Penyakit Kardiovaskular: Jenis, Punca, Gejala dan Rawatan

Penyakit kardiovaskular merupakan antara masalah kesihatan utama di seluruh dunia. Penyakit ini boleh menjejaskan fungsi jantung, mengganggu peredaran darah dan menyebabkan komplikasi serius seperti serangan jantung serta strok.

Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), penyakit kardiovaskular merupakan penyebab utama kematian di seluruh dunia. Sebahagian besar kematian berkaitan penyakit ini disebabkan oleh serangan jantung dan strok.

Di Malaysia, laporan Perangkaan Sebab Kematian, Malaysia, 2026 oleh Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM) merekodkan 18,001 kematian akibat penyakit jantung iskemik pada tahun 2025, bersamaan 13.0% daripada kematian yang disahkan secara perubatan.

Walaupun penyakit kardiovaskular sering dikaitkan dengan golongan berusia, orang dewasa yang lebih muda juga boleh mengalaminya, khususnya jika mempunyai faktor risiko tertentu.

Memahami bagaimana penyakit ini berlaku, mengenali gejala awal dan mendapatkan rawatan yang sesuai amat penting untuk melindungi kesihatan jantung dalam jangka panjang.

Apa Itu Penyakit Kardiovaskular?

Penyakit kardiovaskular, atau cardiovascular disease (CVD), merujuk kepada sekumpulan penyakit yang melibatkan jantung dan sistem salur darah.

Jantung ialah organ berotot yang mengepam darah ke seluruh badan. Darah membawa oksigen dan nutrien yang diperlukan oleh sel, tisu serta organ untuk berfungsi dengan baik.

Sistem kardiovaskular terdiri daripada beberapa komponen utama:

• Jantung: Mengepam darah ke paru-paru dan seluruh badan.
• Arteri: Membawa darah keluar dari jantung ke organ dan tisu.
• Vena: Mengembalikan darah ke jantung.
• Kapilari: Salur darah kecil yang membolehkan pertukaran oksigen, nutrien dan bahan buangan.

Apabila terdapat gangguan pada jantung atau salur darah, bekalan darah kepada bahagian badan tertentu mungkin berkurangan. Keadaan ini boleh menjejaskan fungsi organ dan menyebabkan kerosakan tisu.

Penyakit kardiovaskular merangkumi pelbagai keadaan, daripada penyempitan arteri sehingga gangguan irama jantung dan kecacatan struktur jantung.

Jenis-Jenis Penyakit Kardiovaskular

Terdapat beberapa jenis penyakit kardiovaskular yang berbeza dari segi punca, gejala dan rawatan.

1. Penyakit Arteri Koronari

Penyakit arteri koronari (coronary artery disease) berlaku apabila arteri yang membekalkan darah kepada otot jantung menjadi sempit akibat pembentukan plak aterosklerosis.

Plak terdiri daripada kolesterol, bahan berlemak, sel keradangan dan komponen lain yang terkumpul pada dinding arteri.

Apabila arteri semakin sempit, bekalan oksigen kepada otot jantung boleh berkurangan, terutama ketika melakukan aktiviti fizikal.

Antara gejala yang mungkin berlaku ialah:

• Sakit atau tekanan pada dada.
• Sesak nafas ketika melakukan aktiviti.
• Ketidakselesaan pada dada yang berkurangan selepas berehat.
• Keletihan atau penurunan kemampuan melakukan aktiviti.

Penyakit arteri koronari merupakan salah satu punca utama serangan jantung. Serangan jantung boleh berlaku apabila aliran darah ke sebahagian otot jantung tersumbat secara mendadak, lazimnya akibat pembentukan darah beku pada plak yang pecah.

2. Penyakit Serebrovaskular dan Strok

Penyakit serebrovaskular melibatkan salur darah yang membekalkan darah ke otak.

Salah satu komplikasi utamanya ialah strok, iaitu keadaan apabila bekalan darah ke sebahagian otak terganggu atau berlaku pendarahan dalam otak.

Strok terbahagi kepada dua jenis utama:

• Strok iskemia: Berlaku apabila salur darah ke otak tersumbat, biasanya akibat darah beku.
• Strok hemoragik: Berlaku apabila salur darah dalam otak pecah dan menyebabkan pendarahan.

Gejala strok biasanya muncul secara tiba-tiba, termasuk kelemahan sebelah badan, muka menjadi senget, kesukaran bercakap atau gangguan penglihatan.

Strok merupakan kecemasan perubatan kerana sel otak boleh mengalami kerosakan apabila bekalan oksigen terganggu.

3. Penyakit Arteri Periferi

Penyakit arteri periferi (peripheral artery disease) berlaku apabila arteri yang membekalkan darah ke anggota badan menjadi sempit.

Keadaan ini paling kerap menjejaskan kaki.

Antara gejala yang mungkin dialami ialah:

• Sakit atau kekejangan betis ketika berjalan.
• Rasa tidak selesa yang berkurangan selepas berehat.
• Kaki terasa sejuk.
• Luka pada kaki yang lambat sembuh.

Dalam keadaan teruk, kekurangan bekalan darah boleh menyebabkan kerosakan tisu dan meningkatkan risiko kehilangan anggota badan.

4. Kegagalan Jantung

Kegagalan jantung (heart failure) berlaku apabila jantung tidak dapat mengepam darah dengan berkesan atau menghadapi masalah mengisi darah secukupnya.

Keadaan ini boleh berpunca daripada penyakit arteri koronari, tekanan darah tinggi yang berpanjangan, penyakit injap jantung atau kerosakan otot jantung.

Gejala lazim termasuk sesak nafas, cepat letih dan bengkak pada kaki.

Sesetengah pesakit turut mengalami kesukaran bernafas ketika berbaring dan perlu menggunakan lebih banyak bantal untuk tidur dengan selesa.

Kegagalan jantung biasanya memerlukan rawatan dan pemantauan berterusan.

5. Gangguan Irama Jantung

Gangguan irama jantung atau aritmia berlaku apabila sistem elektrik jantung tidak berfungsi secara normal.

Keadaan ini boleh menyebabkan degupan jantung terlalu cepat, terlalu perlahan atau tidak teratur.

Salah satu contoh ialah fibrilasi atrium, yang boleh meningkatkan risiko strok akibat pembentukan darah beku dalam jantung.

Antara gejalanya ialah:

• Jantung berdebar-debar.
• Pening atau rasa hendak pengsan.
• Sesak nafas.
• Keletihan luar biasa.

Sesetengah aritmia tidak berbahaya, manakala yang lain memerlukan rawatan segera.

6. Penyakit Injap Jantung

Jantung mempunyai empat injap yang membantu memastikan darah mengalir dalam arah yang betul.

Penyakit injap jantung boleh berlaku apabila injap menjadi sempit, dikenali sebagai stenosis, atau tidak tertutup dengan sempurna sehingga menyebabkan kebocoran darah.

Keadaan ini boleh mengganggu aliran darah dan meningkatkan beban kerja jantung.

Puncanya termasuk perubahan berkaitan usia, kelainan sejak lahir, jangkitan tertentu dan penyakit jantung reumatik.

7. Penyakit Jantung Kongenital

Penyakit jantung kongenital merujuk kepada kelainan struktur jantung yang wujud sejak lahir.

Contohnya termasuk lubang pada dinding yang memisahkan ruang jantung atau kelainan injap dan salur darah utama.

Tahap keterukan penyakit ini berbeza-beza. Sesetengah kes dikenal pasti ketika bayi, manakala keadaan yang lebih ringan mungkin hanya dikesan apabila seseorang meningkat dewasa.

Selain itu, penyakit kardiovaskular turut merangkumi gangguan tertentu pada vena, termasuk trombosis vena dalam dan embolisme pulmonari.

Apakah Punca Penyakit Kardiovaskular?

Penyakit kardiovaskular tidak mempunyai satu punca tunggal. Mekanisme penyakit bergantung pada bahagian sistem peredaran darah yang terjejas.

1. Pembentukan Plak Aterosklerosis

Aterosklerosis merupakan proses pembentukan plak pada dinding arteri.

Proses ini biasanya berlaku secara beransur-ansur selama bertahun-tahun.

Apabila plak bertambah besar, ruang dalam arteri menjadi semakin sempit dan aliran darah boleh berkurangan.

Plak yang pecah juga boleh mencetuskan pembentukan darah beku yang menyekat aliran darah secara mendadak.

2. Pembentukan Darah Beku

Darah beku boleh terbentuk dalam salur darah atau jantung.

Jika darah beku menyekat arteri koronari, serangan jantung boleh berlaku. Jika menyekat salur darah otak, keadaan tersebut boleh menyebabkan strok iskemia.

Darah beku juga boleh bergerak dari bahagian badan tertentu ke organ lain melalui aliran darah.

3. Kerosakan Otot Jantung

Otot jantung boleh menjadi lemah akibat serangan jantung terdahulu, tekanan darah tinggi yang berpanjangan atau keradangan otot jantung.

Kerosakan ini boleh menjejaskan kemampuan jantung mengepam darah.

4. Kelainan Struktur atau Sistem Elektrik

Sesetengah penyakit berpunca daripada kecacatan struktur jantung sejak lahir, kerosakan injap atau gangguan sistem elektrik yang mengawal degupan jantung.

Keadaan ini boleh menyebabkan gangguan aliran darah atau irama jantung yang tidak normal.

Faktor Risiko Penyakit Kardiovaskular

Faktor risiko ialah keadaan atau tabiat yang meningkatkan kemungkinan seseorang mengalami penyakit kardiovaskular.

Faktor tersebut boleh dibahagikan kepada faktor yang boleh dikawal dan faktor yang tidak boleh diubah.

Faktor Risiko yang Boleh Dikawal

1. Tekanan darah tinggi

Tekanan darah yang tinggi secara berpanjangan meningkatkan beban pada jantung dan boleh merosakkan dinding salur darah.

2. Kolesterol tidak normal

Paras kolesterol LDL yang tinggi meningkatkan risiko pembentukan plak aterosklerosis.

3. Diabetes

Paras gula darah yang tinggi secara kronik boleh merosakkan salur darah dan meningkatkan risiko penyakit jantung serta strok.

4. Merokok

Bahan kimia dalam asap rokok boleh merosakkan salur darah, meningkatkan kecenderungan pembentukan darah beku dan mempercepatkan aterosklerosis.

5. Obesiti dan kurang aktiviti fizikal

Berat badan berlebihan serta gaya hidup tidak aktif berkait dengan tekanan darah tinggi, diabetes dan masalah kolesterol.

6. Pemakanan tidak sihat

Pengambilan garam berlebihan, makanan tinggi lemak tepu dan diet yang kurang serat boleh menyumbang kepada peningkatan risiko kardiovaskular.

Faktor Risiko yang Tidak Boleh Diubah

Antaranya termasuk:

• Peningkatan usia.
• Sejarah keluarga dengan penyakit jantung pada usia muda.
• Faktor genetik tertentu.

Penyakit buah pinggang kronik, gangguan tidur tertentu dan pendedahan kepada pencemaran udara juga boleh meningkatkan risiko.

Gejala Penyakit Kardiovaskular

Gejala penyakit kardiovaskular bergantung pada jenis penyakit, tahap keterukan dan organ yang terjejas.

Sesetengah pesakit tidak mengalami sebarang gejala pada peringkat awal.

Antara gejala yang perlu diberi perhatian ialah:

Sakit atau Ketidakselesaan Dada

Sakit dada boleh dirasakan sebagai tekanan, ketat, berat atau mencengkam.

Ketidakselesaan ini mungkin merebak ke lengan, belakang, leher atau rahang.

Sesak Nafas

Sesak nafas boleh berlaku ketika melakukan aktiviti atau semasa berehat, bergantung pada penyakit yang dialami.

Jantung Berdebar-debar

Pesakit mungkin merasakan degupan jantung terlalu laju, tidak teratur atau seolah-olah berdegup dengan kuat.

Keletihan dan Pening

Keletihan luar biasa, pening dan pengsan boleh berlaku apabila fungsi jantung atau aliran darah terganggu.

Bengkak Kaki

Bengkak pada pergelangan kaki atau kaki boleh menjadi tanda pengumpulan cecair, termasuk akibat kegagalan jantung.

Walau bagaimanapun, gejala ini juga boleh disebabkan oleh masalah kesihatan lain.

Bila Perlu Mendapatkan Rawatan Kecemasan?

Sesetengah gejala kardiovaskular menandakan keadaan yang boleh mengancam nyawa.

Dapatkan bantuan kecemasan segera dengan menghubungi 999 jika mengalami:

• Sakit dada yang kuat, berpanjangan atau mencurigakan serangan jantung.
• Sakit dada bersama sesak nafas, peluh sejuk atau rasa hendak pengsan.
• Kelemahan atau kebas sebelah badan secara tiba-tiba.
• Muka menjadi senget atau pertuturan tidak jelas secara mendadak.
• Gangguan penglihatan atau keseimbangan secara tiba-tiba.
• Pengsan bersama masalah pernafasan atau gejala jantung yang serius.

Jangan memandu sendiri jika mengesyaki serangan jantung atau strok. Dapatkan bantuan ambulans.

Bagaimana Penyakit Kardiovaskular Didiagnosis?

Doktor akan menilai sejarah perubatan, gejala dan faktor risiko sebelum menentukan pemeriksaan yang diperlukan.

Pemeriksaan awal mungkin melibatkan pengukuran tekanan darah, kadar denyutan nadi dan pemeriksaan jantung serta paru-paru.

Antara ujian yang boleh digunakan termasuk:

Bagi pesakit yang disyaki mengalami serangan jantung, ujian darah troponin dan ECG merupakan antara pemeriksaan penting.

Sementara itu, pesakit yang disyaki mengalami strok mungkin memerlukan imbasan CT atau MRI otak dengan segera.

Tidak semua pesakit memerlukan setiap ujian. Pemilihan pemeriksaan bergantung pada keadaan klinikal dan keputusan penilaian doktor.

Rawatan Penyakit Kardiovaskular

Rawatan bertujuan mengawal gejala, memperbaiki fungsi sistem kardiovaskular, mengurangkan komplikasi dan mencegah kejadian berulang.

Pilihan rawatan bergantung pada jenis penyakit serta tahap keterukannya.

1. Perubahan Gaya Hidup

Perubahan gaya hidup merupakan komponen penting dalam rawatan kebanyakan penyakit kardiovaskular.

Pesakit biasanya digalakkan untuk:

• Berhenti merokok.
• Mengamalkan pemakanan yang menyokong kesihatan jantung.
• Melakukan aktiviti fizikal mengikut kemampuan dan nasihat doktor.
• Mengawal berat badan.
• Mendapatkan tidur yang mencukupi.
• Memantau tekanan darah, gula darah dan kolesterol.

Walau bagaimanapun, perubahan gaya hidup tidak semestinya menggantikan rawatan perubatan yang diperlukan.

2. Rawatan Ubat-ubatan

Doktor mungkin memberikan ubat berdasarkan diagnosis dan faktor risiko pesakit.

Antara kategori ubat yang digunakan ialah:

• Statin: Membantu menurunkan kolesterol LDL dan mengurangkan risiko kejadian kardiovaskular tertentu.
• Ubat antihipertensi: Mengawal tekanan darah dan mengurangkan beban pada sistem kardiovaskular.
• Ubat antiplatelet: Mengurangkan penggumpalan platelet bagi keadaan tertentu.
• Ubat antikoagulan: Mengurangkan pembentukan darah beku pada pesakit dengan indikasi tertentu, seperti fibrilasi atrium.
• Ubat kegagalan jantung: Membantu mengawal gejala dan, bagi jenis kegagalan jantung tertentu, memperbaiki prognosis.

Ubat perlu diambil mengikut arahan doktor. Jangan memulakan aspirin atau ubat pencair darah sendiri kerana terdapat risiko pendarahan dan keadaan tertentu yang menjadikan penggunaannya tidak sesuai.

3. Prosedur dan Pembedahan

Sesetengah pesakit memerlukan prosedur bagi memulihkan aliran darah atau memperbaiki fungsi jantung.

Contohnya:

• Angioplasti koronari: Prosedur membuka arteri koronari yang sempit atau tersumbat, kadangkala menggunakan stent.
• Pembedahan pintasan arteri koronari (CABG): Membentuk laluan baharu bagi membolehkan darah mengalir melepasi arteri yang mengalami penyumbatan.
• Pembedahan atau prosedur injap jantung: Membaiki atau menggantikan injap yang rosak.
• Pemasangan perentak jantung: Membantu mengawal degupan jantung bagi gangguan irama tertentu.

Tidak semua pesakit dengan penyakit arteri koronari memerlukan stent atau pembedahan. Keputusan rawatan bergantung pada gejala, keputusan pemeriksaan dan keadaan keseluruhan pesakit.

4. Pemulihan Jantung

Program pemulihan jantung boleh membantu pesakit selepas serangan jantung, prosedur tertentu atau bagi sesetengah keadaan jantung kronik.

Program ini mungkin merangkumi senaman yang dipantau, pendidikan pemakanan, pengurusan faktor risiko dan sokongan psikologi.

Komplikasi Penyakit Kardiovaskular

Jika penyakit kardiovaskular tidak dikesan atau tidak dikawal dengan baik, komplikasi serius boleh berlaku.

Antaranya termasuk:

• Serangan jantung: Kerosakan otot jantung akibat gangguan bekalan darah.
• Strok: Kerosakan otak akibat penyumbatan salur darah atau pendarahan.
• Kegagalan jantung: Kemerosotan kemampuan jantung mengepam atau mengisi darah.
• Aritmia serius: Gangguan degupan jantung yang boleh menjejaskan peredaran darah.
• Kerosakan organ: Kekurangan bekalan darah yang boleh menjejaskan fungsi organ.
• Hilang upaya atau kematian: Boleh berlaku dalam kes yang teruk.

Risiko komplikasi berbeza mengikut penyakit dan keadaan pesakit. Diagnosis awal serta pematuhan kepada rawatan dapat membantu mengurangkan risiko tersebut.

Cara Mencegah Penyakit Kardiovaskular

Sebahagian besar risiko penyakit kardiovaskular boleh dikurangkan melalui amalan kesihatan yang konsisten.

1. Amalkan Pemakanan Sihat

Utamakan sayur-sayuran, buah-buahan, bijirin penuh, kekacang, ikan dan sumber protein yang sesuai.

Kurangkan makanan tinggi garam, lemak tepu serta minuman bergula.

Corak pemakanan seperti diet DASH atau diet Mediterranean boleh dijadikan panduan mengikut kesesuaian individu.

2. Lakukan Aktiviti Fizikal Secara Berkala

Orang dewasa secara umumnya disarankan melakukan sekurang-kurangnya 150 minit aktiviti aerobik intensiti sederhana seminggu atau 75 minit aktiviti intensiti tinggi, ataupun gabungan yang setara.

Aktiviti seperti berjalan pantas, berbasikal dan berenang boleh membantu meningkatkan kecergasan kardiovaskular.

Latihan penguatan otot juga digalakkan sekurang-kurangnya dua hari seminggu.

Individu yang mempunyai penyakit jantung atau gejala ketika bersenam perlu mendapatkan nasihat doktor sebelum meningkatkan intensiti aktiviti.

3. Berhenti Merokok

Berhenti merokok merupakan antara langkah penting untuk mengurangkan risiko penyakit jantung dan strok.

Elakkan juga pendedahan kepada asap rokok orang lain.

4. Kawal Tekanan Darah

Tekanan darah tinggi sering tidak menyebabkan gejala yang jelas.

Pemeriksaan berkala membantu mengesan keadaan ini lebih awal dan membolehkan rawatan dimulakan apabila diperlukan.

5. Pantau Kolesterol dan Gula Darah

Paras kolesterol dan gula darah yang tidak terkawal meningkatkan risiko kerosakan salur darah.

Individu dengan diabetes atau kolesterol tinggi perlu mengikuti pelan rawatan dan pemantauan yang disarankan.

6. Kekalkan Berat Badan yang Sihat

Pengurusan berat badan melalui pemakanan seimbang dan aktiviti fizikal boleh membantu memperbaiki tekanan darah, paras gula darah dan profil kolesterol.

7. Dapatkan Tidur yang Mencukupi

Tidur yang berkualiti menyokong kesihatan keseluruhan.

Masalah seperti apnea tidur obstruktif juga perlu dinilai kerana boleh berkait dengan tekanan darah tinggi dan penyakit kardiovaskular.

8. Uruskan Stres

Stres berpanjangan boleh mempengaruhi tidur, pemakanan dan tabiat kesihatan.

Aktiviti fizikal, teknik relaksasi dan sokongan sosial boleh membantu pengurusan stres.

9. Jalani Pemeriksaan Kesihatan

Pemeriksaan tekanan darah, kolesterol dan gula darah amat penting, terutamanya bagi individu yang mempunyai sejarah keluarga atau faktor risiko tertentu.

Kekerapan pemeriksaan perlu disesuaikan dengan usia, penyakit sedia ada dan tahap risiko individu.

Kesimpulan

Penyakit kardiovaskular merangkumi pelbagai masalah kesihatan yang melibatkan jantung dan salur darah, termasuk penyakit arteri koronari, strok, kegagalan jantung serta gangguan irama jantung.

Walaupun sesetengah faktor risiko tidak boleh diubah, banyak langkah boleh diambil untuk melindungi kesihatan jantung. Pemakanan seimbang, aktiviti fizikal, berhenti merokok dan pemeriksaan kesihatan berkala merupakan antara amalan penting.

Mengenali gejala dan mendapatkan rawatan awal juga dapat membantu mencegah komplikasi serius. Individu yang mempunyai faktor risiko atau gejala mencurigakan digalakkan mendapatkan penilaian doktor.

Soalan Lazim Tentang Penyakit Kardiovaskular