Osteoporosis: Punca, Gejala, Rawatan dan Cara Mencegahnya

Osteoporosis ialah penyakit yang menyebabkan tulang menjadi semakin lemah dan mudah patah akibat kehilangan ketumpatan mineral serta perubahan struktur tulang. Keadaan ini sering berlaku secara perlahan tanpa menunjukkan sebarang gejala sehingga seseorang mengalami patah tulang, terutamanya pada bahagian pinggul, tulang belakang atau pergelangan tangan.

Walaupun osteoporosis lebih kerap berlaku dalam kalangan wanita selepas menopaus dan warga emas, lelaki serta individu lebih muda juga boleh mengalaminya. Memahami punca dan faktor risikonya penting supaya langkah pencegahan dan rawatan dapat dilakukan sebelum berlaku komplikasi yang serius.

Apa Itu Osteoporosis?

Osteoporosis ialah penyakit rangka yang menyebabkan kekuatan tulang berkurangan sehingga tulang menjadi lebih rapuh dan mudah patah.

Tulang manusia merupakan tisu hidup yang sentiasa mengalami proses pembaharuan. Dalam keadaan normal, tulang lama akan dipecahkan dan digantikan dengan tisu tulang baharu untuk mengekalkan kekuatannya.

Apabila osteoporosis berlaku, proses kehilangan tulang melebihi pembentukan tulang baharu. Akibatnya, ketumpatan mineral tulang berkurangan dan struktur dalaman tulang menjadi semakin lemah.

Bahagian tulang yang sering mengalami patah tulang berkaitan osteoporosis termasuk:

• Tulang belakang: Boleh mengalami patah mampatan yang menyebabkan sakit belakang dan perubahan postur.
• Tulang pinggul: Patah tulang pinggul boleh menjejaskan pergerakan dan keupayaan berdikari.
• Pergelangan tangan: Mudah mengalami patah tulang apabila seseorang cuba menahan badan semasa terjatuh.

Perbezaan Osteoporosis dan Osteopenia

Osteopenia bermaksud ketumpatan mineral tulang lebih rendah daripada normal tetapi belum mencapai tahap osteoporosis berdasarkan kriteria tertentu dalam ujian DXA.

Klasifikasi ini digunakan terutamanya bagi wanita selepas menopaus dan lelaki berumur 50 tahun ke atas. Penilaian individu lebih muda menggunakan pendekatan berbeza, termasuk Z-score dan faktor klinikal.

Bagaimana Osteoporosis Berlaku?

Tulang sentiasa melalui proses pembaharuan yang dikenali sebagai bone remodelling. Proses ini melibatkan dua jenis sel utama:

1. Osteoklas: Sel yang memecahkan dan menyerap semula tisu tulang lama.
2. Osteoblas: Sel yang membentuk tisu tulang baharu.

Semasa usia muda, pembentukan tulang biasanya dapat mengimbangi kehilangan tulang. Kebanyakan individu mencapai jisim tulang puncak pada awal usia dewasa.

Apabila usia meningkat, pembentukan tulang mungkin tidak lagi mencukupi untuk menggantikan tulang yang hilang.

Penurunan hormon estrogen selepas menopaus pula boleh mempercepatkan proses pemecahan tulang.

Lama-kelamaan, struktur dalaman tulang menjadi semakin nipis dan kehilangan sebahagian sambungannya. Perubahan tersebut mengurangkan keupayaan tulang menahan tekanan, sekali gus meningkatkan risiko patah tulang.

Punca Osteoporosis dan Faktor Risiko

Osteoporosis boleh berpunca daripada proses penuaan, perubahan hormon, penyakit tertentu atau gabungan beberapa faktor risiko.

1. Peningkatan usia

Semakin meningkat usia, kadar kehilangan tulang cenderung menjadi lebih tinggi berbanding pembentukan tulang baharu.

Keadaan ini berlaku kepada lelaki dan wanita, tetapi kadar kehilangan tulang berbeza mengikut faktor genetik, hormon dan gaya hidup.

2. Menopaus dan perubahan hormon

Wanita selepas menopaus mempunyai risiko osteoporosis yang lebih tinggi kerana penghasilan hormon estrogen menurun dengan ketara.

Estrogen membantu mengawal proses pemecahan tulang. Apabila paras hormon ini berkurangan, kehilangan tulang boleh berlaku dengan lebih cepat.

Wanita yang mengalami menopaus awal juga mempunyai risiko lebih tinggi.

3. Kekurangan kalsium dan vitamin D

Kalsium merupakan mineral penting untuk pembentukan tulang, manakala vitamin D membantu tubuh menyerap kalsium daripada makanan.

Pengambilan kedua-dua nutrien yang tidak mencukupi dalam jangka panjang boleh menjejaskan kesihatan tulang.

4. Kurang aktiviti fizikal

Aktiviti fizikal membantu merangsang tulang dan menguatkan otot.

Individu yang kurang bergerak atau terlantar untuk tempoh panjang berisiko mengalami kehilangan jisim tulang serta kelemahan otot.

5. Merokok dan alkohol berlebihan

Merokok dikaitkan dengan penurunan kesihatan tulang dan peningkatan risiko patah tulang.

Pengambilan alkohol secara berlebihan pula boleh mengganggu metabolisme tulang, menjejaskan keseimbangan badan dan meningkatkan risiko jatuh.

6. Berat badan terlalu rendah

Individu yang mempunyai berat badan terlalu rendah mungkin memiliki jisim tulang yang lebih rendah.

Kekurangan protein, tenaga dan nutrien penting juga boleh menjejaskan pembentukan tulang serta kekuatan otot.

7. Penyakit dan ubat tertentu

Sesetengah keadaan kesihatan boleh meningkatkan risiko osteoporosis, antaranya:

• Hipertiroidisme atau lebihan hormon tiroid.
• Hiperparatiroidisme.
• Penyakit buah pinggang kronik.
• Penyakit seliak yang mengganggu penyerapan nutrien.
• Sindrom Cushing.
• Kekurangan hormon seks tertentu.

Penggunaan ubat kortikosteroid seperti prednisolone secara berpanjangan juga boleh menyebabkan kehilangan tulang.

Selain itu, sejarah keluarga mengalami patah tulang pinggul merupakan faktor risiko penting yang perlu dimaklumkan kepada doktor.

Tanda dan Gejala Osteoporosis

Osteoporosis sering dikenali sebagai penyakit senyap kerana kebanyakan pesakit tidak mengalami gejala yang jelas pada peringkat awal.

Gejala biasanya muncul apabila tulang telah mengalami patah atau perubahan struktur yang ketara.

1. Patah tulang akibat kecederaan ringan

Patah tulang selepas jatuh daripada ketinggian berdiri atau lebih rendah boleh menjadi petunjuk bahawa tulang telah kehilangan kekuatannya.

Keadaan ini dikenali sebagai fragility fracture, iaitu patah tulang akibat trauma ringan.

2. Sakit belakang

Patah tulang mampatan pada vertebra boleh menyebabkan sakit belakang secara tiba-tiba atau berpanjangan.

Walau bagaimanapun, sesetengah patah tulang vertebra tidak menyebabkan kesakitan yang ketara.

3. Ketinggian badan semakin berkurangan

Kehilangan ketinggian boleh berlaku apabila satu atau beberapa tulang vertebra mengalami mampatan.

Perubahan ini mungkin berlaku secara perlahan sehingga tidak disedari oleh pesakit.

4. Postur badan semakin membongkok

Patah tulang vertebra boleh menyebabkan perubahan lengkungan tulang belakang yang dikenali sebagai kifosis.

Dalam keadaan lebih teruk, pesakit mungkin mengalami kesukaran berdiri tegak atau melakukan aktiviti harian.

5. Kesukaran bergerak

Patah tulang pinggul atau tulang belakang boleh menyebabkan kesakitan dan mengurangkan keupayaan seseorang untuk berjalan serta bergerak secara bebas.

Bagaimana Osteoporosis Didiagnosis?

Diagnosis osteoporosis melibatkan penilaian faktor risiko, sejarah kesihatan dan pemeriksaan tertentu.

1. Pemeriksaan sejarah kesihatan

Doktor akan bertanya tentang:

• Sejarah patah tulang akibat kecederaan ringan.
• Sejarah keluarga mengalami patah tulang pinggul.
• Usia dan sejarah menopaus.
• Penggunaan ubat tertentu.
• Penyakit kronik yang boleh menjejaskan tulang.
• Sejarah jatuh dan masalah keseimbangan.

Doktor juga mungkin memeriksa ketinggian, postur badan dan kekuatan otot.

2. Ujian ketumpatan mineral tulang (DXA)

Ujian dual-energy X-ray absorptiometry atau DXA ialah kaedah utama untuk mengukur ketumpatan mineral tulang.

Ujian ini biasanya dilakukan pada bahagian pinggul dan tulang belakang menggunakan sinar-X berdos rendah.

Pesakit akan berbaring di atas meja pemeriksaan sementara mesin mengukur ketumpatan tulang. Prosedur ini biasanya cepat, tidak menyakitkan dan tidak memerlukan pembedahan.

Keputusan DXA membantu doktor mengenal pasti ketumpatan tulang yang rendah serta menilai risiko patah tulang.

3. Penilaian risiko menggunakan FRAX

FRAX ialah alat yang menganggarkan kebarangkalian seseorang mengalami patah tulang berkaitan osteoporosis dalam tempoh 10 tahun.

Penilaian ini mengambil kira faktor seperti usia, jantina, berat badan, sejarah patah tulang dan penggunaan kortikosteroid.

Berdasarkan garis panduan Malaysia 2022, model FRAX mengikut populasi Asia yang bersesuaian boleh digunakan kerana model khusus Malaysia belum tersedia ketika garis panduan tersebut diterbitkan.

Keputusan FRAX perlu ditafsirkan oleh doktor bersama maklumat klinikal lain.

4. Ujian darah dan pemeriksaan tambahan

Doktor mungkin mencadangkan ujian darah untuk menilai:

• Paras kalsium.
• Fungsi buah pinggang.
• Vitamin D apabila diperlukan.
• Fungsi tiroid atau hormon tertentu.
• Kemungkinan penyakit lain yang menyebabkan kehilangan tulang.

Pemeriksaan X-ray atau pengimejan vertebra mungkin diperlukan jika terdapat tanda patah tulang belakang.

Rawatan Osteoporosis

Rawatan osteoporosis bertujuan mengurangkan risiko patah tulang, mengekalkan kekuatan rangka dan membantu pesakit menjalani kehidupan secara aktif.

Pilihan rawatan bergantung pada usia, keputusan pemeriksaan, risiko patah tulang dan penyakit lain yang dihidapi.

1. Ubat bisfosfonat

Bisfosfonat merupakan antara ubat utama yang digunakan untuk merawat osteoporosis.

Contohnya termasuk:

• Alendronate.
• Risedronate.
• Zoledronic acid.

Ubat ini membantu memperlahankan proses pemecahan tulang dan mengurangkan risiko patah tulang.

Sesetengah bisfosfonat diambil melalui mulut, manakala yang lain diberikan melalui infusi.

Ubat oral tertentu perlu diambil mengikut arahan khusus bagi mengurangkan kerengsaan saluran makanan. Doktor juga akan mempertimbangkan fungsi buah pinggang sebelum memilih rawatan.

2. Denosumab

Denosumab ialah ubat suntikan yang menghalang aktiviti protein tertentu yang merangsang pemecahan tulang.

Ubat ini biasanya diberikan setiap enam bulan kepada pesakit yang memenuhi kriteria rawatan.

3. Ubat yang merangsang pembentukan tulang

Bagi pesakit yang mempunyai risiko patah tulang sangat tinggi, doktor mungkin mempertimbangkan ubat seperti teriparatide atau romosozumab.

Ubat ini membantu merangsang pembentukan tulang melalui mekanisme tertentu.

Pemilihannya memerlukan penilaian pakar, termasuk kemungkinan kesan sampingan dan keadaan kesihatan pesakit.

4. Rawatan hormon tertentu

Rawatan hormon menopaus mungkin sesuai bagi sesetengah wanita selepas menopaus, khususnya mereka yang turut mengalami gejala menopaus dan memenuhi kriteria keselamatan.

Namun, terapi hormon bukan pilihan yang sesuai untuk semua wanita kerana mempunyai risiko tertentu yang perlu dinilai secara individu.

5. Kalsium dan vitamin D

Pengambilan kalsium serta vitamin D yang mencukupi merupakan komponen penting dalam rawatan osteoporosis.

Garis panduan Malaysia mencadangkan jumlah pengambilan kalsium sekitar 1,200 mg sehari bagi wanita berumur 50 tahun ke atas. Keperluan individu lain boleh berbeza mengikut usia dan keadaan kesihatan.

Suplemen vitamin D mungkin diperlukan bagi pesakit tertentu, terutama mereka yang mengalami kekurangan vitamin D atau berisiko tinggi mengalami patah tulang.

Walau bagaimanapun, suplemen tidak boleh dianggap sebagai pengganti ubat osteoporosis apabila rawatan khusus diperlukan.

6. Fisioterapi dan pemulihan

Fisioterapi membantu meningkatkan kekuatan otot, keseimbangan dan pergerakan badan.

Pesakit yang pernah mengalami patah tulang mungkin memerlukan program pemulihan khusus untuk mengembalikan keupayaan melakukan aktiviti harian.

7. Pemantauan rawatan

Doktor akan menilai keberkesanan rawatan berdasarkan sejarah patah tulang, pematuhan pengambilan ubat dan perubahan ketumpatan tulang apabila sesuai.

Sesetengah pesakit mungkin memerlukan pemeriksaan DXA ulangan selepas tempoh tertentu.

Rawatan tidak sepatutnya dihentikan sendiri walaupun keputusan ketumpatan tulang menunjukkan peningkatan.

Cara Mencegah Osteoporosis

Langkah pencegahan osteoporosis sebaiknya dimulakan sejak usia muda dan diteruskan sepanjang hayat.

Walaupun tidak semua faktor risiko dapat dielakkan, beberapa amalan boleh membantu melindungi kesihatan tulang.

1. Amalkan pemakanan kaya kalsium

Kalsium diperlukan untuk pembentukan dan pemeliharaan kekuatan tulang.

Antara sumber makanan yang mengandungi kalsium ialah:

• Susu, yogurt dan keju.
• Tauhu yang diproses menggunakan garam kalsium.
• Ikan sardin yang dimakan bersama tulangnya.
• Sayuran hijau tertentu.
• Makanan yang diperkaya dengan kalsium.

Utamakan pengambilan kalsium daripada makanan harian sebelum mempertimbangkan suplemen.

2. Pastikan vitamin D mencukupi

Vitamin D membantu penyerapan kalsium dan menyokong fungsi otot.

Sumber vitamin D termasuk ikan berlemak, kuning telur dan makanan yang diperkaya dengan vitamin D.

Pendedahan kepada cahaya matahari juga membantu tubuh menghasilkan vitamin D, tetapi perlu dilakukan secara selamat tanpa menyebabkan kulit terbakar.

3. Lakukan senaman secara berkala

Senaman yang melibatkan sokongan berat badan dan latihan kekuatan otot membantu mengekalkan kesihatan tulang.

Aktiviti yang boleh dipertimbangkan termasuk:

• Berjalan kaki.
• Menaiki tangga mengikut kemampuan.
• Latihan menggunakan jalur rintangan.
• Latihan kekuatan dengan beban yang sesuai.
• Senaman keseimbangan.

Individu yang telah mengalami osteoporosis teruk atau patah tulang vertebra perlu mendapatkan nasihat profesional sebelum melakukan senaman berimpak tinggi atau pergerakan membongkok dan memusingkan tulang belakang secara kuat.

4. Berhenti merokok dan elakkan alkohol berlebihan

Berhenti merokok boleh membantu mengurangkan pelbagai risiko kesihatan, termasuk masalah tulang.

Pengambilan alkohol secara berlebihan juga wajar dielakkan kerana boleh menjejaskan kekuatan tulang serta meningkatkan kemungkinan terjatuh.

5. Kekalkan berat badan yang sihat

Pemakanan seimbang dengan tenaga dan protein mencukupi membantu mengekalkan jisim otot serta kesihatan tulang.

Elakkan diet terlalu ketat yang menyebabkan kehilangan berat badan mendadak atau kekurangan nutrien.

6. Kurangkan risiko jatuh di rumah

Pencegahan jatuh sangat penting, khususnya dalam kalangan warga emas.

Antara langkah yang boleh diambil ialah:

• Pastikan lantai tidak licin.
• Gunakan pencahayaan yang mencukupi.
• Elakkan wayar dan barang berselerak di laluan berjalan.
• Pasang pemegang keselamatan di bilik air jika diperlukan.
• Gunakan kasut yang mempunyai tapak sesuai.
• Jalani pemeriksaan penglihatan apabila perlu.

7. Dapatkan penilaian risiko osteoporosis

Wanita selepas menopaus, individu yang pernah mengalami patah tulang akibat trauma ringan dan mereka yang mempunyai faktor risiko tertentu wajar berbincang dengan doktor mengenai pemeriksaan osteoporosis.

Pengesanan awal membolehkan langkah pencegahan atau rawatan dimulakan sebelum berlakunya patah tulang yang serius.

Komplikasi Osteoporosis

Komplikasi paling penting akibat osteoporosis ialah patah tulang yang boleh menyebabkan kehilangan fungsi dan keupayaan berdikari.

Antara komplikasi yang mungkin berlaku termasuk:

• Patah tulang pinggul: Boleh memerlukan pembedahan, rawatan hospital dan pemulihan berpanjangan.
• Patah tulang vertebra: Boleh menyebabkan sakit belakang kronik, kehilangan ketinggian dan perubahan postur.
• Pergerakan terhad: Pesakit mungkin memerlukan alat bantuan berjalan atau pertolongan orang lain.
• Penurunan kualiti hidup: Kesakitan dan ketakutan untuk jatuh boleh mengurangkan aktiviti sosial serta fizikal.

Patah tulang pinggul pada warga emas juga boleh menyebabkan komplikasi serius, terutama jika pesakit mempunyai penyakit kronik lain.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan doktor jika mengalami patah tulang selepas jatuh ringan, kehilangan ketinggian yang ketara atau sakit belakang baharu tanpa sebab jelas, khususnya jika mempunyai faktor risiko osteoporosis.

Pemeriksaan juga penting bagi individu yang menggunakan kortikosteroid secara berpanjangan atau mempunyai sejarah keluarga patah tulang pinggul.

Dapatkan rawatan kecemasan jika sakit belakang disertai kelemahan kaki, kebas pada kawasan kemaluan atau kehilangan kawalan kencing dan najis. Selepas terjatuh, sakit pinggul yang kuat atau ketidakupayaan untuk berdiri juga memerlukan rawatan segera.

Kesimpulan

Osteoporosis ialah penyakit tulang yang boleh berkembang tanpa gejala sehingga berlaku patah tulang. Peningkatan usia, menopaus, kekurangan nutrien, gaya hidup dan penyakit tertentu boleh meningkatkan risikonya.

Walaupun perubahan tulang berkaitan usia tidak dapat dielakkan sepenuhnya, pemakanan seimbang, aktiviti fizikal, pencegahan jatuh serta rawatan yang sesuai mampu membantu mengurangkan risiko patah tulang.

Individu yang mempunyai faktor risiko disarankan mendapatkan penilaian doktor supaya osteoporosis dapat dikenal pasti dan diuruskan sebelum menjejaskan kualiti hidup.

Soalan Lazim Tentang Osteoporosis