Halia: Khasiat, Kebaikan, Cara Pengambilan dan Kesan Sampingan

Halia bukan sekadar bahan yang memberikan rasa pedas dan aroma tersendiri dalam masakan. Tumbuhan dengan nama saintifik Zingiber officinale ini telah digunakan sejak sekian lama dalam makanan dan perubatan tradisional, termasuk untuk ketidakselesaan perut, loya dan beberapa masalah kesihatan lain.

Kini, halia boleh didapati dalam pelbagai bentuk iaitu daripada halia segar di dapur kepada serbuk, teh, jus, ekstrak dan kapsul suplemen.

Persoalannya, apakah khasiat halia yang benar-benar mempunyai sokongan kajian?

Sebahagian manfaatnya memang telah dikaji pada manusia. Bukti yang lebih konsisten antaranya berkaitan pengurangan loya dan muntah ringan ketika kehamilan serta kemungkinan membantu senggugut. Manfaat lain seperti kesan terhadap keradangan, osteoartritis, gula dalam darah dan kolesterol turut dikaji, tetapi tahap buktinya tidak sama bagi setiap keadaan.

Apa Itu Halia?

Halia ialah tumbuhan daripada keluarga Zingiberaceae. Bahagian yang biasa dimakan sebenarnya ialah rizom, iaitu batang tumbuhan yang tumbuh di bawah tanah.

Rizom inilah yang mempunyai rasa pedas, aroma kuat dan mengandungi pelbagai sebatian bioaktif.

Halia boleh digunakan dalam beberapa bentuk, antaranya:

• halia segar
• halia kering
• serbuk halia
• teh atau air halia
• jus halia
• halia jeruk
• ekstrak halia
• kapsul atau suplemen halia

Dalam masakan Malaysia, halia digunakan dalam sup, bubur, hidangan ayam dan ikan, masakan berkuah, tumisan serta pelbagai minuman.

Penggunaan tradisionalnya pula jauh lebih luas. Namun, sesuatu bahan yang telah digunakan secara tradisional selama ratusan tahun tidak semestinya mempunyai bukti klinikal yang kukuh untuk semua dakwaan kesihatan yang dikaitkan dengannya.

Apa Yang Terkandung Dalam Halia?

Halia mengandungi banyak bahan kimia semula jadi. Antara yang mendapat perhatian penyelidik ialah kumpulan sebatian yang dikenali sebagai gingerol dan shogaol.

Gingerol

Gingerol merupakan antara sebatian bioaktif utama dalam halia segar dan menyumbang kepada rasa pedasnya.

Sebatian ini dikaji kerana potensinya berkaitan:

• aktiviti antioksidan
• proses keradangan
• laluan biologi yang terlibat dengan kesakitan
• fungsi saluran penghadaman

Namun, kesan yang dilihat dalam kajian makmal tidak boleh terus diterjemahkan sebagai manfaat klinikal kepada manusia.

Shogaol

Shogaol pula boleh terbentuk dalam jumlah yang lebih tinggi apabila halia dikeringkan atau dipanaskan.

Seperti gingerol, ia banyak dikaji dalam eksperimen makmal dan kajian praklinikal.

Ini juga bermaksud kandungan sebatian dalam halia segar, halia kering dan sesuatu ekstrak halia mungkin tidak sama.

Nutrien dalam halia

Halia turut mengandungi sejumlah kecil:

• karbohidrat
• serat
• kalium
• magnesium
• vitamin dan mineral tertentu

Walau bagaimanapun, kebanyakan orang hanya menggunakan halia dalam kuantiti kecil. Oleh itu, kelebihan utama halia dalam diet bukanlah kerana ia merupakan sumber vitamin atau mineral yang luar biasa tinggi.

Khasiat Halia: Apa Yang Kajian Tunjukkan?

Tidak semua manfaat halia mempunyai kekuatan bukti yang sama. Penting untuk membezakan antara hasil kajian makmal, kajian haiwan dan kajian klinikal terhadap manusia.

1. Halia Mungkin Membantu Mengurangkan Loya Ketika Hamil

Ini merupakan salah satu kegunaan halia yang paling banyak dikaji.

Menurut National Center for Complementary and Integrative Health atau NCCIH, penyelidikan menunjukkan halia mungkin membantu mengurangkan loya dan muntah berkaitan kehamilan. Kebanyakan kajian tersebut menggunakan suplemen halia dan bukannya sekadar halia yang digunakan dalam makanan.

Walau bagaimanapun, wanita hamil tidak sepatutnya menganggap semua produk halia adalah sama.

Dos dan kepekatan ekstrak dalam kapsul boleh jauh berbeza daripada jumlah halia yang digunakan untuk memasak.

Wanita hamil juga perlu mendapatkan pemeriksaan jika mengalami:

• muntah berulang kali
• tidak mampu makan atau minum
• kehilangan berat badan
• pening atau pengsan
• kurang membuang air kecil
• tanda dehidrasi

Muntah yang teruk ketika hamil boleh berkaitan dengan keadaan seperti hyperemesis gravidarum, yang memerlukan penilaian perubatan dan tidak sesuai dirawat hanya dengan air halia.

2. Halia Mungkin Membantu Mengurangkan Senggugut

Beberapa kajian klinikal turut menilai penggunaan halia untuk dysmenorrhea primer, iaitu senggugut yang berlaku tanpa penyakit pelvis tertentu.

Meta analisis yang diterbitkan pada 2024 mendapati halia dikaitkan dengan pengurangan intensiti dan tempoh kesakitan berbanding plasebo. Walau bagaimanapun, penyelidik turut mengingatkan bahawa terdapat risiko bias dalam kajian yang disertakan dan data keselamatan masih tidak dilaporkan secara konsisten.

Justeru, halia mungkin menjadi salah satu pilihan pelengkap bagi sesetengah wanita tetapi bukan alasan untuk mengabaikan senggugut yang luar biasa teruk.

Berjumpalah doktor jika sakit haid:

• semakin teruk dari bulan ke bulan
• bermula secara tiba-tiba selepas sebelum ini tidak bermasalah
• disertai pendarahan yang sangat banyak
• berlaku bersama sakit ketika hubungan seksual
• mengganggu aktiviti harian secara ketara

Keadaan seperti endometriosis, adenomyosis atau fibroid juga boleh menyebabkan kesakitan ketika haid.

3. Halia dan Osteoartritis

Halia juga dikaji sebagai rawatan pelengkap bagi individu dengan osteoartritis, khususnya osteoartritis lutut.

NCCIH menyatakan suplemen halia mungkin membantu beberapa simptom osteoartritis lutut, tetapi banyak kajian terdahulu mempunyai kualiti yang rendah.

Malah, satu ulasan sistematik mendapati bukti keseluruhan masih tidak mencukupi untuk membuat kesimpulan kukuh bahawa halia oral memberi penambahbaikan bermakna terhadap sakit dan fungsi lutut.

Oleh itu, halia tidak sepatutnya menggantikan langkah yang mempunyai bukti lebih kukuh seperti:

• aktiviti fizikal yang sesuai
• latihan kekuatan
• pengurusan berat badan apabila diperlukan
• fisioterapi
• ubat yang disarankan doktor
• rawatan lain berdasarkan tahap osteoartritis

Penggunaan halia pada kulit juga belum terbukti secara meyakinkan membantu osteoartritis lutut.

4. Halia Mungkin Mempengaruhi Sistem Penghadaman

Halia sudah lama digunakan secara tradisional untuk ketidakselesaan penghadaman.

Kajian kecil terhadap individu dengan functional dyspepsia mendapati halia boleh mempercepatkan pengosongan perut, walaupun kajian itu melibatkan hanya sebilangan kecil peserta.

Ini menarik dari sudut penyelidikan, tetapi tidak bermaksud halia telah terbukti merawat semua masalah penghadaman.

Halia juga tidak boleh dianggap sebagai rawatan untuk:

• ulser perut
• penyakit refluks gastroesofagus
• gastritis
• jangkitan Helicobacter pylori
• batu hempedu
• penyakit usus kronik

Jika anda mengalami sakit perut berulang, muntah, najis hitam, darah dalam najis atau kehilangan berat badan tanpa sebab, dapatkan pemeriksaan perubatan.

5. Halia dan Keradangan

Salah satu sebab halia banyak dikaji ialah potensinya mempengaruhi laluan biologi yang terlibat dalam proses keradangan.

Meta analisis kajian rawak mendapati suplemen halia dikaitkan dengan perubahan pada beberapa penanda keradangan seperti C reactive protein dan TNF alpha. Analisis lebih baharu juga melaporkan perubahan terhadap beberapa biomarker keradangan dan tekanan oksidatif.

Namun terdapat perkara penting yang perlu difahami:

Menurunkan sesuatu biomarker dalam kajian tidak semestinya bermaksud halia telah terbukti merawat penyakit keradangan tertentu.

Kesan sesuatu suplemen terhadap ujian darah tidak sama dengan bukti bahawa ia mencegah serangan jantung, merawat artritis autoimun atau memanjangkan hayat.

6. Halia Mempunyai Sebatian Dengan Aktiviti Antioksidan

Antioksidan membantu mengawal tindak balas kimia yang berkaitan dengan tekanan oksidatif.

Sebatian dalam halia menunjukkan aktiviti antioksidan dalam kajian makmal, dan beberapa kajian suplemen terhadap manusia juga menunjukkan perubahan pada penanda tekanan oksidatif.

Namun istilah “antioksidan” sering digunakan terlalu bebas dalam pemasaran produk kesihatan.

Mempunyai aktiviti antioksidan bukan bukti bahawa sesuatu makanan boleh mencegah kanser, menghentikan penuaan atau menghapuskan penyakit kronik.

7. Adakah Halia Boleh Menurunkan Gula Dalam Darah?

Halia juga dikaji dalam konteks diabetes jenis 2 dan kesihatan metabolik.

Beberapa meta analisis melaporkan perubahan pada parameter seperti glukosa atau penanda metabolik selepas penggunaan suplemen halia. Ulasan terhadap meta analisis yang diterbitkan pada 2025 turut mengenal pasti potensi kesan dalam beberapa keadaan metabolik.

Tetapi ini tidak bermakna halia boleh menggantikan:

• metformin
• insulin
• ubat diabetes lain
• pemakanan yang sesuai
• aktiviti fizikal
• pemantauan glukosa

Jika seseorang yang mengambil ubat diabetes menggunakan suplemen halia dalam dos tinggi, kemungkinan kesan tambahan terhadap glukosa juga perlu dipertimbangkan. Relevansi klinikal interaksi ini masih tidak jelas sepenuhnya.

8. Bagaimana Pula Dengan Kolesterol?

Terdapat kajian yang menilai kesan suplemen halia terhadap kolesterol, trigliserida dan parameter metabolik lain.

Sesetengah keputusan kelihatan positif, tetapi reka bentuk, dos, tempoh kajian dan kumpulan peserta berbeza antara satu kajian dengan yang lain.

Jangan berhenti mengambil ubat kolesterol semata-mata kerana mula mengambil halia.

Untuk mengurangkan risiko penyakit kardiovaskular, pendekatan yang lebih penting termasuk:

• tidak merokok
• mengawal tekanan darah
• mengurus diabetes
• mendapatkan aktiviti fizikal yang mencukupi
• menjaga corak pemakanan keseluruhan
• menggunakan ubat penurun kolesterol apabila mempunyai indikasi perubatan

9. Adakah Halia Berkesan Untuk Mabuk Perjalanan?

Ini satu contoh dakwaan popular yang tidak mempunyai bukti sekuat yang ramai sangka.

Walaupun halia sering dijual untuk mengatasi motion sickness, NCCIH menyatakan kebanyakan kajian tidak menunjukkan ia membantu masalah ini.

Jadi, kejayaan halia untuk loya ketika hamil tidak boleh secara automatik dianggap bermaksud ia berkesan untuk setiap jenis loya.

Dakwaan Popular Tentang Halia: Fakta atau Berlebihan?

Internet dipenuhi senarai “20 khasiat halia”. Masalahnya, banyak senarai menggabungkan bukti makmal, kajian haiwan dan kajian manusia seolah olah semuanya mempunyai tahap bukti yang sama.

Pendekatan yang lebih tepat ialah melihat halia sebagai makanan dengan sebatian bioaktif yang mempunyai beberapa potensi manfaat, bukannya penawar universal.

Halia Segar, Serbuk atau Suplemen: Mana Lebih Baik?

Jawapannya bergantung kepada tujuan penggunaan.

Halia segar

Halia segar sesuai digunakan dalam:

• sup
• tumisan
• ikan kukus
• bubur
• nasi
• kari
• minuman

Ia juga mudah digunakan sebagai sebahagian daripada corak pemakanan harian.

Halia kering atau serbuk

Halia serbuk lebih mudah disimpan dan digunakan dalam:

• minuman
• masakan
• bakeri
• campuran rempah

Proses pengeringan boleh mengubah profil sebahagian sebatian bioaktifnya.

Suplemen halia

Kapsul dan ekstrak biasanya memberikan jumlah halia atau sebatian tertentu yang lebih pekat dan lebih konsisten berbanding penggunaan sebagai perasa makanan.

Inilah sebabnya keputusan kajian terhadap suplemen halia tidak sepatutnya diterjemahkan secara terus kepada secawan air halia.

Begitu juga sebaliknya, penggunaan halia dengan selamat dalam masakan tidak semestinya bermaksud pengambilan ekstrak pekat dalam jumlah besar mempunyai profil keselamatan yang sama.

Cara Mengambil Halia

Bagi kebanyakan orang, cara paling mudah ialah menggunakan halia sebagai sebahagian daripada makanan.

1. Masukkan halia dalam masakan

Halia boleh dimasukkan ke dalam:

• sup ayam
• bubur
• masakan ikan
• tumisan sayur
• kari
• hidangan berkuah

Cara ini juga tidak memerlukan anda membeli suplemen khusus.

2. Minum air atau teh halia

Cara mudah menyediakan air halia:

1. Basuh halia segar.
2. Potong kepada beberapa hirisan nipis.
3. Masukkan ke dalam air panas.
4. Biarkan seketika supaya rasa halia meresap.
5. Minum ketika masih suam.

Gula sebenarnya tidak diperlukan.

Jika mahu menambah madu atau pemanis, ingat bahawa jumlah gula tambahan juga perlu diambil kira, terutamanya jika minuman tersebut diminum dengan kerap.

3. Campurkan dalam makanan atau minuman

Sedikit halia boleh ditambah ke dalam smoothie, sup atau hidangan lain.

Namun jangan terpedaya dengan label seperti “ginger detox drink”. Sesuatu minuman tidak menjadi lebih sihat hanya kerana mengandungi halia.

Periksa kandungan gula jika membeli minuman halia siap dibotolkan.

4. Mengambil suplemen halia

Suplemen berbeza daripada penggunaan halia dalam masakan.

Kepekatan, ekstrak dan kandungan sesuatu produk boleh berbeza. Individu yang mempunyai penyakit kronik atau mengambil ubat secara tetap perlu berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum menggunakan suplemen herba secara konsisten.

Berapa Banyak Halia Boleh Diambil Sehari?

Tiada satu jumlah “terbaik” yang sesuai untuk semua orang dan semua tujuan.

Kajian klinikal menggunakan pelbagai:

• jenis ekstrak
• serbuk halia
• dos
• tempoh rawatan
• kumpulan pesakit

Oleh itu, tidak tepat mengambil satu dos daripada kajian tertentu lalu menganggapnya sebagai dos harian universal.

Untuk kegunaan biasa sebagai makanan, halia boleh digunakan mengikut kesesuaian dalam diet.

Jika anda mahu menggunakan kapsul atau ekstrak bagi tujuan kesihatan tertentu, ikut arahan produk dan dapatkan nasihat profesional sekiranya anda mempunyai masalah kesihatan, sedang hamil atau mengambil ubat.

Apakah Kesan Sampingan Halia?

Halia secara oral telah digunakan dengan selamat dalam banyak kajian, tetapi kesan sampingan masih boleh berlaku.

Menurut NCCIH, antara kesan sampingan yang dilaporkan ialah:

• ketidakselesaan abdomen
• pedih ulu hati
• cirit-birit
• iritasi pada mulut atau tekak

Risiko mungkin berbeza mengikut jumlah yang diambil dan bentuk produk.

Seseorang yang tidak bermasalah menggunakan sedikit halia dalam masakan belum tentu mempunyai pengalaman yang sama apabila mengambil ekstrak halia yang lebih pekat.

Siapa Yang Perlu Berhati Hati?

Individu yang mengambil ubat pencair darah

Terdapat kebimbangan bahawa suplemen halia boleh mempengaruhi fungsi platelet dan meningkatkan risiko pendarahan apabila digunakan bersama ubat tertentu.

Walau bagaimanapun, bukti klinikal mengenai tahap interaksi ini tidak sepenuhnya konsisten. Oleh itu, individu yang mengambil warfarin atau ubat antiplatelet tidak sepatutnya menambah suplemen halia dos tinggi tanpa berbincang dengan doktor atau ahli farmasi.

Individu yang mengambil ubat diabetes

Suplemen halia berpotensi memberi kesan tambahan terhadap glukosa darah.

Jika anda mengambil insulin atau ubat penurun glukosa, berbincanglah dengan profesional kesihatan sebelum mengambil suplemen halia secara tetap.

Sebelum pembedahan

Beritahu doktor atau pasukan pembedahan tentang semua suplemen dan produk herba yang anda ambil.

Ini penting kerana sesetengah suplemen boleh mempengaruhi pendarahan, anestesia atau ubat lain yang digunakan sekitar waktu prosedur.

Wanita hamil

Halia mungkin membantu loya ringan ketika hamil, tetapi keselamatan suplemen herba ketika kehamilan perlu dinilai secara individu.

NCCIH menyatakan penggunaan suplemen halia ketika hamil mungkin selamat, tetapi bukti keselamatan tidak dianggap konklusif sepenuhnya dan wanita hamil disarankan berbincang dengan penyedia penjagaan kesihatan.

Ibu menyusu

Maklumat mengenai keselamatan suplemen halia ketika penyusuan masih terhad.

Halia Bukan Pengganti Rawatan Perubatan

Halia mempunyai tempat yang munasabah sebagai makanan dan mungkin mempunyai beberapa kegunaan pelengkap.

Tetapi terdapat perbezaan besar antara:

Menggunakan beberapa hirisan halia dalam makanan dan menggunakan ekstrak atau kapsul halia untuk merawat penyakit.

Jika anda mempunyai diabetes, tekanan darah tinggi, kolesterol tinggi, osteoartritis atau penyakit lain, jangan berhenti mengambil ubat hanya kerana mahu mencuba halia.

Kaedah terbaik ialah melihat makanan seperti halia sebagai salah satu komponen gaya hidup sihat, bukannya pengganti penjagaan perubatan.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Halia tidak sepatutnya digunakan untuk menangguhkan pemeriksaan jika anda mengalami simptom yang membimbangkan.

Dapatkan rawatan jika mengalami:

• muntah yang berterusan
• tidak mampu minum
• tanda dehidrasi
• muntah berdarah
• najis berwarna hitam atau berdarah
• sakit abdomen yang kuat
• penurunan berat badan tanpa sebab
• simptom penghadaman yang berpanjangan
• reaksi selepas mengambil sesuatu suplemen
• muntah teruk ketika hamil

Bagi penyakit kronik, rawatan dan pemantauan yang betul jauh lebih penting daripada mencuba satu jenis makanan atau herba.

Kesimpulan

Halia ialah bahan makanan yang berguna dan mengandungi sebatian bioaktif seperti gingerol dan shogaol.

Antara khasiat halia yang mempunyai sokongan kajian manusia yang lebih baik ialah potensinya membantu loya dan muntah ringan ketika kehamilan serta mengurangkan senggugut bagi sesetengah wanita.

Halia juga sedang dikaji berkaitan keradangan, tekanan oksidatif, osteoartritis, fungsi penghadaman dan kesihatan metabolik. Namun banyak hasil kajian masih memerlukan pengesahan lebih kukuh sebelum diterjemahkan sebagai rawatan penyakit.

Bagi kebanyakan orang, menggunakan halia dalam masakan atau minuman secara sederhana adalah pendekatan yang lebih praktikal.

Suplemen halia memerlukan lebih perhatian, terutama jika anda hamil, mempunyai penyakit tertentu atau sedang mengambil ubat.

Soalan Lazim Tentang Halia