Kenali Fungsi Buah Pinggang dan Penyakit Yang Boleh Menjejaskannya

Buah pinggang sering dikaitkan dengan air kencing. Namun, tugas organ ini sebenarnya jauh lebih besar daripada sekadar membuang air daripada badan.

Setiap hari, buah pinggang menapis darah, membuang bahan buangan, mengawal jumlah cecair dan mineral tertentu serta membantu memastikan persekitaran dalaman badan kekal stabil. Buah pinggang juga terlibat dalam pengawalan tekanan darah, pembentukan sel darah merah dan kesihatan tulang.

Apabila buah pinggang mengalami kerosakan, kesannya boleh melibatkan seluruh badan.

Masalahnya, sesetengah penyakit buah pinggang boleh berkembang secara perlahan tanpa menyebabkan tanda yang ketara pada peringkat awal. Seseorang mungkin berasa sihat walaupun fungsi buah pinggang sudah mula terjejas.

Memahami fungsi buah pinggang, faktor yang boleh merosakkannya dan tanda yang perlu diperhatikan merupakan langkah penting untuk menjaga kesihatan organ ini.

Apa Itu Buah Pinggang?

Kebanyakan manusia dilahirkan dengan dua buah pinggang. Organ berbentuk seperti kacang ini terletak di bahagian belakang abdomen, berhampiran tulang belakang dan di bawah tulang rusuk.

Setiap buah pinggang mengandungi kira-kira sejuta unit penapisan kecil yang dipanggil nefron.

Setiap nefron mempunyai dua komponen utama:

• Glomerulus, yang menapis darah.
• Tubul, yang mengembalikan air serta bahan yang masih diperlukan ke dalam darah dan membantu menyingkirkan bahan buangan.

Bahan buangan dan lebihan air akhirnya membentuk air kencing.

Air kencing kemudian mengalir dari buah pinggang melalui dua salur yang dipanggil ureter sebelum disimpan di dalam pundi kencing. Apabila seseorang membuang air kecil, air kencing keluar melalui uretra.

Buah pinggang, ureter, pundi kencing dan uretra bersama-sama membentuk sistem urinari.

Apakah Fungsi Utama Buah Pinggang?

Buah pinggang melakukan beberapa fungsi penting secara serentak.

1. Menapis Darah dan Menyingkirkan Bahan Buangan

Aktiviti normal sel badan menghasilkan bahan buangan yang perlu disingkirkan.

Buah pinggang menapis darah untuk membantu membuang:

• bahan buangan metabolisme
• lebihan air
• lebihan mineral tertentu
• sesetengah bahan daripada ubat dan metabolitnya

Bahan tersebut kemudiannya dikeluarkan melalui air kencing.

Jika fungsi buah pinggang menjadi sangat lemah, bahan buangan boleh terkumpul di dalam darah dan menyebabkan pelbagai masalah kesihatan.

2. Mengawal Keseimbangan Cecair

Jumlah air dalam badan perlu dikawal dengan teliti.

Apabila tubuh menerima lebih banyak air daripada yang diperlukan, buah pinggang boleh membantu meningkatkan pembuangan air melalui air kencing.

Sebaliknya, apabila tubuh perlu mengekalkan cecair, buah pinggang boleh mengurangkan kehilangan air.

Keupayaan ini membantu memastikan isipadu darah dan keseimbangan cecair dalam badan berada pada tahap yang sesuai.

3. Mengawal Garam dan Mineral

Buah pinggang membantu mengekalkan keseimbangan bahan seperti:

• sodium
• potassium
• calcium
• phosphorus

Bahan-bahan ini penting untuk fungsi saraf, otot, jantung dan tulang.

Paras yang terlalu tinggi atau terlalu rendah boleh mengganggu fungsi badan. Apabila penyakit buah pinggang menjadi semakin teruk, keupayaan mengawal mineral tertentu juga boleh terganggu.

4. Membantu Mengawal Tekanan Darah

Buah pinggang mempunyai hubungan rapat dengan tekanan darah melalui kawalan cecair, sodium dan sistem hormon tertentu.

Hubungan ini berlaku dalam kedua-dua arah.

Tekanan darah tinggi boleh merosakkan buah pinggang. Pada masa yang sama, kerosakan buah pinggang boleh menjadikan tekanan darah lebih sukar dikawal.

Tekanan darah tinggi yang berpanjangan boleh merosakkan salur darah dan sistem penapisan dalam buah pinggang. Apabila buah pinggang kurang mampu membuang lebihan cecair dan sodium, tekanan darah juga boleh meningkat.

5. Membantu Penghasilan Sel Darah Merah

Buah pinggang menghasilkan hormon yang dikenali sebagai erythropoietin.

Hormon ini memberi isyarat kepada sumsum tulang untuk menghasilkan sel darah merah.

Apabila fungsi buah pinggang merosot dengan ketara, penghasilan erythropoietin juga boleh berkurangan. Ini merupakan salah satu sebab mengapa sesetengah pesakit penyakit buah pinggang kronik mengalami anemia dan mudah letih.

6. Membantu Menjaga Kesihatan Tulang

Buah pinggang turut memainkan peranan dalam pengawalan calcium, phosphorus dan pengaktifan vitamin D.

Apabila fungsi buah pinggang semakin terjejas, keseimbangan mineral dan hormon yang berkaitan dengan tulang boleh terganggu.

Dalam penyakit buah pinggang kronik yang lebih lanjut, keadaan ini boleh menyumbang kepada gangguan mineral dan tulang.

Apa Berlaku Jika Buah Pinggang Tidak Berfungsi Dengan Baik?

Kesan bergantung kepada jenis penyakit dan tahap kerosakan.

Apabila keupayaan buah pinggang menurun, seseorang boleh mengalami:

• pengumpulan bahan buangan dalam darah
• lebihan cecair dalam badan
• bengkak
• tekanan darah yang semakin sukar dikawal
• perubahan potassium atau mineral lain
• anemia
• gangguan mineral dan tulang
• keletihan
• loya atau hilang selera makan

Dalam penyakit yang sangat teruk, buah pinggang mungkin tidak lagi mampu melakukan tugas yang mencukupi untuk mengekalkan kesihatan badan. Pesakit tertentu akhirnya mungkin memerlukan dialisis atau pemindahan buah pinggang.

Namun, kerosakan buah pinggang tidak semestinya berlaku secara mendadak. Banyak kes CKD berkembang selama bertahun-tahun.

Apakah Tanda Buah Pinggang Bermasalah?

Ini merupakan perkara yang sering mengelirukan.

Seseorang tidak semestinya mempunyai simptom pada peringkat awal penyakit buah pinggang kronik. Malah, ujian mungkin menjadi satu-satunya cara untuk mengetahui bahawa buah pinggang telah mula terjejas.

Apabila penyakit semakin lanjut, gejala yang mungkin muncul termasuk:

• cepat letih atau lemah
• bengkak pada kaki, buku lali atau bahagian badan tertentu
• perubahan jumlah atau kekerapan membuang air kecil
• hilang selera makan
• loya atau muntah
• kulit terasa gatal
• kekejangan otot
• sukar menumpukan perhatian
• rasa mengantuk
• sesak nafas

Gejala tersebut bukan khusus kepada penyakit buah pinggang sahaja. Banyak penyakit lain boleh menyebabkan simptom yang sama. Oleh itu, diagnosis tidak boleh dibuat berdasarkan simptom semata-mata.

Bagaimana Dengan Air Kencing Berbuih?

Air kencing boleh kelihatan berbuih sekali-sekala akibat aliran air kencing yang kuat atau faktor lain.

Namun, buih yang kerap atau berterusan boleh berlaku apabila terdapat protein dalam air kencing.

Albuminuria, iaitu jumlah albumin yang berlebihan dalam air kencing, boleh menjadi tanda kerosakan buah pinggang dan biasanya dinilai menggunakan ujian air kencing.

Adakah Sakit Belakang Bermaksud Buah Pinggang Bermasalah?

Tidak semestinya.

Sakit belakang lebih kerap berkaitan dengan otot, sendi atau tulang belakang.

Sesetengah penyakit buah pinggang atau saluran urinari memang boleh menyebabkan sakit pada bahagian sisi atau belakang. Contohnya termasuk:

• batu karang
• jangkitan buah pinggang
• penyumbatan saluran kencing
• sesetengah keadaan yang menyebabkan buah pinggang membesar

Lokasi, jenis sakit dan simptom lain perlu dinilai bersama.

Penyakit Yang Boleh Menjejaskan Buah Pinggang

Terdapat banyak penyakit yang boleh menyebabkan masalah buah pinggang. Antara yang penting ialah:

1. Penyakit Buah Pinggang Kronik

Penyakit buah pinggang kronik atau chronic kidney disease (CKD) merujuk kepada abnormaliti struktur atau fungsi buah pinggang yang berterusan sekurang-kurangnya tiga bulan dan memberi implikasi kepada kesihatan.

Ia bukan sekadar ditentukan oleh satu bacaan creatinine atau eGFR.

Menurut KDIGO 2024, CKD boleh dikenal pasti melalui penurunan fungsi buah pinggang yang berterusan atau penanda kerosakan seperti albuminuria, darah dalam air kencing yang berkaitan dengan penyakit tertentu, abnormaliti struktur dan beberapa penemuan lain.

Diabetes dan tekanan darah tinggi merupakan antara penyebab utama CKD dalam kalangan orang dewasa.

2. Penyakit Buah Pinggang Akibat Diabetes

Paras gula darah yang tinggi dalam jangka masa panjang boleh merosakkan salur darah dan sistem penapisan buah pinggang.

Kerosakan ini biasanya berkembang secara perlahan.

Seseorang dengan penyakit buah pinggang akibat diabetes juga mungkin mempunyai:

• albumin dalam air kencing
• tekanan darah tinggi
• penurunan eGFR secara beransur-ansur

Kawalan diabetes dan tekanan darah merupakan komponen penting untuk mengurangkan risiko atau memperlahankan perkembangan kerosakan buah pinggang.

3. Kerosakan Buah Pinggang Akibat Tekanan Darah Tinggi

Tekanan darah tinggi dalam jangka masa panjang boleh merosakkan salur darah kecil dalam buah pinggang.

Apabila buah pinggang semakin rosak, pembuangan lebihan sodium dan cecair boleh menjadi kurang berkesan, sekali gus menyumbang kepada tekanan darah yang lebih tinggi.

Inilah sebab diabetes, tekanan darah dan fungsi buah pinggang sering dinilai bersama.

4. Kecederaan Buah Pinggang Akut

Kecederaan buah pinggang akut atau acute kidney injury (AKI) berbeza daripada CKD.

Dalam AKI, fungsi buah pinggang merosot secara tiba-tiba dalam tempoh yang singkat.

Antara keadaan yang boleh mencetuskan AKI ialah:

• dehidrasi yang teruk
• kehilangan darah
• tekanan darah terlalu rendah
• jangkitan serius atau sepsis
• penyumbatan aliran air kencing
• sesetengah ubat
• penyakit serius yang menjejaskan buah pinggang, jantung atau hati

AKI boleh menjadi serius dan memerlukan rawatan segera, khususnya pada pesakit yang sedang sakit teruk.

5. Batu Karang

Batu karang terbentuk apabila mineral tertentu dalam air kencing membentuk kristal dan kemudiannya menjadi batu.

Batu kecil mungkin keluar sendiri tanpa banyak simptom. Batu yang lebih besar pula boleh tersangkut dalam saluran urinari dan menyebabkan:

• sakit kuat pada belakang atau sisi badan
• sakit yang menjalar ke abdomen bawah atau pangkal paha
• darah dalam air kencing
• sakit ketika membuang air kecil
• loya atau muntah
• kesukaran membuang air kecil

Batu yang menyumbat aliran air kencing juga boleh meningkatkan risiko komplikasi tertentu.

6. Jangkitan Buah Pinggang

Jangkitan buah pinggang atau pyelonephritis merupakan sejenis jangkitan saluran kencing.

Kebanyakan kes bermula sebagai jangkitan pada pundi kencing sebelum bakteria bergerak naik ke satu atau kedua-dua buah pinggang.

Antara gejala yang boleh berlaku ialah:

• demam
• menggigil
• sakit pada belakang, sisi atau pangkal paha
• sakit ketika membuang air kecil
• kerap membuang air kecil
• rasa tidak sihat

Jangkitan buah pinggang biasanya memerlukan rawatan antibiotik dan tidak wajar dibiarkan tanpa penilaian.

7. Glomerulonephritis

Glomerulonephritis melibatkan keradangan atau kerosakan pada glomerulus, iaitu bahagian nefron yang menapis darah.

Bergantung kepada puncanya, seseorang mungkin mengalami:

• darah dalam air kencing
• protein dalam air kencing
• bengkak
• tekanan darah tinggi
• penurunan fungsi buah pinggang

Terdapat banyak jenis glomerulonephritis dan rawatannya bergantung kepada punca.

8. Polycystic Kidney Disease

Polycystic kidney disease (PKD) ialah penyakit genetik yang menyebabkan banyak cyst berisi cecair terbentuk dalam buah pinggang.

Cyst ini boleh membesar dan mengubah bentuk serta saiz buah pinggang.

PKD boleh menyebabkan komplikasi seperti:

• tekanan darah tinggi
• sakit belakang atau sisi badan
• darah dalam air kencing
• penurunan fungsi buah pinggang

Sesetengah bentuk PKD boleh berkembang sehingga menyebabkan kegagalan buah pinggang.

Siapa Yang Lebih Berisiko Mengalami Penyakit Buah Pinggang?

Risiko tidak sama bagi setiap orang.

Anda mungkin memerlukan perhatian lebih terhadap kesihatan buah pinggang jika mempunyai:

• diabetes
• tekanan darah tinggi
• penyakit jantung atau salur darah
• sejarah keluarga penyakit atau kegagalan buah pinggang
• penyakit buah pinggang yang sedia ada
• sejarah masalah struktur sistem urinari
• penyakit tertentu yang boleh menjejaskan buah pinggang
• usia yang semakin meningkat

Bagi individu berisiko, pemeriksaan mungkin dapat mengesan masalah sebelum simptom muncul. NIDDK khususnya menekankan pemeriksaan bagi individu dengan diabetes, tekanan darah tinggi, penyakit jantung atau sejarah keluarga kegagalan buah pinggang.

Bagaimana Doktor Memeriksa Fungsi Buah Pinggang?

Pemeriksaan bergantung kepada simptom, sejarah kesihatan dan faktor risiko.

1. Ujian Darah

Ujian darah boleh mengukur creatinine.

Creatinine ialah bahan buangan yang terhasil daripada aktiviti normal otot dan biasanya disingkirkan oleh buah pinggang.

Paras creatinine digunakan bersama maklumat lain untuk menganggarkan estimated glomerular filtration rate atau eGFR.

2. eGFR

eGFR ialah anggaran keupayaan buah pinggang menapis darah.

Secara umum:

• eGFR yang lebih tinggi menunjukkan fungsi penapisan yang lebih baik
• eGFR di bawah 60 ml/min/1.73 m² yang berterusan sekurang-kurangnya tiga bulan boleh memenuhi kriteria CKD
• eGFR di bawah 15 dikategorikan sebagai kegagalan buah pinggang dalam klasifikasi KDIGO

Namun, eGFR perlu ditafsir dalam konteks keseluruhan pesakit. Bacaan antara 60 hingga 89 sahaja tidak bermaksud seseorang mempunyai CKD jika tiada bukti lain kerosakan buah pinggang.

3. Ujian Albumin Dalam Air Kencing

Salah satu ujian penting ialah urine albumin to creatinine ratio (UACR).

Buah pinggang yang sihat biasanya menghalang kebanyakan albumin dalam darah daripada masuk ke dalam air kencing.

Apabila sistem penapisan rosak, lebih banyak albumin boleh keluar melalui air kencing.

UACR melebihi 30 mg/g dianggap abnormal dan boleh menjadi salah satu penanda penyakit buah pinggang. Keputusan yang abnormal mungkin perlu diulang untuk memastikan ia berterusan.

4. Pemeriksaan Tekanan Darah

Tekanan darah diperiksa kerana hipertensi boleh menjadi punca dan juga akibat penyakit buah pinggang.

5. Ultrasound

Ultrasound buah pinggang boleh digunakan untuk menilai:

• saiz buah pinggang
• bentuk dan struktur
• cyst
• batu tertentu
• pembengkakan sistem pengumpulan air kencing
• kemungkinan penyumbatan

Tidak semua pesakit memerlukan ultrasound.

6. Ujian Tambahan

Dalam keadaan tertentu, doktor mungkin mencadangkan:

• CT scan
• MRI
• ujian darah tambahan
• ujian imunologi
• biopsi buah pinggang

Jenis pemeriksaan bergantung kepada penyakit yang disyaki.

Adakah Satu Bacaan Creatinine Tinggi Bermaksud Buah Pinggang Rosak?

Tidak semestinya.

Creatinine dipengaruhi oleh beberapa faktor dan perlu ditafsir bersama eGFR, keadaan klinikal serta keputusan terdahulu.

Sebagai contoh, perubahan sementara boleh berlaku dalam keadaan tertentu seperti dehidrasi atau penyakit akut.

Untuk CKD, konsep kronik sangat penting. KDIGO menetapkan bahawa abnormaliti berkaitan struktur atau fungsi buah pinggang perlu berterusan sekurang-kurangnya tiga bulan untuk memenuhi definisi CKD.

Oleh itu, jangan cuba membuat diagnosis sendiri berdasarkan satu keputusan makmal sahaja.

Cara Menjaga Kesihatan Buah Pinggang

Tidak semua penyakit buah pinggang boleh dicegah. Penyakit genetik tertentu, contohnya, tidak dapat dielakkan dengan perubahan gaya hidup.

Walau bagaimanapun, banyak faktor yang boleh merosakkan buah pinggang boleh dikawal.

1. Kawal Diabetes

Jika anda menghidap diabetes, pastikan gula darah dipantau dan dirawat mengikut sasaran yang ditetapkan bersama doktor.

Kawalan gula yang baik membantu mengurangkan risiko komplikasi buah pinggang.

2. Kawal Tekanan Darah

Tekanan darah yang tinggi secara berpanjangan boleh merosakkan sistem penapisan buah pinggang.

Ambil ubat seperti diarahkan dan jalani pemeriksaan berkala jika mempunyai hipertensi.

3. Kurangkan Pengambilan Garam Berlebihan

Pengambilan sodium yang tinggi boleh menyukarkan kawalan tekanan darah pada sesetengah individu.

Utamakan makanan segar dan kurangkan pergantungan kepada makanan yang sangat diproses atau tinggi garam.

4. Kekalkan Aktiviti Fizikal

Aktiviti fizikal membantu:

• mengawal berat badan
• meningkatkan kesihatan jantung
• membantu kawalan gula darah
• membantu kawalan tekanan darah

Pilih aktiviti yang sesuai dengan tahap kesihatan anda.

5. Berhenti Merokok

Merokok meningkatkan risiko penyakit kardiovaskular dan boleh memburukkan faktor yang berkaitan dengan penyakit buah pinggang.

6. Gunakan Ubat Dengan Betul

Jangan menganggap semua ubat yang boleh dibeli tanpa preskripsi selamat digunakan secara kerap.

Sesetengah ubat, termasuk kumpulan ubat anti radang bukan steroid atau NSAID, boleh menjadi salah satu faktor yang meningkatkan risiko AKI dalam keadaan tertentu, terutama jika seseorang mengalami dehidrasi, sakit teruk atau mempunyai faktor risiko lain.

Ikuti arahan pada label dan berbincang dengan doktor atau ahli farmasi jika perlu menggunakan ubat dalam tempoh yang panjang.

Adakah Perlu Minum Banyak Air Untuk “Mencuci” Buah Pinggang?

Tubuh memerlukan cecair yang mencukupi, tetapi konsep bahawa seseorang perlu minum sebanyak mungkin untuk “detox” atau mencuci buah pinggang tidak tepat.

Keperluan air berbeza mengikut:

• saiz badan
• cuaca
• aktiviti fizikal
• keadaan kesihatan
• pemakanan
• kehilangan cecair akibat demam, muntah atau cirit-birit

Minum air yang mencukupi merupakan langkah penting dalam pencegahan sesetengah jenis batu karang. Namun, pesakit dengan kegagalan buah pinggang, masalah jantung atau keadaan tertentu mungkin mempunyai arahan pengambilan cecair yang berbeza.

Jadi, nasihat seperti “semua orang mesti minum tiga atau empat liter sehari” bukanlah cadangan yang sesuai untuk setiap individu.

Bagaimana Dengan Supplement, Herba dan Produk “Detox Buah Pinggang”?

Label “semula jadi” tidak bermaksud sesuatu produk semestinya selamat untuk buah pinggang.

Sesetengah produk herba atau supplement boleh:

• berinteraksi dengan ubat
• mengandungi bahan yang tidak sesuai untuk pesakit CKD
• menyebabkan mineral tertentu terkumpul
• memburukkan masalah buah pinggang
• mempunyai kandungan yang berbeza daripada apa yang dijangka

National Kidney Foundation menekankan bahawa pesakit CKD perlu lebih berhati-hati dengan supplement herba kerana ia boleh memburukkan penyakit atau berinteraksi dengan ubat preskripsi.

Jika anda mempunyai penyakit buah pinggang, berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mengambil supplement atau produk herba secara berkala.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan jika anda mempunyai tanda seperti:

• darah dalam air kencing
• bengkak yang berterusan
• perubahan ketara jumlah air kencing
• air kencing berbuih yang kerap
• sakit pada sisi atau belakang yang tidak dapat dijelaskan
• demam bersama simptom saluran kencing
• tekanan darah yang sukar dikawal
• keputusan creatinine atau eGFR yang abnormal

Anda juga patut berbincang tentang pemeriksaan buah pinggang walaupun tiada simptom jika mempunyai diabetes, tekanan darah tinggi, penyakit jantung atau faktor risiko lain.

Dapatkan Rawatan Dengan Segera Jika

Jangan tunggu jika berlaku:

• sangat sedikit atau hampir tiada air kencing
• kesukaran bernafas yang ketara
• kekeliruan atau tahap kesedaran berubah
• sakit belakang atau sisi yang sangat kuat
• demam tinggi dengan keadaan semakin lemah
• muntah berulang sehingga tidak mampu minum
• tanda dehidrasi yang teruk
• sakit kuat bersama darah dalam air kencing

Sesetengah keadaan seperti AKI, jangkitan buah pinggang yang serius atau penyumbatan saluran kencing memerlukan penilaian segera.

Kesimpulan

Buah pinggang merupakan organ penting yang melakukan jauh lebih banyak daripada menghasilkan air kencing. Ia menapis darah, membuang bahan buangan, mengawal cecair dan mineral serta membantu dalam pengawalan tekanan darah, penghasilan sel darah merah dan kesihatan tulang.

Penyakit buah pinggang pula mempunyai pelbagai punca. Antaranya ialah diabetes, tekanan darah tinggi, CKD, kecederaan buah pinggang akut, batu karang, jangkitan buah pinggang dan penyakit genetik seperti polycystic kidney disease.

Perkara paling penting ialah jangan bergantung kepada simptom sahaja. Penyakit buah pinggang pada peringkat awal boleh berlaku tanpa tanda yang jelas.

Jika anda mempunyai faktor risiko, ujian darah untuk menilai eGFR dan ujian air kencing untuk albumin boleh membantu mengesan kerosakan lebih awal.

Menjaga tekanan darah dan diabetes, tidak merokok, menggunakan ubat secara bertanggungjawab serta menjalani pemeriksaan apabila diperlukan merupakan antara langkah praktikal yang boleh membantu melindungi buah pinggang untuk jangka panjang.

Soalan Lazim Tentang Fungsi dan Penyakit Buah Pinggang