti kamera yang menangkap gambar
• saraf optik membawa maklumat visual
• otak memproses gambar supaya kita dapat melihat dengan jelas

Jika satu mata menghasilkan imej yang sentiasa lebih kabur atau tidak selari dengan mata satu lagi, otak kanak-kanak boleh mula mengutamakan mata yang lebih baik.

Apabila keadaan ini berlaku ketika sistem penglihatan masih berkembang, sambungan visual yang berkaitan dengan mata yang lebih lemah tidak berkembang secara optimum.

Adakah Mata Malas Sama dengan Mata Juling?

Tidak. Mata malas dan mata juling ialah dua keadaan yang berbeza, walaupun kedua-duanya boleh berkait rapat.

Mata malas atau amblyopia

Amblyopia ialah masalah perkembangan penglihatan. Otak tidak menggunakan atau memproses input daripada satu mata dengan optimum sehingga penglihatannya menjadi lebih lemah.

Mata juling atau strabismus

Strabismus pula berlaku apabila kedua-dua mata tidak sejajar. Satu mata mungkin menghala:

• ke dalam
• ke luar
• ke atas
• atau ke bawah

Mata juling boleh menyebabkan amblyopia kerana otak mungkin mula mengabaikan imej daripada mata yang tidak sejajar bagi mengelakkan gangguan visual.

Namun, tidak semua kanak-kanak dengan mata malas mempunyai mata juling. Ada kanak-kanak dengan amblyopia yang kedua-dua matanya kelihatan lurus dan normal dari luar.

Bagaimana Mata Malas Boleh Terjadi?

Pada tahun-tahun awal kehidupan, otak sedang belajar menggunakan maklumat daripada kedua-dua mata.

Jika kedua-dua mata menghasilkan imej yang jelas dan sejajar, perkembangan penglihatan biasanya berlaku dengan baik.

Masalah bermula apabila satu mata secara berterusan menghantar gambar yang:

• lebih kabur
• tidak sejajar dengan mata satu lagi
• atau terhalang daripada menerima imej yang jelas

Otak akan cuba menyesuaikan diri. Daripada terus menggunakan imej yang kurang berkualiti, ia boleh mula bergantung kepada mata yang lebih baik.

Proses ini tidak berlaku kerana kanak-kanak sengaja memilih untuk tidak menggunakan sebelah mata. Ia merupakan perubahan dalam perkembangan sistem visual.

Apakah Punca Mata Malas?

Terdapat beberapa mekanisme utama yang boleh menyebabkan amblyopia.

1. Masalah Refraksi

Ini dikenali sebagai refractive amblyopia dan merupakan antara bentuk amblyopia yang paling lazim.

Masalah refraksi termasuk:

• myopia atau rabun jauh
• hyperopia atau rabun dekat
• astigmatisme atau rabun silau

Amblyopia boleh berlaku jika masalah refraksi cukup ketara dan tidak dibetulkan semasa perkembangan penglihatan.

Keadaan yang sangat penting ialah anisometropia, iaitu apabila kuasa refraksi kedua-dua mata berbeza dengan ketara.

Contohnya, satu mata mungkin menghasilkan imej yang jelas manakala mata satu lagi sangat kabur. Otak akhirnya lebih banyak menggunakan mata yang jelas.

Menariknya, mata anak mungkin kelihatan normal sepenuhnya dari luar.

2. Mata Juling

Dalam strabismic amblyopia, satu mata tidak sejajar dengan mata yang lain.

Apabila otak menerima imej yang tidak sepadan daripada kedua-dua mata, ia boleh mula mengabaikan input daripada mata yang juling.

Jika keadaan berterusan ketika sistem penglihatan berkembang, penglihatan mata tersebut boleh menjadi semakin lemah.

3. Penglihatan Terhalang

Jenis ini dikenali sebagai deprivation amblyopia.

Ia lebih jarang tetapi boleh menjadi serius kerana imej yang jelas tidak sampai kepada sistem visual semasa tempoh perkembangan penting.

Antara puncanya ialah:

• katarak sejak lahir atau awal kanak-kanak
• kelopak mata jatuh atau ptosis yang menutupi laluan penglihatan
• parut kornea
• keadaan mata lain yang menghalang cahaya masuk dengan normal

AAPOS menekankan bahawa gangguan seperti katarak, ptosis atau parut kornea perlu dikenal pasti awal kerana kelewatan rawatan boleh menyebabkan penglihatan yang sangat lemah.

Siapa Lebih Berisiko Mengalami Mata Malas?

Mana-mana kanak-kanak boleh mengalami amblyopia, tetapi risiko boleh menjadi lebih tinggi pada mereka yang:

• dilahirkan pramatang
• mempunyai berat lahir rendah
• mempunyai sejarah keluarga amblyopia
• mempunyai sejarah keluarga mata juling
• mengalami masalah refraksi yang ketara
• mempunyai katarak atau penyakit mata sejak kecil
• mempunyai sesetengah masalah perkembangan

National Eye Institute turut menyenaraikan kelahiran pramatang, berat lahir rendah dan sejarah keluarga penyakit mata kanak-kanak sebagai faktor yang berkaitan dengan peningkatan risiko amblyopia.

Memiliki faktor risiko tidak bermaksud seseorang kanak-kanak pasti akan mendapat mata malas. Ia cuma menjadikan pemeriksaan penglihatan lebih penting.

Tanda Mata Malas pada Kanak-kanak

Cabaran terbesar dengan amblyopia ialah tandanya boleh sangat halus.

Jika hanya satu mata terjejas, kanak-kanak boleh bergantung kepada mata yang lebih baik dan meneruskan aktiviti harian tanpa masalah yang jelas.

Antara tanda yang mungkin diperhatikan termasuk:

• kerap mengecilkan mata
• menutup sebelah mata ketika melihat
• memiringkan kepala
• sebelah mata kelihatan juling
• kesukaran menganggarkan jarak
• koordinasi mata dan tangan kurang baik
• sukar melakukan aktiviti yang memerlukan persepsi kedalaman
• menjadi sangat tidak selesa apabila mata yang lebih baik ditutup

Namun, ketiadaan tanda-tanda ini tidak menolak kemungkinan amblyopia.

Ramai ibu bapa hanya mengetahui anak mempunyai masalah selepas saringan atau pemeriksaan penglihatan.

Mengapa Anak Tidak Mengadu Penglihatannya Kabur?

Orang dewasa yang tiba-tiba kehilangan penglihatan sebelah mata biasanya akan segera menyedarinya. Keadaannya berbeza bagi seorang kanak-kanak yang mengalami amblyopia sejak kecil.

Anak mungkin:

1. tidak pernah mengalami penglihatan normal pada mata tersebut
2. tidak mengetahui bahawa kedua-dua mata sepatutnya melihat hampir sama jelas
3. menggunakan mata yang lebih baik untuk kebanyakan aktiviti
4. menganggap apa yang dilihatnya sebagai sesuatu yang normal

Sebab itu soalan seperti “nampak tak?” sahaja tidak cukup untuk memastikan kedua-dua mata anak berfungsi dengan baik.

Bagaimana Mata Malas Didiagnosis?

Amblyopia tidak boleh didiagnosis hanya berdasarkan rupa mata.

Doktor atau profesional penjagaan mata perlu menilai penglihatan setiap mata secara berasingan dan mencari punca mengapa satu mata tidak berkembang dengan normal.

Pemeriksaan boleh melibatkan beberapa komponen.

Ujian ketajaman penglihatan

Ketajaman penglihatan setiap mata diperiksa secara berasingan.

Kaedah ujian disesuaikan mengikut umur dan tahap kerjasama kanak-kanak. Kanak-kanak yang belum boleh membaca huruf masih boleh dinilai menggunakan simbol atau kaedah lain yang sesuai dengan usia.

Pemeriksaan kedudukan mata

Doktor akan menilai sama ada mata bergerak dan sejajar dengan normal.

Ujian ini membantu mengesan strabismus.

Pemeriksaan kuasa mata

Masalah refraksi seperti hyperopia, myopia, astigmatisme dan anisometropia perlu dikenal pasti.

Dalam banyak pemeriksaan kanak-kanak, titisan mata digunakan untuk merehatkan mekanisme fokus mata supaya ukuran kuasa mata lebih tepat.

Pemeriksaan struktur mata

Bahagian depan dan belakang mata juga diperiksa untuk memastikan tiada masalah seperti katarak, penyakit kornea atau gangguan lain yang menyebabkan penglihatan berkurang.

Mengapa Saringan Penglihatan Kanak-kanak Penting?

Amblyopia merupakan contoh penyakit yang boleh wujud tanpa aduan yang jelas.

Saringan membantu mengenal pasti kanak-kanak yang memerlukan pemeriksaan mata lebih lanjut.

National Eye Institute menyarankan setiap kanak-kanak menjalani sekurang-kurangnya satu saringan penglihatan antara umur 3 hingga 5 tahun. USPSTF juga mengesyorkan sekurang-kurangnya satu saringan dalam kumpulan umur ini bagi mengesan amblyopia atau faktor risikonya.

Ini bukan bermaksud ibu bapa perlu menunggu sehingga anak berumur tiga tahun jika sudah terdapat tanda mencurigakan.

Pemeriksaan lebih awal wajar dipertimbangkan jika anak mempunyai:

• mata yang jelas juling
• kelopak mata menutupi penglihatan
• mata kelihatan tidak normal
• sejarah penyakit mata sejak lahir
• masalah penglihatan yang disyaki
• faktor risiko yang ketara

Bolehkah Mata Malas Dirawat?

Ya.

Rawatan bertujuan memberikan input visual yang sebaik mungkin kepada mata yang terjejas dan membantu otak kembali menggunakan mata tersebut.

Secara umum, rawatan boleh melibatkan:

1. membetulkan masalah refraksi
2. merawat masalah struktur atau mata juling jika perlu
3. menggalakkan penggunaan mata yang lebih lemah
4. memantau perubahan penglihatan sehingga stabil

Jenis rawatan tidak sama bagi setiap kanak-kanak.

1. Cermin Mata

Bagi amblyopia yang berkaitan dengan masalah refraksi, cermin mata biasanya menjadi langkah penting dan kadangkala merupakan rawatan awal utama.

Dengan membetulkan kuasa mata, imej yang sampai kepada otak menjadi lebih jelas.

Sebahagian kanak-kanak menunjukkan peningkatan penglihatan yang ketara dengan penggunaan cermin mata yang betul sahaja. Jika peningkatan masih tidak mencukupi, rawatan tambahan boleh dipertimbangkan. Pendekatan berperingkat ini turut digunakan dalam sokongan keputusan amblyopia berasaskan bukti yang dibangunkan oleh PEDIG.

2. Eye Patch atau Tampalan Mata

Jika mata yang lebih baik terus mendominasi, doktor mungkin mencadangkan patching.

Tampalan diletakkan pada mata yang mempunyai penglihatan lebih baik supaya otak terpaksa menggunakan mata yang lebih lemah dengan lebih aktif.

Namun, satu perkara penting ialah:

Lebih lama memakai patch tidak semestinya lebih baik.

Jumlah jam yang diperlukan bergantung kepada tahap amblyopia, usia, rawatan terdahulu dan respons anak.

Kajian PEDIG menunjukkan bahawa jadual patching yang lebih singkat boleh mencukupi untuk sebahagian kanak-kanak, manakala kes tertentu yang tidak lagi menunjukkan peningkatan mungkin memerlukan pelarasan rawatan.

Jangan tentukan sendiri tempoh patching kerana menutup mata yang lebih baik secara berlebihan juga boleh mendatangkan masalah.

3. Titisan Atropine

Atropine boleh digunakan sebagai alternatif kepada patching dalam sesetengah kes.

Titisan diberikan pada mata yang lebih kuat untuk mengurangkan keupayaannya memfokus dengan jelas, terutama pada jarak dekat. Ini menggalakkan otak menggunakan mata yang mengalami amblyopia.

Kajian rawak PEDIG pada kanak-kanak dengan amblyopia sederhana mendapati patching dan atropine kedua-duanya menghasilkan peningkatan penglihatan yang bermakna, dengan hasil jangka panjang yang hampir serupa.

Atropine ialah ubat preskripsi dan bukan rawatan yang patut dicuba sendiri.

4. Pembedahan

Pembedahan mungkin diperlukan apabila terdapat masalah tertentu seperti:

• katarak
• ptosis yang menghalang penglihatan
• sesetengah jenis strabismus
• gangguan struktur mata tertentu

Tetapi pembedahan tidak semestinya menyembuhkan amblyopia secara automatik.

Sebagai contoh, membetulkan kedudukan mata yang juling tidak semestinya terus menjadikan penglihatan mata yang lemah normal. Kanak-kanak masih mungkin memerlukan cermin mata, patching atau titisan mata sebelum atau selepas pembedahan.

Bagaimana dengan Rawatan Digital atau Virtual Reality?

Rawatan amblyopia berasaskan teknologi juga semakin berkembang.

Sesetengah pendekatan menggunakan:

• permainan digital
• video khusus
• headset
• sistem binocular
• cermin mata elektronik tertentu

Tujuannya ialah mengubah rangsangan visual yang diterima kedua-dua mata supaya mata yang lebih lemah digunakan dengan lebih aktif.

Beberapa rawatan sebegini telah tersedia di negara tertentu, tetapi ia masih terus dikaji untuk menentukan pesakit yang paling sesuai dan bagaimana keberkesanannya dibandingkan dengan rawatan konvensional.

Ia tidak sepatutnya dianggap sebagai pengganti automatik kepada cermin mata, patching atau atropine.

Berapa Lama Mata Malas Mengambil Masa untuk Pulih?

Tiada tempoh yang sama untuk semua kanak-kanak.

Sesetengah kanak-kanak mula menunjukkan perubahan dalam beberapa minggu, tetapi untuk mencapai peningkatan maksimum boleh mengambil masa beberapa bulan atau lebih lama.

Hasil rawatan dipengaruhi oleh:

• umur ketika rawatan dimulakan
• tahap amblyopia
• punca
• kuasa refraksi
• konsistensi mengikuti rawatan
• respons individu

Pemeriksaan susulan penting kerana doktor mungkin perlu mengubah preskripsi cermin mata, tempoh patching atau strategi rawatan berdasarkan perkembangan penglihatan.

Adakah Umur 7 Tahun Sudah Terlambat untuk Merawat Mata Malas?

Tidak semestinya.

Rawatan sebaiknya dimulakan seawal mungkin kerana sistem visual kanak-kanak lebih mudah berubah ketika usia muda.

Namun, kenyataan bahawa “selepas umur tujuh tahun amblyopia tidak boleh dirawat” adalah terlalu mutlak.

Dalam satu kajian rawak melibatkan 507 kanak-kanak berumur 7 hingga 17 tahun, rawatan aktif memberikan manfaat kepada sebahagian kanak-kanak berumur 7–12 tahun. Dalam kumpulan remaja 13–17 tahun, manfaat turut dilihat pada sebahagian mereka yang belum pernah menerima rawatan amblyopia sebelumnya.

Jadi jika mata malas baru dikesan ketika anak sudah lebih besar, jangan membuat keputusan sendiri bahawa rawatan sudah terlambat. Penilaian masih wajar dilakukan.

Bolehkah Mata Malas Datang Semula?

Ya. Penglihatan yang sudah bertambah baik tidak semestinya bermakna pemantauan boleh dihentikan serta-merta.

Satu kajian PEDIG mendapati kira-kira satu perempat kanak-kanak yang berjaya dirawat mengalami recurrence dalam tempoh setahun selepas rawatan dihentikan.

Oleh itu:

• hadir pemeriksaan susulan
• jangan hentikan patching secara sendiri
• jangan ubah dos atropine sendiri
• teruskan memakai cermin mata jika diarahkan

Doktor mungkin mengurangkan intensiti rawatan secara berperingkat dalam keadaan tertentu.

Apa Berlaku Jika Mata Malas Tidak Dirawat?

Amblyopia yang tidak dirawat ketika sistem visual sedang berkembang boleh menyebabkan penglihatan mata yang terjejas kekal lemah.

Antara akibat yang mungkin berlaku ialah:

• ketajaman penglihatan kekal rendah pada sebelah mata
• persepsi kedalaman kurang baik
• fungsi penglihatan menggunakan kedua-dua mata tidak optimum
• sesetengah aktiviti atau pekerjaan yang mempunyai syarat penglihatan tertentu menjadi lebih sukar

Terdapat satu lagi pertimbangan jangka panjang. Jika seseorang mempunyai penglihatan yang sangat baik hanya pada sebelah mata, penyakit atau kecederaan pada mata tersebut pada masa depan mempunyai kesan yang lebih besar terhadap fungsi penglihatan keseluruhan.

Sebab itu amblyopia bukan masalah yang wajar dibiarkan hanya kerana anak masih boleh membaca, bermain atau menonton televisyen seperti biasa.

Tips Membantu Anak Memakai Eye Patch

Patching boleh menjadi bahagian paling mencabar dalam rawatan, terutama pada minggu pertama.

Beberapa cara yang boleh membantu ialah:

1. Terangkan tujuan patch secara mudah. Beritahu bahawa patch membantu “melatih” mata yang kurang kuat.
2. Tetapkan rutin. Gunakan pada waktu yang konsisten mengikut arahan doktor.
3. Gabungkan dengan aktiviti yang anak suka. Contohnya membaca, mewarna, bermain atau menonton rancangan kegemaran.
4. Gunakan galakan positif. Carta pelekat atau ganjaran kecil boleh membantu kanak-kanak kecil.
5. Maklumkan kepada guru atau penjaga. Mereka boleh membantu memastikan rawatan diikuti jika patch dipakai di sekolah.
6. Periksa kulit. Jika pelekat menyebabkan iritasi, berbincang dengan pasukan penjagaan mata mengenai pilihan yang sesuai.
7. Pastikan anak tidak mengintai di sekeliling patch. Patch perlu benar-benar menghalang penggunaan mata yang lebih baik.

AAPOS turut menekankan bahawa konsistensi rawatan dan galakan keluarga memainkan peranan besar dalam memastikan patching berjaya.

Bila Perlu Membawa Anak Berjumpa Doktor?

Bawa anak untuk penilaian jika anda melihat:

• mata kerap atau sentiasa juling
• anak sering menutup sebelah mata
• anak memiringkan kepala setiap kali cuba melihat
• perbezaan penglihatan yang jelas antara kedua-dua mata
• kelopak mata jatuh sehingga menutup anak mata
• anak gagal saringan penglihatan
• masalah mengikuti objek dengan mata
• kebimbangan terhadap perkembangan penglihatan

Dapatkan pemeriksaan segera jika anak mata kelihatan putih atau terdapat pantulan putih yang tidak normal, terutamanya jika berlaku berulang kali. Ini bukan tanda biasa mata malas dan boleh dikaitkan dengan masalah mata lain yang memerlukan penilaian segera.

Mata Malas: Mitos vs Fakta

Mitos: Mata malas bermaksud mata itu malas bergerak

Fakta: Amblyopia ialah gangguan perkembangan penglihatan antara mata dan otak.

Mitos: Semua kanak-kanak dengan mata malas mempunyai mata juling

Fakta: Tidak. Mata boleh kelihatan lurus tetapi satu mata mempunyai penglihatan yang jauh lebih lemah.

Mitos: Cermin mata tidak boleh merawat mata malas

Fakta: Bagi sesetengah kanak-kanak, pembetulan refraksi sahaja boleh meningkatkan penglihatan dengan ketara.

Mitos: Lagi lama memakai patch, lagi cepat sembuh

Fakta: Tempoh patching perlu ditentukan mengikut tahap penyakit dan respons rawatan. Lebih lama tidak semestinya lebih baik.

Mitos: Selepas umur tujuh tahun sudah tidak boleh dirawat

Fakta: Rawatan awal memberikan peluang terbaik, tetapi kanak-kanak yang lebih besar dan sesetengah remaja masih boleh mendapat manfaat daripada rawatan.

Mitos: Pembedahan mata juling pasti menyembuhkan amblyopia

Fakta: Pembedahan boleh membetulkan masalah tertentu, tetapi amblyopia mungkin masih memerlukan rawatan khusus.

Kesimpulan

Mata malas atau amblyopia mudah terlepas pandang kerana anak mungkin tidak mengadu dan mata yang terjejas boleh kelihatan normal.

Masalah ini berlaku apabila otak tidak belajar menggunakan input visual daripada satu mata dengan optimum ketika sistem penglihatan sedang berkembang. Antara punca utamanya ialah perbezaan kuasa refraksi, mata juling serta gangguan seperti katarak atau ptosis yang menghalang penglihatan.

Rawatan boleh melibatkan cermin mata, eye patch, atropine serta rawatan terhadap punca asal, bergantung kepada keadaan anak.

Perkara paling penting untuk ibu bapa ialah jangan menunggu sehingga anak sendiri mengatakan dia tidak nampak.

Saringan dan pemeriksaan penglihatan boleh mengesan masalah yang tidak kelihatan dari luar, dan rawatan yang dimulakan lebih awal secara umumnya memberikan peluang terbaik untuk perkembangan penglihatan.

Soalan Lazim Mengenai Mata Malas