Sindrom Keletihan Kronik: Punca, Simptom, Diagnosis dan Cara Menguruskannya

Berasa letih selepas bekerja, kurang tidur, bersenam atau mengurus keluarga merupakan perkara biasa. Dalam kebanyakan keadaan, tenaga akan kembali selepas seseorang tidur dengan mencukupi, berehat atau mengurangkan aktiviti.

Namun, keadaan berbeza bagi individu yang mengalami sindrom keletihan kronik. Mereka mungkin masih berasa sangat letih walaupun sudah tidur sepanjang malam. Aktiviti ringan seperti mandi, menyediakan makanan, membaca, menghadiri mesyuarat atau keluar membeli barang boleh menyebabkan simptom bertambah teruk selama beberapa hari.

Sindrom keletihan kronik turut dikenali sebagai myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome atau ME/CFS. Ia adalah penyakit kronik kompleks yang boleh menjejaskan keupayaan seseorang untuk bekerja, belajar, bersosial dan melakukan aktiviti asas harian.

Ciri penting ME/CFS bukan sekadar rasa penat. Pesakit biasanya mengalami kemerosotan fungsi yang ketara, tidur yang tidak menyegarkan dan simptom yang bertambah teruk selepas melakukan aktiviti fizikal, mental, emosi atau sosial. Keadaan terakhir ini dikenali sebagai post-exertional malaise atau PEM.

Artikel ini menerangkan simptom, kemungkinan punca, proses diagnosis dan cara mengurus sindrom keletihan kronik. Maklumat ini tidak menggantikan pemeriksaan doktor kerana keletihan berpanjangan juga boleh disebabkan oleh pelbagai penyakit lain yang memerlukan rawatan khusus.

Apa Itu Sindrom Keletihan Kronik?

Sindrom keletihan kronik ialah penyakit jangka panjang yang menyebabkan penurunan ketara keupayaan seseorang untuk melakukan aktiviti yang boleh dilakukannya sebelum jatuh sakit.

Keletihan yang dialami biasanya:

• teruk atau melemahkan;
• mempunyai permulaan yang jelas dan bukan masalah sepanjang hayat;
• bukan semata-mata disebabkan aktiviti luar biasa;
• tidak pulih sepenuhnya dengan tidur atau rehat;
• disertai simptom lain seperti PEM, gangguan tidur atau masalah kognitif.

Centers for Disease Control and Prevention atau CDC menyifatkan ME/CFS sebagai penyakit serius dan sering berpanjangan yang menyukarkan seseorang menjalankan aktiviti biasanya. Setakat ini, tiada satu punca atau rawatan penyembuhan yang diketahui untuk semua pesakit. Pengurusan tertumpu pada simptom yang paling mengganggu kehidupan pesakit.

ME/CFS bukan sekadar keletihan biasa

Istilah “keletihan kronik” kadangkala digunakan secara umum untuk menerangkan rasa penat yang berpanjangan. Walau bagaimanapun, mempunyai keletihan kronik tidak semestinya bermaksud seseorang menghidap ME/CFS.

Keletihan biasa lazimnya mempunyai sebab yang mudah dikenal pasti, seperti:

• kurang tidur;
• jadual kerja terlalu padat;
• tekanan emosi;
• aktiviti fizikal berat;
• pemakanan tidak mencukupi;
• tempoh pemulihan selepas jangkitan.

Keletihan seperti ini biasanya bertambah baik apabila pencetus ditangani.

Sebaliknya, ME/CFS melibatkan satu pola simptom tertentu. Pesakit bukan sahaja berasa letih, tetapi mengalami penurunan fungsi yang ketara dan kemerosotan selepas aktiviti. Tidur pula mungkin tidak memberikan rasa segar walaupun tempohnya mencukupi.

Simptom Utama Sindrom Keletihan Kronik

Simptom ME/CFS berbeza antara individu. Keparahan juga boleh berubah dari semasa ke semasa. Seseorang mungkin kelihatan lebih sihat pada satu hari tetapi tidak mampu meninggalkan rumah pada hari berikutnya.

Gabungan simptom utama digunakan untuk membantu membuat diagnosis kerana belum ada satu ujian makmal khusus yang boleh mengesahkan ME/CFS.

1. Penurunan ketara keupayaan melakukan aktiviti

Pesakit mungkin tidak lagi mampu melakukan aktiviti pada tahap sebelum jatuh sakit.

Perubahan boleh melibatkan:

• tidak mampu bekerja sepenuh masa;
• kerap tidak hadir ke sekolah;
• sukar mengurus kerja rumah;
• tidak lagi mampu bersenam seperti dahulu;
• memerlukan masa panjang untuk pulih selepas keluar;
• mengurangkan aktiviti sosial;
• memerlukan bantuan untuk mandi, memasak atau berpakaian.

Penurunan fungsi ini lebih bermakna daripada sekadar rasa mengantuk atau hilang motivasi. Sesetengah pesakit terpaksa berhenti bekerja atau belajar kerana tenaga yang sangat terhad.

2. Keletihan yang tidak pulih dengan rehat

Keletihan dalam ME/CFS boleh digambarkan sebagai kehilangan tenaga fizikal dan mental secara menyeluruh.

Pesakit mungkin berkata bahawa tubuh mereka terasa berat, lemah atau “kehabisan bateri”. Ada yang mengalami kesukaran memulakan aktiviti, manakala yang lain boleh memulakannya tetapi tidak mampu menyelesaikannya.

Keletihan tersebut:

• bukan hasil daripada aktiviti berat yang sedang berterusan;
• tidak hilang sepenuhnya selepas tidur;
• mengganggu kehidupan harian;
• berlaku bersama simptom lain;
• boleh berubah mengikut tahap penyakit.

Keletihan yang teruk juga boleh berlaku dalam anemia, masalah tiroid, gangguan tidur, kemurungan dan pelbagai penyakit lain. Oleh itu, simptom ini sahaja tidak mencukupi untuk mengesahkan ME/CFS.

3. Post-exertional malaise atau PEM

Post-exertional malaise ialah kemerosotan simptom selepas melakukan aktiviti yang sebelum ini boleh dilakukan tanpa masalah besar.

PEM dianggap salah satu ciri paling penting ME/CFS. Ia boleh dicetuskan oleh aktiviti fizikal, mental, emosi atau sosial.

Contohnya:

• berjalan di pusat beli-belah;
• membersihkan rumah;
• memasak;
• mandi;
• memandu;
• membaca dokumen panjang;
• menghadiri mesyuarat;
• berbual terlalu lama;
• menghadiri majlis keluarga;
• menghadapi tekanan emosi;
• terdedah kepada cahaya atau bunyi yang berlebihan.

Kemerosotan tidak semestinya berlaku serta-merta. Simptom lazimnya menjadi lebih teruk sekitar 12 hingga 48 jam selepas aktiviti dan boleh berlarutan selama beberapa hari atau minggu.

Semasa PEM, seseorang mungkin mengalami:

• keletihan yang lebih teruk;
• brain fog;
• sakit kepala;
• sakit otot atau sendi;
• pening;
• gangguan tidur;
• sakit tekak;
• simptom seperti selesema;
• sensitiviti terhadap cahaya atau bunyi;
• kesukaran berdiri atau berjalan.

Kitaran push and crash

Pesakit ME/CFS boleh terperangkap dalam kitaran yang dikenali sebagai push and crash.

Kitarannya biasanya berlaku seperti berikut:

1. Pesakit berasa sedikit lebih baik.
2. Dia cuba menyelesaikan banyak tugasan yang tertangguh.
3. Had tenaga dilampaui.
4. PEM berlaku satu atau dua hari kemudian.
5. Pesakit terpaksa berehat untuk tempoh panjang.
6. Selepas sedikit pulih, kitaran yang sama berulang.

Melakukan terlalu banyak aktiviti pada “hari yang baik” bukan semestinya tanda kemajuan. Ia boleh mencetuskan kemerosotan dan mengurangkan fungsi pada hari berikutnya.

4. Tidur yang tidak menyegarkan

Pesakit mungkin tidur selama tujuh, lapan atau sembilan jam tetapi bangun seolah-olah tidak tidur langsung.

Masalah tidur lain yang boleh berlaku termasuk:

• sukar untuk tidur;
• kerap terjaga;
• tidur terlalu lama;
• rasa sangat mengantuk pada siang hari;
• mimpi yang terlalu jelas;
• kekejangan otot ketika malam;
• pola tidur siang dan malam yang terbalik.

Tidur yang tidak menyegarkan ialah sebahagian daripada pola ME/CFS. Walau bagaimanapun, doktor masih perlu menilai gangguan lain seperti apnea tidur, insomnia, sindrom kaki resah atau narkolepsi kerana keadaan tersebut mungkin boleh dirawat.

5. Brain fog atau gangguan kognitif

Istilah brain fog digunakan untuk menerangkan kesukaran berfikir dengan jelas.

Pesakit mungkin mengalami:

• sukar menumpukan perhatian;
• mudah terlupa;
• lambat memproses maklumat;
• sukar mencari perkataan yang sesuai;
• mudah keliru apabila menerima terlalu banyak maklumat;
• sukar melakukan beberapa tugas serentak;
• kesukaran membuat keputusan;
• tidak mampu membaca atau menggunakan skrin terlalu lama.

Masalah kognitif boleh menjadi lebih teruk apabila seseorang penat, berada dalam posisi tegak terlalu lama, menghadapi tekanan atau melakukan aktiviti mental yang intensif.

6. Intoleransi ortostatik

Intoleransi ortostatik bermaksud simptom menjadi lebih teruk apabila seseorang duduk atau berdiri tegak dan bertambah baik apabila berbaring.

Simptom boleh merangkumi:

• pening;
• rasa hampir pitam;
• penglihatan kabur;
• terlihat bintik putih atau hitam;
• jantung berdebar;
• lemah;
• loya;
• sakit kepala;
• brain fog;
• keletihan yang meningkat.

Doktor mungkin memeriksa kadar denyutan jantung dan tekanan darah ketika berbaring serta berdiri. Dalam keadaan tertentu, ujian berdiri atau ujian meja condong boleh dipertimbangkan.

Sesetengah pesakit turut memenuhi kriteria keadaan seperti postural orthostatic tachycardia syndrome atau POTS, tetapi tidak semua individu dengan ME/CFS mempunyai POTS.

Simptom Lain yang Mungkin Berlaku

Selain simptom teras, pesakit mungkin mengalami:

• sakit otot;
• sakit sendi tanpa bengkak atau kemerahan;
• sakit kepala yang baharu atau semakin teruk;
• nodus limfa terasa sakit;
• sakit tekak berulang;
• menggigil;
• berpeluh malam;
• kelemahan otot;
• masalah pencernaan;
• sesak nafas;
• degupan jantung tidak teratur;
• sensitiviti terhadap cahaya, bunyi, bau atau bahan kimia;
• sensitiviti terhadap sesetengah makanan atau ubat.

Tidak semua pesakit mengalami setiap simptom. Ketiadaan sakit otot, misalnya, tidak semestinya menolak diagnosis jika pola simptom teras dipenuhi.

Tahap Keterukan ME/CFS

ME/CFS boleh dikategorikan secara umum kepada tahap ringan, sederhana, teruk dan sangat teruk. Tahap ini merujuk kepada kesannya terhadap fungsi, bukannya skor keletihan semata-mata.

ME/CFS ringan

Individu masih boleh menjaga diri dan melakukan sebahagian aktiviti harian, tetapi mungkin perlu:

• mengurangkan waktu bekerja;
• melepaskan aktiviti sosial;
• berehat pada hujung minggu;
• merancang aktiviti dengan teliti;
• mengurangkan kerja rumah.

ME/CFS sederhana

Individu mempunyai mobiliti yang lebih terhad dan mungkin:

• tidak mampu bekerja secara konsisten;
• memerlukan tidur siang;
• menghadapi kesukaran memasak atau membeli barang;
• mengalami gangguan tidur yang ketara;
• kerap mengalami PEM.

ME/CFS teruk

Individu mungkin berada di dalam rumah pada kebanyakan masa dan memerlukan bantuan untuk:

• mandi;
• menyediakan makanan;
• bergerak;
• mengurus ubat;
• berkomunikasi semasa simptom teruk.

Sensitiviti terhadap cahaya, bunyi, sentuhan atau bau juga boleh menjadi lebih ketara.

ME/CFS sangat teruk

Pesakit mungkin terlantar dan bergantung hampir sepenuhnya pada penjaga. Sesetengah pesakit sukar bertoleransi dengan perbualan, cahaya, bunyi atau sentuhan.

Keupayaan boleh berubah. Seseorang yang berada pada tahap sederhana mungkin merosot selepas jangkitan, tekanan besar atau aktiviti berlebihan.

Apakah Punca Sindrom Keletihan Kronik?

Punca tepat ME/CFS masih belum diketahui. Tiada satu mekanisme tunggal yang terbukti menerangkan semua kes.

Penyelidikan sedang menilai kemungkinan penglibatan:

• sistem imun;
• sistem saraf autonomik;
• kawalan peredaran darah;
• metabolisme dan penggunaan tenaga;
• fungsi otak;
• faktor genetik;
• pencetus persekitaran;
• perubahan selepas jangkitan.

ME/CFS tidak patut disederhanakan sebagai “imuniti lemah”, “masalah mitokondria” atau “keradangan otak” tanpa penilaian klinikal. Banyak mekanisme masih dalam peringkat penyelidikan dan belum boleh digunakan sebagai ujian diagnosis rutin. CDC dan Mayo Clinic menyatakan bahawa punca masih tidak diketahui, walaupun penyakit ini boleh bermula selepas jangkitan pada sesetengah individu.

Jangkitan sebagai pencetus

Sesetengah pesakit dapat mengenal pasti permulaan penyakit selepas mengalami:

• jangkitan saluran pernafasan;
• penyakit seperti selesema;
• mononukleosis;
• jangkitan gastrousus;
• COVID-19;
• jangkitan lain.

Namun, tidak semua pesakit mempunyai sejarah jangkitan yang jelas. Ada yang mengalami permulaan simptom secara beransur-ansur.

Jangkitan mungkin bertindak sebagai pencetus pada individu tertentu, tetapi ini tidak bermaksud jangkitan masih aktif atau antibiotik diperlukan.

Tekanan fizikal atau emosi

Pembedahan, trauma fizikal atau tekanan emosi yang berat kadangkala dilaporkan sebelum simptom bermula atau merosot.

Walau bagaimanapun, tekanan bukan bukti bahawa ME/CFS hanyalah penyakit psikologi. Tekanan boleh mempengaruhi banyak penyakit kronik tanpa menjadi satu-satunya punca.

ME/CFS dan Long COVID

Long COVID dan ME/CFS mempunyai beberapa simptom bertindih, termasuk:

• keletihan;
• PEM;
• brain fog;
• masalah tidur;
• sakit otot;
• intoleransi ortostatik.

Sesetengah pesakit Long COVID akhirnya memenuhi kriteria ME/CFS. Namun, kedua-dua istilah tidak boleh digunakan secara bertukar ganti dalam semua keadaan. Long COVID merangkumi spektrum simptom yang luas dan tidak semua pesakit mengalaminya dalam pola ME/CFS.

Bagaimana Sindrom Keletihan Kronik Didiagnosis?

Tiada satu ujian darah, imbasan atau biomarker rutin yang boleh mengesahkan ME/CFS. Diagnosis dibuat berdasarkan sejarah perubatan, pola simptom, pemeriksaan fizikal dan penilaian untuk penyakit lain.

Doktor mungkin bertanya:

• Bilakah simptom bermula?
• Adakah permulaannya berlaku selepas jangkitan?
• Apakah aktiviti yang boleh dilakukan sebelum jatuh sakit?
• Apakah aktiviti yang tidak lagi boleh dilakukan?
• Adakah rehat memulihkan tenaga?
• Apakah yang berlaku selepas aktiviti fizikal atau mental?
• Adakah simptom muncul secara tertangguh?
• Berapa lama kemerosotan berlangsung?
• Bagaimanakah kualiti tidur?
• Adakah simptom menjadi lebih teruk ketika berdiri?
• Apakah ubat atau suplemen yang digunakan?

Kriteria diagnosis

Kriteria Institute of Medicine yang diterangkan oleh CDC memerlukan:

1. Penurunan ketara keupayaan melakukan aktiviti yang berlarutan lebih enam bulan, bersama keletihan yang tidak pulih sepenuhnya dengan rehat.
2. Post-exertional malaise.
3. Tidur yang tidak menyegarkan.
4. Sekurang-kurangnya satu daripada:
   • gangguan kognitif; atau
   • intoleransi ortostatik.

Simptom perlu berlaku sekurang-kurangnya separuh daripada masa dan mempunyai tahap sederhana, ketara atau teruk.

Garis panduan NICE pula membenarkan ME/CFS disyaki selepas simptom berterusan sekurang-kurangnya enam minggu bagi orang dewasa atau empat minggu bagi kanak-kanak dan remaja. Diagnosis boleh disahkan selepas tiga bulan sekiranya pola simptom berterusan dan tidak dapat diterangkan oleh keadaan lain.

Perbezaan tempoh ini menunjukkan bahawa doktor boleh menggunakan kerangka klinikal yang berlainan. Pesakit tidak perlu menunggu enam bulan untuk mendapatkan pemeriksaan atau bantuan mengurus simptom.

Ujian yang mungkin dilakukan

Ujian dipilih berdasarkan simptom, sejarah dan faktor risiko seseorang. Ia bukan “ujian ME/CFS”, tetapi bertujuan mencari penyakit lain.

Penilaian boleh merangkumi:

• kiraan darah penuh;
• fungsi buah pinggang;
• fungsi hati;
• elektrolit;
• paras glukosa;
• fungsi tiroid;
• penanda keradangan;
• zat besi dan ferritin;
• vitamin B12 atau folat apabila diperlukan;
• ujian air kencing;
• ujian penyakit seliak;
• ujian kehamilan jika berkaitan;
• ujian tidur;
• elektrokardiogram;
• kadar denyutan dan tekanan darah ketika berdiri.

Ujian tambahan tidak semestinya lebih baik. Pemeriksaan secara berlebihan tanpa petunjuk boleh menghasilkan keputusan yang mengelirukan dan meningkatkan kos.

Penyakit Lain yang Boleh Menyebabkan Keletihan

Doktor perlu mempertimbangkan keadaan lain seperti:

Anemia dan kekurangan nutrien

Anemia kekurangan zat besi boleh menyebabkan keletihan, pucat, sesak nafas dan jantung berdebar. Kekurangan vitamin B12 atau folat juga boleh menyebabkan kelemahan serta masalah neurologi.

Gangguan tiroid

Hipotiroidisme boleh menyebabkan keletihan, mudah sejuk, sembelit, kulit kering, peningkatan berat badan dan pemikiran yang perlahan.

Gangguan tidur

Apnea tidur, insomnia, narkolepsi dan sindrom kaki resah boleh menyebabkan rasa tidak segar serta mengantuk pada siang hari.

Penyakit jantung, paru-paru, hati atau buah pinggang

Penyakit organ kronik boleh mengurangkan stamina dan menyebabkan sesak nafas, bengkak, sakit dada atau simptom lain.

Penyakit autoimun atau keradangan

Lupus, artritis reumatoid dan penyakit keradangan lain boleh menyebabkan keletihan, sakit sendi, ruam atau demam.

Jangkitan

Jangkitan akut atau berpanjangan boleh menyebabkan keletihan. Ujian jangkitan perlu berdasarkan sejarah dan risiko, bukannya dilakukan secara rawak.

Masalah kesihatan mental

Kemurungan dan keresahan boleh menyebabkan keletihan, masalah tidur serta kesukaran menumpukan perhatian. Namun, kewujudan masalah kesihatan mental tidak secara automatik menolak ME/CFS.

Pesakit penyakit kronik juga boleh mengalami kemurungan akibat kehilangan fungsi, pekerjaan atau kehidupan sosial. Rawatan kemurungan boleh membantu kesejahteraan, tetapi tidak dianggap sebagai rawatan penyembuhan ME/CFS.

Kesan ubat

Keletihan boleh menjadi kesan sampingan:

• antihistamin tertentu;
• ubat tidur;
• ubat penenang;
• sesetengah ubat tekanan darah;
• opioid;
• sesetengah ubat psikiatri;
• alkohol atau bahan lain.

Jangan hentikan ubat preskripsi tanpa berbincang dengan doktor.

Adakah Sindrom Keletihan Kronik Boleh Disembuhkan?

Setakat ini, tiada rawatan tunggal yang terbukti menyembuhkan semua pesakit ME/CFS.

Rawatan bertujuan untuk:

• mengurangkan simptom paling mengganggu;
• mencegah PEM;
• mengekalkan fungsi yang boleh ditoleransi;
• merawat penyakit lain yang wujud bersama;
• membantu pesakit menyesuaikan kehidupan harian;
• meningkatkan kualiti hidup.

Pelan rawatan perlu disesuaikan kerana tahap keupayaan, simptom dan tindak balas terhadap rawatan berbeza antara individu.

Cara Mengurus Sindrom Keletihan Kronik

1. Kenal pasti had tenaga

Langkah pertama ialah memahami jumlah aktiviti yang boleh dilakukan tanpa mencetuskan PEM.

Had tenaga bukan hanya melibatkan pergerakan fizikal. Ia juga merangkumi:

• aktiviti mental;
• interaksi sosial;
• tekanan emosi;
• cahaya dan bunyi;
• perjalanan;
• tempoh berdiri;
• penggunaan skrin.

Jangan menentukan had berdasarkan kemampuan pada satu hari yang baik. Kesan aktiviti perlu dinilai sehingga 24 atau 48 jam kemudian.

2. Gunakan kaedah pacing

Pacing ialah pengurusan aktiviti dan rehat untuk mengurangkan risiko PEM. Matlamatnya bukan mengelakkan semua aktiviti atau memaksa peningkatan, tetapi membantu seseorang kekal dalam had tenaga semasa.

Langkah praktikal pacing:

1. Kenal pasti aktiviti yang mencetuskan simptom.
2. Pecahkan tugasan besar kepada bahagian kecil.
3. Berehat sebelum terlalu letih.
4. Selang-selikan tugas fizikal dengan tugas mental.
5. Elakkan menjadualkan beberapa aktiviti berat pada hari sama.
6. Pantau simptom tertangguh.
7. Kurangkan aktiviti apabila tanda kemerosotan bermula.
8. Tingkatkan aktiviti hanya jika tahap semasa boleh ditoleransi secara konsisten.

Contohnya, daripada membersihkan seluruh rumah dalam satu pagi, pesakit boleh membersihkan satu ruang kecil, berehat dan menyambung pada hari lain.

3. Simpan diari aktiviti dan simptom

Diari boleh membantu mengenal pasti pola PEM.

Catatkan:

Diari tidak perlu terlalu rumit sehingga menjadi beban. Rekod ringkas sudah memadai untuk menunjukkan aktiviti yang kerap diikuti kemerosotan.

4. Permudahkan tugas harian

Strategi penjimatan tenaga termasuk:

• duduk ketika memasak;
• menggunakan kerusi ketika mandi;
• menyediakan makanan dalam bahagian kecil;
• menyimpan barang penting di tempat mudah dicapai;
• menggunakan penghantaran barangan;
• berehat antara tugas;
• meminta bantuan keluarga;
• menggunakan peralatan bertangkai panjang;
• menjadualkan satu aktiviti utama sehari.

CDC menyatakan bahawa aktiviti seperti membersihkan rumah, memasak atau mandi mungkin perlu dibahagikan kepada bahagian yang lebih pendek dan kurang membebankan.

5. Urus masalah tidur

Amalan yang boleh membantu termasuk:

• menetapkan waktu tidur yang lebih konsisten;
• mengurangkan kafein pada petang dan malam;
• mengurangkan cahaya terang sebelum tidur;
• memastikan bilik lebih tenang;
• mengelakkan tidur siang terlalu lama jika ia mengganggu tidur malam;
• merawat sakit yang mengganggu tidur.

Dapatkan pemeriksaan jika terdapat:

• dengkuran kuat;
• episod tercekik ketika tidur;
• pasangan melihat pernafasan terhenti;
• rasa mengantuk ketika memandu;
• kaki tidak selesa ketika malam;
• tidur mencukupi tetapi mengantuk secara melampau.

Ubat tidur perlu digunakan secara berhati-hati dan atas nasihat profesional kesihatan.

6. Mengurus intoleransi ortostatik

Langkah yang mungkin membantu termasuk:

• bangun secara perlahan;
• duduk ketika mandi;
• mengelakkan berdiri terlalu lama;
• mengelakkan persekitaran terlalu panas;
• menggunakan kerusi semasa menyediakan makanan;
• memakai stoking mampatan jika disarankan;
• merancang tempat untuk duduk ketika keluar.

Doktor mungkin mencadangkan cecair atau garam tambahan bagi pesakit tertentu. Namun, langkah ini tidak sesuai untuk semua orang, khususnya mereka yang mempunyai hipertensi, penyakit jantung atau masalah buah pinggang.

7. Mengurus sakit

Pilihan bergantung pada punca, lokasi dan tahap sakit.

Pendekatan boleh merangkumi:

• tuaman suam;
• urutan lembut;
• perubahan posisi badan;
• pergerakan yang boleh ditoleransi;
• rawatan migrain;
• ubat tahan sakit;
• rujukan kepada pakar sakit.

Regangan atau terapi pergerakan mungkin membantu sesetengah pesakit tetapi perlu dilakukan dengan berhati-hati supaya tidak mencetuskan PEM.

8. Mengurus brain fog

Strategi praktikal termasuk:

• menggunakan kalendar;
• menetapkan peringatan telefon;
• menulis senarai tugasan;
• melakukan satu tugasan pada satu masa;
• membahagikan bacaan kepada sesi pendek;
• berehat selepas mesyuarat;
• mengurangkan bunyi dan gangguan;
• menyimpan ubat dalam bekas berlabel.

Ubat perangsang kadangkala dipertimbangkan untuk individu tertentu, tetapi ia boleh membuat pesakit berasa lebih bertenaga lalu melakukan aktiviti melebihi kemampuan. Ini boleh mencetuskan kitaran push and crash.

9. Pemakanan dan suplemen

Tiada diet khusus yang terbukti menyembuhkan ME/CFS.

Utamakan:

• makanan seimbang;
• sumber protein;
• sayur dan buah;
• karbohidrat berserat;
• pengambilan cecair mencukupi;
• hidangan kecil jika mudah loya;
• makanan yang mudah disediakan.

Suplemen hanya patut digunakan apabila terdapat keperluan tertentu atau kekurangan yang dikenal pasti. Berhati-hati dengan produk yang mendakwa boleh:

• melakukan detoks badan;
• memulihkan adrenal;
• meningkatkan mitokondria;
• merawat punca virus tersembunyi;
• menyembuhkan ME/CFS dengan cepat.

Produk herba dan suplemen boleh berinteraksi dengan ubat. Maklumkan semua produk yang diambil kepada doktor atau ahli farmasi.

10. Sokongan psikologi

Kaunseling boleh membantu pesakit:

• menerima perubahan kemampuan;
• menangani kehilangan pekerjaan atau kehidupan sosial;
• mengurus tekanan;
• berkomunikasi dengan keluarga;
• merancang matlamat yang realistik.

Sokongan psikologi bukan bukti bahawa penyakit tersebut hanya wujud dalam fikiran.

Terapi tingkah laku kognitif atau CBT boleh digunakan sebagai sokongan untuk mengurus kesan penyakit kronik jika pesakit memilihnya. Ia tidak sepatutnya digambarkan sebagai penawar atau berdasarkan andaian bahawa pemikiran negatif menyebabkan ME/CFS.

Hidup Dengan Sindrom Keletihan Kronik

Perlukah Pesakit ME/CFS Bersenam?

Nasihat “paksa diri bersenam” boleh menjadi berbahaya kepada pesakit yang mengalami PEM.

Senaman aerobik berat yang memberi manfaat kepada sesetengah penyakit kronik mungkin tidak dapat ditoleransi oleh pesakit ME/CFS. Cadangan kecergasan standard untuk orang sihat boleh menyebabkan kemerosotan fungsi jika digunakan tanpa penyesuaian.

Ini tidak bermaksud setiap pesakit mesti berhenti bergerak sepenuhnya. Aktiviti perlu:

• berdasarkan kemampuan semasa;
• tidak mencetuskan PEM;
• disesuaikan secara individu;
• dipantau sehingga beberapa hari selepas aktiviti;
• dikurangkan jika simptom merosot;
• ditingkatkan hanya secara berhati-hati jika benar-benar boleh ditoleransi.

Garis panduan NICE tidak lagi mengesyorkan program yang melibatkan peningkatan aktiviti fizikal secara tetap atau berjadual seperti graded exercise therapy tradisional. Pendekatan pengurusan tenaga tidak menetapkan peningkatan automatik tanpa mengambil kira simptom.

Pesakit yang mahu memulakan aktiviti fizikal boleh mendapatkan bantuan ahli fisioterapi atau pakar rehabilitasi yang memahami PEM dan ME/CFS.

Mengurus Kerja dan Sekolah

Penyesuaian di tempat kerja boleh merangkumi:

• bekerja dari rumah;
• waktu kerja fleksibel;
• pengurangan waktu;
• rehat lebih kerap;
• ruang kurang bising;
• mengurangkan tugas fizikal;
• mengutamakan tugas penting;
• mengelakkan mesyuarat berturut-turut.

Pelajar mungkin memerlukan:

• jadual kelas separuh masa;
• pembelajaran dari rumah;
• lanjutan tempoh tugasan;
• rehat antara kelas;
• nota atau rakaman pembelajaran;
• pengurangan aktiviti kokurikulum;
• sokongan untuk menduduki peperiksaan.

Matlamat penyesuaian bukan memanjakan pesakit, tetapi mengelakkan penggunaan tenaga melebihi kemampuan dan membantu mengekalkan penglibatan dalam pendidikan atau pekerjaan.

Bilakah Perlu Berjumpa Doktor?

Buat pemeriksaan jika keletihan:

• berterusan selama beberapa minggu;
• tidak pulih dengan tidur;
• mengganggu kerja atau pembelajaran;
• disertai PEM;
• menyebabkan penurunan fungsi yang ketara;
• bermula selepas jangkitan;
• disertai pening ketika berdiri;
• menyebabkan brain fog;
• semakin teruk;
• tidak mempunyai punca yang jelas.

Berjumpa doktor lebih awal membolehkan keadaan lain seperti anemia, masalah tiroid, gangguan tidur atau penyakit organ dikenal pasti.

Tanda Bahaya yang Memerlukan Rawatan Segera

Jangan anggap semua simptom baharu sebagai sebahagian daripada ME/CFS.

Dapatkan rawatan segera jika mengalami:

• sakit dada;
• sesak nafas teruk atau tiba-tiba;
• pengsan;
• kelemahan sebelah badan;
• pertuturan menjadi tidak jelas;
• kekeliruan secara tiba-tiba;
• sakit kepala sangat teruk dan mendadak;
• muntah berterusan;
• dehidrasi;
• pendarahan;
• demam tinggi berpanjangan;
• tidak mampu makan atau minum;
• pemikiran untuk mencederakan diri.

Persediaan Sebelum Berjumpa Doktor

Bawa maklumat berikut:

1. Garis masa simptom.
2. Senarai aktiviti yang mencetuskan kemerosotan.
3. Tempoh antara aktiviti dengan permulaan PEM.
4. Tempoh pemulihan.
5. Senarai ubat dan suplemen.
6. Keputusan ujian terdahulu.
7. Sejarah jangkitan.
8. Perubahan kemampuan bekerja atau belajar.
9. Maklumat tentang tidur.
10. Rekod kadar denyutan atau tekanan darah jika diarahkan.

Maklumat ini membantu doktor melihat pola penyakit dengan lebih jelas.

Mitos dan Fakta Tentang ME/CFS

Mitos: ME/CFS hanyalah rasa penat biasa

Fakta: ME/CFS melibatkan penurunan fungsi, PEM, tidur tidak menyegarkan dan simptom lain.

Mitos: Pesakit hanya perlu bersenam lebih banyak

Fakta: Aktiviti yang melampaui had tenaga boleh menyebabkan kemerosotan berpanjangan.

Mitos: Keputusan ujian normal bermaksud pesakit sihat

Fakta: Tiada satu ujian rutin yang mengesahkan ME/CFS. Ujian normal membantu menolak sesetengah penyakit lain tetapi tidak membuktikan simptom tidak wujud.

Mitos: ME/CFS disebabkan oleh kemalasan

Fakta: Pesakit boleh kehilangan keupayaan melakukan aktiviti yang sebelum ini merupakan sebahagian kehidupan normal mereka.

Mitos: Semua kes disebabkan kemurungan

Fakta: Kemurungan boleh berlaku bersama ME/CFS, tetapi tidak menerangkan keseluruhan pola penyakit, khususnya PEM.

Mitos: Satu suplemen boleh menyembuhkan ME/CFS

Fakta: Tiada suplemen tunggal yang terbukti menyembuhkan semua pesakit.

Prognosis Sindrom Keletihan Kronik

Perjalanan ME/CFS berbeza antara individu.

Sesetengah pesakit:

• bertambah baik secara beransur-ansur;
• mengalami tempoh stabil;
• pulih sebahagian;
• mengalami turun naik simptom;
• kekal terhad untuk tempoh panjang;
• merosot selepas jangkitan atau aktiviti berlebihan.

Pemulihan tidak semestinya berlaku dalam garis lurus. Hari yang lebih baik boleh diikuti hari yang lebih sukar.

Matlamat pengurusan yang realistik ialah:

• mengurangkan PEM;
• mengawal simptom;
• melindungi fungsi semasa;
• merawat masalah lain;
• menyesuaikan aktiviti;
• meningkatkan kualiti hidup.

Kesimpulan

Sindrom keletihan kronik atau ME/CFS bukan sekadar rasa penat selepas bekerja atau kurang tidur. Ia merupakan penyakit kronik kompleks yang boleh mengurangkan keupayaan fizikal, mental dan sosial secara ketara.

Antara ciri terpentingnya ialah post-exertional malaise, iaitu kemerosotan simptom selepas aktiviti yang mungkin hanya muncul satu atau dua hari kemudian. Tidur yang tidak menyegarkan, brain fog dan intoleransi ortostatik juga kerap berlaku.

Tiada satu ujian khusus yang boleh mengesahkan ME/CFS. Doktor perlu menilai pola simptom dan memeriksa keadaan lain seperti anemia, masalah tiroid, gangguan tidur, penyakit organ dan kesan ubat.

Pengurusan perlu disesuaikan mengikut kemampuan individu. Pacing, penjimatan tenaga, rawatan simptom, penyesuaian kerja atau sekolah dan sokongan keluarga boleh membantu mengurangkan kemerosotan.

Elakkan nasihat yang memaksa pesakit terus meningkatkan aktiviti walaupun simptom bertambah teruk. Aktiviti yang sesuai ialah aktiviti yang boleh ditoleransi tanpa mencetuskan PEM.

Soalan Lazim Tentang Sindrom Keletihan Kronik