Penyakit Busung atau Ascites – Punca, Tanda dan Rawatan

Perut yang semakin membesar bukan semestinya disebabkan makan banyak, angin atau lemak semata-mata. Dalam sesetengah keadaan, perut membesar boleh menjadi tanda ascites, iaitu pengumpulan cecair berlebihan di dalam rongga abdomen.

Di Malaysia, keadaan ini kadang-kadang disebut sebagai penyakit busung. Istilah “busung” sering digunakan secara umum oleh masyarakat untuk menggambarkan perut yang membesar atau tegang. Namun dari sudut perubatan, ascites merujuk kepada cecair yang terkumpul di dalam ruang perut, biasanya akibat masalah kesihatan yang lebih serius.

Ascites bukan penyakit tunggal. Ia lebih tepat dianggap sebagai tanda atau komplikasi kepada penyakit lain, terutamanya penyakit hati kronik seperti sirosis. Selain itu, ia juga boleh berlaku akibat kanser, kegagalan jantung, penyakit buah pinggang, jangkitan atau keradangan tertentu.

Masalah utama dengan ascites ialah ramai orang mungkin menyangkanya sebagai perut buncit biasa. Sedangkan jika cecair semakin banyak, pesakit boleh mengalami rasa berat, cepat kenyang, sakit perut, bengkak kaki dan sesak nafas. Mayo Clinic menyatakan simptom ascites boleh muncul dalam beberapa hari atau beberapa bulan, bergantung kepada puncanya.

Apa Itu Ascites?

Ascites ialah keadaan apabila cecair berlebihan terkumpul di dalam rongga peritoneum, iaitu ruang di dalam abdomen yang mengelilingi organ seperti hati, usus dan perut.

Secara normal, ruang ini memang mempunyai sedikit cecair untuk membantu organ bergerak dengan lancar. Namun apabila jumlah cecair menjadi terlalu banyak, perut mula kelihatan membesar, tegang dan tidak selesa.

Perlu difahami bahawa ascites:

• Bukan sama dengan lemak perut
• Bukan sekadar kembung angin
• Bukan semata-mata masalah sembelit
• Bukan keadaan yang patut dirawat sendiri tanpa pemeriksaan
• Selalunya menandakan ada penyakit asas yang perlu dikenal pasti

Cleveland Clinic menerangkan ascites sebagai pengumpulan cecair dalam abdomen yang menyebabkan perut membengkak, dan ia paling kerap berlaku akibat sirosis hati.

Analogi mudahnya begini: bayangkan ruang perut seperti satu kawasan tertutup. Apabila sistem badan gagal mengawal keseimbangan cecair, air mula terkumpul dalam ruang itu. Semakin lama, semakin banyak tekanan berlaku di dalam abdomen.

Ascites bukan sekadar “perut membesar”. Ia ialah isyarat bahawa tubuh mungkin sedang mengalami masalah dalaman yang perlu diperiksa.

Punca Penyakit Busung atau Ascites

Ascites boleh berlaku melalui beberapa mekanisme. Dalam banyak kes, ia berkait dengan tekanan tinggi dalam salur darah hati, paras protein darah yang rendah, dan kecenderungan badan menyimpan lebih banyak garam serta air.

Berikut antara punca utama ascites.

1. Sirosis Hati

Ini ialah punca yang paling biasa. Sirosis berlaku apabila tisu hati menjadi berparut akibat kerosakan jangka panjang. Apabila hati semakin berparut, aliran darah melalui hati menjadi terganggu. Tekanan dalam salur darah portal meningkat dan menyebabkan cecair mudah keluar ke dalam rongga perut.

Antara penyebab sirosis termasuk:

• Hepatitis B atau hepatitis C kronik
• Pengambilan alkohol berlebihan dalam jangka panjang
• Penyakit hati berlemak tahap serius
• Penyakit autoimun hati
• Masalah salur hempedu tertentu

Dalam pesakit sirosis, kemunculan ascites biasanya menunjukkan penyakit hati sudah berada pada tahap yang lebih serius. Mayo Clinic turut menyatakan bahawa dalam kalangan pesakit sirosis, ascites biasanya bermaksud penyakit hati telah mencapai tahap lanjut.

2. Kanser

Sesetengah jenis kanser boleh menyebabkan cecair berkumpul dalam abdomen. Ini boleh berlaku apabila kanser merebak ke lapisan abdomen, mengganggu aliran limfa atau menyebabkan keradangan.

Kanser yang boleh dikaitkan dengan ascites termasuk:

• Kanser ovari
• Kanser hati
• Kanser pankreas
• Kanser perut
• Kanser usus
• Kanser yang merebak ke kawasan abdomen

Ascites akibat kanser kadang-kadang dikenali sebagai malignant ascites. Rawatannya bergantung kepada jenis kanser, tahap penyakit dan keadaan keseluruhan pesakit.

3. Kegagalan Jantung

Apabila jantung tidak mampu mengepam darah dengan berkesan, tekanan dalam salur darah boleh meningkat. Cecair kemudian boleh berkumpul di beberapa bahagian badan seperti kaki, paru-paru atau abdomen.

Pesakit mungkin mengalami:

• Kaki bengkak
• Cepat letih
• Sesak nafas
• Sukar tidur berbaring rata
• Perut terasa penuh atau membesar

Dalam kes sebegini, rawatan perlu menumpukan kepada masalah jantung, bukan sekadar mengeluarkan cecair dari perut.

4. Penyakit Buah Pinggang

Buah pinggang berperanan mengawal air, garam dan bahan buangan dalam badan. Apabila fungsi buah pinggang merosot, badan boleh menyimpan terlalu banyak air dan garam. Ini boleh menyebabkan bengkak pada kaki, muka dan abdomen.

Pesakit buah pinggang juga boleh mengalami paras protein darah yang rendah, lalu memudahkan cecair keluar daripada salur darah ke ruang tisu.

5. Jangkitan dan Keradangan

Ascites juga boleh berlaku akibat jangkitan atau keradangan tertentu, contohnya:

• Tuberkulosis abdomen
• Keradangan pankreas
• Jangkitan dalam abdomen
• Penyakit radang tertentu

Sebab itulah diagnosis ascites tidak boleh dibuat hanya berdasarkan rupa perut. Pemeriksaan doktor dan ujian sokongan diperlukan untuk mengenal pasti punca sebenar.

Tanda dan Gejala Ascites

Gejala ascites bergantung kepada jumlah cecair dan punca asas. Jika cecair masih sedikit, pesakit mungkin tidak sedar. Namun apabila cecair semakin banyak, simptom biasanya menjadi lebih jelas.

Antara tanda ascites ialah:

• Perut semakin membesar
• Perut terasa tegang, berat atau penuh
• Berat badan naik secara mendadak
• Cepat kenyang walaupun makan sedikit
• Kurang selera makan
• Loya atau rasa tidak hadam
• Bengkak pada kaki atau buku lali
• Sukar bernafas, terutama jika perut terlalu tegang
• Sakit atau tidak selesa pada abdomen
• Pusat kelihatan menonjol
• Susah bergerak atau tidur dengan selesa

Johns Hopkins Medicine menyenaraikan tanda ascites seperti perut membengkak, berat badan naik, rasa penuh, kembung, loya, muntah, bengkak kaki dan sesak nafas.

Jika ascites berpunca daripada penyakit hati, pesakit juga mungkin mengalami tanda tambahan seperti:

• Mata atau kulit menjadi kuning
• Mudah lebam atau berdarah
• Letih melampau
• Gatal badan
• Air kencing gelap
• Najis pucat
• Tapak tangan kemerahan
• Kekeliruan atau mengantuk luar biasa

Tanda-tanda ini tidak boleh dipandang ringan kerana ia mungkin menunjukkan fungsi hati semakin merosot.

Bila Ascites Menjadi Kecemasan?

Ascites boleh menjadi serius, terutama jika berlaku jangkitan pada cecair abdomen atau jika ia berkait dengan penyakit hati tahap lanjut.

Dapatkan rawatan segera jika mengalami:

• Sakit perut yang kuat atau semakin teruk
• Demam
• Muntah berterusan
• Sesak nafas
• Perut membesar dengan cepat
• Kekeliruan atau mengantuk luar biasa
• Najis hitam
• Muntah darah
• Mata atau kulit semakin kuning
• Kurang kencing
• Pengsan atau terlalu lemah

Salah satu komplikasi penting ialah spontaneous bacterial peritonitis, iaitu jangkitan pada cecair ascites. Keadaan ini boleh berlaku terutamanya dalam pesakit sirosis dan memerlukan rawatan segera.

Mayo Clinic menyebut demam atau kekeliruan pada pesakit ascites boleh menjadi tanda jangkitan.

Siapa Yang Berisiko Mengalami Ascites?

Ascites lebih berisiko berlaku dalam individu yang mempunyai masalah kesihatan tertentu.

Golongan berisiko termasuk:

1. Pesakit sirosis hati
2. Pesakit hepatitis B atau C kronik
3. Individu yang mengambil alkohol secara berlebihan
4. Pesakit penyakit hati berlemak tahap serius
5. Pesakit kanser tertentu
6. Pesakit kegagalan jantung
7. Pesakit buah pinggang kronik
8. Individu dengan paras albumin rendah
9. Pesakit yang pernah mengalami ascites sebelum ini

Dalam konteks kesihatan moden, penyakit hati berlemak juga semakin penting kerana ia berkait rapat dengan obesiti, diabetes, kolesterol tinggi dan gaya hidup kurang aktif. Ini tidak bermakna semua orang yang obes akan mendapat ascites, tetapi ia menunjukkan kepentingan menjaga kesihatan metabolik dan hati sejak awal.

Bagaimana Doktor Mengesahkan Ascites?

Doktor tidak hanya melihat perut membesar dan terus membuat kesimpulan. Beberapa langkah pemeriksaan mungkin diperlukan.

1. Sejarah Kesihatan

Doktor mungkin bertanya:

• Bila perut mula membesar
• Adakah berat badan naik dengan cepat
• Ada sakit perut atau demam
• Ada sejarah penyakit hati
• Ada hepatitis B atau C
• Ada pengambilan alkohol
• Ada kanser, penyakit jantung atau buah pinggang
• Ubat, herba atau suplemen yang sedang diambil

Maklumat ini penting kerana rawatan ascites bergantung kepada punca.

2. Pemeriksaan Fizikal

Doktor akan memeriksa saiz perut, tanda cecair, bengkak kaki, warna mata, tanda penyakit hati dan keadaan umum pesakit.

Namun, pemeriksaan fizikal sahaja mungkin tidak cukup, terutama jika cecair masih sedikit.

3. Ujian Darah

Ujian darah boleh membantu menilai:

• Fungsi hati
• Fungsi buah pinggang
• Paras albumin
• Pembekuan darah
• Tanda jangkitan
• Garam mineral dalam badan
• Hepatitis jika perlu

4. Ultrasound atau Imbasan

Ultrasound abdomen boleh membantu mengesan cecair, melihat keadaan hati dan mencari punca lain seperti ketumbuhan atau masalah organ.

5. Paracentesis Diagnostik

Dalam sesetengah kes, doktor akan mengambil sampel cecair dari abdomen menggunakan jarum khas. Cecair ini kemudian diuji untuk melihat sama ada terdapat jangkitan, kanser atau petunjuk punca lain.

Merck Manual menyatakan paracentesis abdomen digunakan untuk mendapatkan cecair ascites bagi tujuan ujian, dan juga boleh digunakan untuk mengeluarkan cecair yang menyebabkan kesukaran bernafas atau sakit.

Rawatan Ascites

Rawatan ascites bergantung kepada punca, tahap keterukan dan keadaan pesakit. Matlamat rawatan bukan sekadar mengecilkan perut, tetapi mengawal penyakit asas dan mengurangkan risiko komplikasi.

1. Rawat Punca Asal

Jika ascites berpunca daripada sirosis, rawatan tertumpu kepada mengawal penyakit hati dan komplikasinya. Jika berpunca daripada jantung, buah pinggang atau kanser, pendekatan rawatannya akan berbeza.

Ini sebabnya pesakit tidak wajar hanya mencari “ubat buang air” tanpa diagnosis. Rawatan yang salah boleh memburukkan fungsi buah pinggang, tekanan darah atau keseimbangan garam dalam badan.

2. Kurangkan Pengambilan Garam

Dalam banyak kes, pengurangan garam ialah langkah penting. Garam menyebabkan badan menyimpan lebih banyak air. Jika pengambilan garam terlalu tinggi, ascites lebih sukar dikawal.

Cara praktikal mengurangkan garam:

• Kurangkan makanan segera
• Elakkan makanan proses seperti sosej, nugget dan makanan dalam tin
• Baca label sodium pada makanan
• Kurangkan kicap, sos tiram, sos cili dan perencah segera
• Jangan tambah garam berlebihan ketika memasak
• Pilih makanan segar apabila boleh

MSD Manual menyenaraikan pengurangan sodium dalam diet, ubat diuretik dan paracentesis terapeutik sebagai antara rawatan ascites.

3. Ubat Diuretik

Diuretik ialah ubat yang membantu badan membuang lebihan garam dan air melalui air kencing. Namun ubat ini mesti digunakan di bawah pemantauan doktor.

Kesan yang perlu dipantau termasuk:

• Tekanan darah terlalu rendah
• Gangguan elektrolit
• Fungsi buah pinggang merosot
• Kekejangan atau lemah badan
• Dehidrasi

Jangan beli atau mengambil “ubat buang air” sendiri tanpa nasihat doktor. Dos yang salah boleh berbahaya.

4. Paracentesis

Jika cecair terlalu banyak dan menyebabkan perut sangat tegang, sakit atau sesak nafas, doktor mungkin melakukan prosedur paracentesis. Prosedur ini mengeluarkan cecair dari abdomen menggunakan jarum atau tiub khas.

Paracentesis boleh memberi kelegaan cepat, tetapi ia tidak semestinya menyelesaikan punca asal. Cecair boleh terkumpul semula jika penyakit asas tidak dikawal.

5. Albumin

Dalam keadaan tertentu, doktor mungkin memberikan albumin, terutamanya selepas pengeluaran cecair dalam jumlah besar atau apabila dinilai perlu. Albumin membantu mengekalkan cecair dalam salur darah dan menyokong kestabilan badan.

6. Rawatan Lanjutan

Bagi kes ascites yang sukar dikawal, doktor pakar mungkin mempertimbangkan rawatan lanjutan seperti:

• Prosedur TIPS dalam kes tertentu
• Rawatan khusus penyakit hati
• Rawatan kanser jika berkaitan
• Pemindahan hati bagi pesakit terpilih dengan penyakit hati tahap lanjut

Ini biasanya melibatkan penilaian pakar gastroenterologi, hepatologi atau pasukan perubatan berkaitan.

Komplikasi Ascites Jika Tidak Dirawat

Ascites yang tidak dikawal boleh menyebabkan beberapa komplikasi.

Antaranya:

• Jangkitan cecair ascites
  Boleh menyebabkan demam, sakit perut, kekeliruan dan keadaan menjadi serius.
• Sesak nafas
  Cecair yang terlalu banyak boleh menekan diafragma dan paru-paru.
• Hernia
  Tekanan dalam abdomen boleh menyebabkan hernia, terutama di kawasan pusat.
• Masalah buah pinggang
  Dalam penyakit hati serius, fungsi buah pinggang boleh merosot.
• Kekurangan zat makanan
  Pesakit cepat kenyang, kurang selera makan dan akhirnya susut otot.
• Kualiti hidup merosot
  Pesakit sukar berjalan, tidur terganggu dan rasa tidak selesa sepanjang masa.

Ascites bukan keadaan yang patut ditunggu sehingga “hilang sendiri”, terutama jika perut semakin membesar atau disertai gejala lain.

Apa Yang Pesakit Boleh Buat Di Rumah?

Langkah di rumah bukan pengganti rawatan doktor, tetapi boleh membantu pemantauan dan kawalan gejala.

Antara perkara yang boleh dilakukan:

1. Pantau berat badan setiap hari
   Kenaikan mendadak mungkin menunjukkan cecair semakin bertambah.
2. Ukur lilitan perut
   Catat perubahan supaya mudah dibincangkan dengan doktor.
3. Ikut nasihat pemakanan rendah garam
   Jangan anggap “kurang masin” sudah cukup. Banyak makanan proses tinggi sodium walaupun tidak terlalu masin.
4. Ambil ubat seperti diarahkan
   Jangan tambah, kurangkan atau berhenti ubat tanpa berbincang dengan doktor.
5. Elakkan alkohol jika ada penyakit hati
   Ini sangat penting. Alkohol boleh mempercepatkan kerosakan hati.
6. Maklumkan semua suplemen dan herba kepada doktor
   Sesetengah produk boleh membebankan hati atau buah pinggang.
7. Datang temujanji susulan
   Ascites memerlukan pemantauan berkala, terutama jika berkait dengan sirosis.

Mitos Tentang Penyakit Busung

Mitos 1: Busung berlaku sebab angin semata-mata

Fakta: Ascites melibatkan cecair berlebihan dalam abdomen, bukan sekadar angin.

Mitos 2: Semua perut buncit ialah ascites

Fakta: Perut buncit boleh berlaku akibat lemak, kembung, sembelit, kehamilan, ketumbuhan atau masalah lain.

Mitos 3: Air herba boleh buang ascites

Fakta: Ini berisiko. Jika punca sebenar ialah sirosis, kanser, jantung atau buah pinggang, rawatan herba tanpa pemantauan boleh melambatkan rawatan sebenar.

Mitos 4: Bila cecair sudah dikeluarkan, masalah selesai

Fakta: Cecair boleh terkumpul semula jika punca asal tidak dikawal.

Bolehkah Ascites Dicegah?

Tidak semua kes ascites boleh dicegah. Namun risiko boleh dikurangkan dengan menjaga kesihatan hati, jantung dan buah pinggang.

Langkah pencegahan termasuk:

• Dapatkan vaksin hepatitis B jika sesuai
• Elakkan perkongsian jarum
• Amalkan hubungan seks selamat untuk mengurangkan risiko jangkitan tertentu
• Kawal berat badan
• Kawal diabetes, tekanan darah dan kolesterol
• Elakkan alkohol berlebihan
• Rawat hepatitis kronik jika ada
• Jangan mengambil ubat atau suplemen secara sembarangan
• Buat pemeriksaan jika ada sejarah penyakit hati

Pencegahan terbaik ialah mengenal pasti dan mengawal penyakit asas sebelum ia sampai ke tahap komplikasi.

Kesimpulan

Penyakit busung atau ascites ialah keadaan apabila cecair berlebihan terkumpul dalam abdomen. Ia bukan sekadar perut buncit biasa dan tidak patut dianggap sebagai masalah ringan, terutama jika perut membesar dengan cepat atau disertai bengkak kaki, cepat kenyang, sesak nafas, demam, sakit perut atau kekeliruan.

Punca paling biasa ialah sirosis hati, tetapi ascites juga boleh berlaku akibat kanser, kegagalan jantung, penyakit buah pinggang, jangkitan dan keradangan tertentu. Rawatan bergantung kepada punca dan boleh melibatkan pengurangan garam, ubat diuretik, paracentesis, albumin atau rawatan lanjut oleh pakar.

Perkara paling penting ialah jangan merawat sendiri tanpa diagnosis. Ascites ialah tanda bahawa tubuh mungkin sedang berdepan masalah besar yang memerlukan pemeriksaan perubatan.

Jika anda atau ahli keluarga mengalami perut membesar secara luar biasa, dapatkan penilaian doktor. Lebih awal punca dikenal pasti, lebih baik peluang untuk mengawal komplikasi.

FAQ Penyakit Busung atau Ascites