Penyakit Kusta: Tanda Awal, Punca, Rawatan dan Cara Jangkitan

Penyakit kusta atau leprosi ialah jangkitan bakteria kronik yang menjejaskan kulit dan saraf periferi. Walaupun penyakit ini masih wujud, termasuk di Malaysia, kusta boleh dirawat dan disembuhkan, dan pengesanan awal sangat penting untuk mencegah kerosakan saraf serta kecacatan kekal.

Apa Itu Penyakit Kusta?

Kusta ialah penyakit berjangkit kronik yang telah diketahui manusia sejak beribu-ribu tahun dahulu. Dalam perubatan moden, penyakit ini juga dikenali sebagai Hansen’s disease, mengambil nama doktor Gerhard Armauer Hansen yang mengenal pasti bakteria penyebabnya pada abad ke-19.

Kusta bukan sekadar penyakit kulit. Bakteria boleh menjejaskan beberapa struktur tubuh, terutamanya:

• kulit;
• saraf periferi;
• lapisan dalam hidung dan saluran pernafasan atas;
• mata; dan
• fungsi otot yang bergantung kepada saraf terjejas.

Bahagian yang paling membimbangkan ialah penglibatan saraf periferi. Apabila saraf rosak, seseorang boleh kehilangan keupayaan untuk merasakan sakit, panas, sejuk atau sentuhan. Akibatnya, luka kecil, melecur atau tekanan berulang mungkin tidak disedari dan akhirnya menyebabkan kecederaan yang lebih serius.

Kusta bukan penyakit yang menyebabkan anggota badan “jatuh” dengan sendiri seperti gambaran lama yang sering dikaitkan dengannya. Kerosakan fizikal yang teruk biasanya merupakan akibat kerosakan saraf, kecederaan berulang dan jangkitan sekunder yang tidak dirawat.

Adakah Kusta Masih Wujud di Malaysia?

Ya. Walaupun kusta jauh lebih jarang berbanding beberapa penyakit berjangkit lain, kes masih dikesan di Malaysia.

Malaysia telah lama mencapai tahap eliminasi kusta sebagai masalah kesihatan awam berdasarkan ukuran prevalen tertentu. Namun, ini tidak bermaksud penyakit tersebut telah pupus sepenuhnya.

Data epidemiologi Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) menunjukkan bahawa kes baharu masih dikesan, termasuk dalam kalangan warganegara. Pada 12 minggu epidemiologi pertama tahun 2026, KKM melaporkan 70 kes baharu, dan menyatakan bahawa penularan dalam komuniti tempatan masih berlaku.

Pengesanan aktif juga boleh menyebabkan jumlah kes yang dilaporkan meningkat kerana lebih ramai individu yang sebelumnya tidak didiagnosis berjaya dikenal pasti.

Apakah Punca Penyakit Kusta?

Punca utama penyakit kusta ialah jangkitan bakteria Mycobacterium leprae.

Bakteria ini mempunyai beberapa ciri yang luar biasa. Ia membiak dengan sangat perlahan dan mempunyai kecenderungan untuk menjejaskan bahagian tubuh yang suhunya sedikit lebih rendah berbanding bahagian tengah badan.

Sebab itu penyakit kusta sering melibatkan:

• kulit;
• saraf di tangan dan kaki;
• siku dan lutut;
• cuping telinga;
• hidung; dan
• bahagian tertentu pada muka.

Satu lagi bakteria yang dikenali sebagai Mycobacterium lepromatosis juga boleh menyebabkan penyakit seperti kusta, walaupun M. leprae merupakan penyebab yang lebih dikenali.

Respons sistem imun seseorang turut menentukan bagaimana penyakit berkembang. Dua orang yang terdedah kepada bakteria yang sama tidak semestinya mengalami bentuk penyakit yang sama.

Malah, sebahagian besar manusia mempunyai pertahanan imun semula jadi yang mencukupi untuk melawan bakteria penyebab kusta dan tidak akan mengalami penyakit selepas pendedahan.

Bagaimana Penyakit Kusta Berjangkit?

Cara penularan kusta tidak sama seperti selesema atau COVID-19 yang boleh merebak dengan lebih mudah.

Bukti semasa menunjukkan bahawa bakteria kusta dipercayai merebak terutamanya melalui titisan daripada hidung atau mulut seseorang yang menghidap kusta tetapi belum menerima rawatan.

Biasanya ia memerlukan:

1. kontak yang rapat;
2. kontak yang kerap; dan
3. pendedahan yang berpanjangan.

Contohnya, risiko lebih relevan bagi seseorang yang tinggal serumah dan mempunyai kontak rapat berterusan dengan pesakit yang belum didiagnosis atau belum dirawat.

Sebaliknya, pertemuan singkat dengan pesakit kusta tidak bermaksud seseorang akan mendapat penyakit tersebut.

Adakah kusta merebak melalui sentuhan?

Kusta tidak dianggap mudah merebak melalui sentuhan sosial biasa.

Secara umumnya, penyakit ini tidak merebak hanya kerana seseorang:

• berjabat tangan;
• berpelukan;
• duduk bersebelahan;
• makan bersama;
• menggunakan meja atau kerusi yang sama;
• bekerja di pejabat yang sama; atau
• berbual dengan pesakit.

Stigma yang menyebabkan pesakit kusta dijauhi atau dipulaukan tidak mempunyai asas perubatan yang kukuh, khususnya apabila seseorang telah menerima rawatan yang sesuai.

Siapa Yang Lebih Berisiko?

Sesiapa sahaja secara teori boleh mendapat kusta, tetapi risikonya tidak sama bagi semua orang.

Risiko mungkin lebih tinggi pada individu yang:

• tinggal bersama seseorang yang menghidap kusta yang belum dirawat;
• mempunyai kontak rapat dan berpanjangan dengan kes kusta;
• tinggal atau pernah tinggal di kawasan dengan penularan kusta yang lebih tinggi;
• mempunyai tahap kerentanan imun atau genetik tertentu; atau
• merupakan kontak kepada pesakit yang dikenal pasti melalui program kesihatan awam.

Namun, kontak dengan pesakit tidak bermaksud seseorang pasti akan mendapat kusta.

CDC menganggarkan kira-kira 95% manusia secara semula jadi mempunyai sistem imun yang mampu melawan bakteria penyebab kusta.

Berapa Lama Selepas Dijangkiti Tanda Kusta Muncul?

Inilah salah satu ciri yang menjadikan kusta sukar dikesan.

M. leprae membiak dengan sangat perlahan. Tempoh inkubasi secara purata sekitar lima tahun, tetapi terdapat variasi yang besar.

Pada sesetengah individu, simptom boleh muncul dalam masa sekitar setahun. Dalam kes lain, tanda penyakit mungkin hanya muncul 20 tahun atau lebih selepas jangkitan.

Oleh sebab tempohnya panjang, seseorang mungkin tidak mengetahui bila atau daripada siapa jangkitan berlaku.

Apakah Tanda Awal Penyakit Kusta?

Tanda awal kusta boleh kelihatan tidak serius. Ada pesakit hanya melihat tompok pada kulit tanpa sakit atau gatal.

Ciri yang lebih penting bukan semata-mata warna tompok tetapi perubahan deria rasa pada kulit.

1. Tompok kulit yang berubah warna

Tompok mungkin kelihatan:

• lebih cerah daripada kulit sekeliling;
• kemerahan;
• berwarna sedikit keperangan atau tembaga;
• rata atau timbul.

Perubahan warna sahaja tidak mencukupi untuk mengesahkan kusta kerana banyak penyakit kulit lain boleh kelihatan serupa.

2. Kurang atau hilang rasa pada tompok

Ini merupakan tanda yang sangat penting.

Kawasan yang terjejas mungkin kurang sensitif terhadap:

• sentuhan;
• cucukan;
• sakit;
• panas; atau
• sejuk.

Pesakit kadangkala hanya menyedarinya apabila terkena benda panas tetapi tidak berasa sakit seperti biasa.

3. Kebas atau rasa mencucuk pada tangan dan kaki

Kerosakan saraf boleh menyebabkan:

• kebas;
• rasa semut-semut;
• rasa terbakar;
• kehilangan rasa pada jari; atau
• sukar membezakan panas dan sejuk.

4. Kelemahan otot

Jika saraf yang mengawal otot terjejas, pesakit mungkin mengalami:

• genggaman semakin lemah;
• sukar memegang objek;
• kesukaran menggerakkan jari;
• kelemahan kaki; atau
• perubahan cara berjalan.

5. Saraf periferi menjadi menebal

Sesetengah saraf boleh membengkak atau menebal akibat penyakit.

Saraf yang terlibat mungkin dapat dirasai berhampiran:

• siku;
• lutut;
• pergelangan tangan; atau
• sisi leher.

Doktor biasanya menilai perkara ini bersama-sama dengan fungsi deria rasa dan kekuatan otot.

Simptom Kusta Yang Lain

Apabila penyakit berkembang, tanda lain boleh muncul.

Pada kulit

Antaranya:

• kulit kering atau menebal;
• kurang berpeluh pada kawasan tertentu;
• nodul atau ketulan;
• kehilangan bulu pada kawasan tertentu;
• kehilangan bulu kening atau bulu mata dalam penyakit yang lebih lanjut; dan
• ulser yang tidak sakit.

Pada hidung

Penglibatan saluran pernafasan atas boleh menyebabkan:

• hidung tersumbat secara berterusan;
• pendarahan hidung;
• pembentukan kerak; atau
• kerosakan struktur hidung dalam kes yang sangat lanjut.

Pada mata

Kerosakan saraf tertentu boleh menyebabkan:

• mata menjadi kering;
• kesukaran menutup kelopak mata;
• kecederaan kornea; dan
• dalam keadaan serius, kehilangan penglihatan.

Bagaimana Kusta Menyebabkan Kecacatan?

Kecacatan berkaitan kusta banyak berpunca daripada kerosakan saraf.

Prosesnya boleh digambarkan seperti berikut:

Jangkitan bakteria → keradangan dan kerosakan saraf → kehilangan deria rasa → kecederaan tidak disedari → luka berulang → kerosakan tisu

Bayangkan seseorang kehilangan deria rasa pada tapak kaki. Dia mungkin memakai kasut yang terlalu ketat dan berjalan berjam-jam tanpa menyedari kulit sedang melecet.

Jika keadaan ini berulang, ulser boleh terbentuk.

Begitu juga dengan tangan. Seseorang yang tidak dapat merasakan suhu mungkin memegang periuk panas tanpa segera menarik tangan kerana sistem amaran sakit tidak berfungsi dengan baik.

Sebab itu penjagaan tangan dan kaki merupakan sebahagian penting rehabilitasi pesakit kusta.

Jenis Penyakit Kusta

Terdapat beberapa sistem klasifikasi kusta dalam bidang perubatan. Untuk tujuan rawatan, WHO menggunakan klasifikasi yang lebih praktikal iaitu paucibacillary (PB) dan multibacillary (MB).

Kusta paucibacillary

Secara umum, PB merujuk kepada penyakit dengan beban bakteria lebih rendah.

WHO mengklasifikasikan kes PB sebagai biasanya mempunyai satu hingga lima lesion kulit tanpa bakteria dikesan pada slit-skin smear.

Kusta multibacillary

MB melibatkan penyakit dengan beban bakteria lebih besar.

Ia termasuk keadaan seperti:

• lebih daripada lima lesion kulit;
• penglibatan saraf tertentu; atau
• bakteria dikesan pada slit-skin smear.

Klasifikasi ini penting kerana ia mempengaruhi tempoh rawatan MDT.

Bagaimana Doktor Mendiagnosis Kusta?

Kusta lazimnya didiagnosis melalui pemeriksaan klinikal.

WHO menggunakan beberapa tanda utama atau cardinal signs untuk membantu diagnosis.

1. Kehilangan deria rasa pada tompok kulit

Doktor akan memeriksa sama ada lesion yang lebih pucat atau kemerahan mempunyai kehilangan deria rasa yang jelas.

2. Saraf periferi menebal dan fungsi saraf terganggu

Doktor mungkin memeriksa:

• deria rasa;
• kekuatan otot;
• refleks tertentu; dan
• saraf periferi.

3. Bakteria dikesan melalui pemeriksaan makmal

Dalam keadaan tertentu, ujian seperti slit-skin smear digunakan untuk mencari bakteria.

Biopsi kulit atau saraf juga boleh dilakukan jika diagnosis tidak jelas.

Bukan Semua Tompok Putih Pada Kulit Adalah Kusta

Tompok cerah atau perubahan warna kulit mempunyai banyak punca.

Antaranya:

• vitiligo;
• jangkitan kulat;
• pityriasis alba;
• dermatitis;
• perubahan selepas keradangan; dan
• penyakit kulit lain.

Perbezaan yang penting ialah kusta boleh menyebabkan kehilangan deria rasa dan penglibatan saraf.

Oleh itu, diagnosis tidak patut dibuat hanya berdasarkan gambar di internet.

Bagaimana Penyakit Kusta Dirawat?

Kusta boleh disembuhkan dengan antibiotik.

Rawatan standard dikenali sebagai multidrug therapy atau MDT, iaitu penggunaan beberapa antibiotik secara serentak.

Menggunakan kombinasi ubat membantu membunuh bakteria dengan lebih berkesan dan mengurangkan risiko rintangan terhadap antibiotik.

Antibiotik utama yang digunakan termasuk:

• rifampicin;
• dapsone; dan
• clofazimine.

WHO pada masa ini mengesyorkan rejimen tiga ubat tersebut untuk kedua-dua kategori PB dan MB.

Berapa lama rawatan kusta?

Secara umum, WHO mengesyorkan:

• PB: rawatan selama 6 bulan;
• MB: rawatan selama 12 bulan.

Walau bagaimanapun, rejimen sebenar, dos, pemantauan dan pengurusan kes tertentu hendaklah ditentukan oleh pasukan perubatan.

Jangan membeli dan mengambil antibiotik ini sendiri.

Apakah kesan sampingan ubat?

Seperti semua ubat, MDT boleh menyebabkan kesan sampingan.

Contohnya:

Rifampicin

• boleh menyebabkan air kencing berubah menjadi merah atau jingga;
• mempunyai interaksi dengan beberapa ubat lain;
• dalam keadaan tertentu boleh mempengaruhi fungsi hati.

Clofazimine

• boleh menyebabkan kulit menjadi lebih gelap atau keperangan;
• boleh menyebabkan kulit kering.

Dapsone

• boleh menyebabkan ruam;
• boleh mempengaruhi sel darah pada sesetengah individu;
• reaksi alahan yang serius boleh berlaku walaupun jarang.

Pesakit perlu mendapatkan nasihat doktor jika mengalami simptom luar biasa ketika menjalani rawatan.

Adakah Pesakit Masih Berjangkit Selepas Memulakan Rawatan?

Rawatan berkesan mengurangkan keupayaan pesakit menyebarkan bakteria dengan sangat ketara.

WHO menyatakan bahawa pesakit berhenti menularkan penyakit selepas rawatan dimulakan.

Ini mempunyai implikasi penting: seseorang yang sedang dirawat tidak sepatutnya dipulaukan daripada keluarga atau masyarakat hanya kerana mempunyai sejarah kusta.

Bagaimanapun, rawatan mesti diteruskan sehingga lengkap seperti yang diarahkan.

Menghentikan ubat sendiri kerana simptom kelihatan sudah pulih adalah tindakan yang tidak sesuai.

Apakah Reaksi Kusta?

Satu perkara yang sering mengelirukan pesakit ialah reaksi kusta.

Ia merupakan tindak balas keradangan sistem imun terhadap bakteria atau komponen bakteria.

Reaksi boleh berlaku:

• sebelum diagnosis;
• selepas rawatan dimulakan;
• semasa rawatan; atau
• selepas MDT selesai.

Antara tanda yang mungkin berlaku ialah:

• lesion kulit menjadi lebih merah atau bengkak;
• sakit pada saraf;
• kebas bertambah;
• kelemahan otot;
• bengkak pada tangan atau kaki; dan
• simptom sistemik tertentu.

Reaksi kusta penting untuk dirawat dengan segera kerana keradangan saraf boleh menyebabkan kerosakan kekal.

Ia tidak semestinya bermaksud antibiotik gagal atau penyakit telah menjadi kebal terhadap ubat.

Dalam keadaan tertentu, doktor mungkin menggunakan ubat antiradang termasuk kortikosteroid untuk mengawal keradangan saraf.

Komplikasi Jika Kusta Tidak Dirawat

Rawatan lewat meningkatkan risiko komplikasi.

Kerosakan saraf kekal

Ini boleh menyebabkan:

• kebas kronik;
• kehilangan deria rasa;
• kelemahan tangan;
• kelemahan kaki; dan
• kecacatan fungsi.

Ulser kaki

Pesakit mungkin terus berjalan pada kawasan yang cedera kerana tidak berasa sakit.

Ulser boleh menjadi kronik dan sukar sembuh.

Kerosakan tangan dan kaki

Kerosakan saraf, otot dan kecederaan berulang boleh menyebabkan perubahan bentuk atau kehilangan fungsi anggota.

Masalah mata

Penglibatan saraf dan mata boleh menyebabkan kerosakan kornea dan gangguan penglihatan.

Jangkitan sekunder

Luka yang tidak disedari boleh dijangkiti bakteria lain.

Kesan sosial dan emosi

Stigma merupakan salah satu komplikasi tidak langsung yang paling besar.

Pesakit mungkin mengalami:

• diskriminasi;
• kehilangan pekerjaan;
• pengasingan sosial;
• masalah hubungan; atau
• tekanan emosi.

Sebab itu pendidikan masyarakat merupakan sebahagian penting daripada usaha mengawal kusta.

Bolehkah Penyakit Kusta Dicegah?

Tiada satu langkah tunggal yang dapat menjamin seseorang tidak akan mendapat kusta. Namun, beberapa strategi boleh mengurangkan penularan.

1. Diagnosis dan rawatan awal

Ini antara langkah paling penting.

Apabila pesakit dikenal pasti dan menerima MDT, risiko menyebarkan bakteria kepada orang lain menurun dengan cepat.

2. Saringan kontak rapat

Ahli keluarga dan individu lain yang mempunyai kontak rapat boleh dinilai untuk mencari tanda awal penyakit.

Pemeriksaan mungkin melibatkan:

• kulit;
• deria rasa;
• saraf periferi; dan
• simptom berkaitan.

3. Rawatan pencegahan untuk kontak tertentu

WHO mengesyorkan dalam program yang sesuai agar kontak yang layak boleh dipertimbangkan untuk single-dose rifampicin post-exposure prophylaxis (SDR-PEP) selepas saringan.

Ini bukan rawatan yang patut diambil sendiri kerana terdapat kriteria kelayakan dan kontraindikasi yang perlu diperiksa.

4. Mengenali simptom awal

Pendidikan masyarakat membantu individu mendapatkan rawatan lebih awal sebelum kerosakan saraf berlaku.

Adakah Vaksin BCG Mencegah Kusta?

BCG dibangunkan terutamanya untuk memberi perlindungan terhadap tuberkulosis.

Kajian menunjukkan vaksin BCG juga boleh memberikan sebahagian perlindungan terhadap kusta, tetapi keberkesanannya berbeza antara populasi.

BCG bukan vaksin khusus yang menjamin seseorang tidak akan mendapat kusta. Oleh itu, ia tidak menggantikan pemeriksaan kontak atau pengesanan awal.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan perubatan jika anda mengalami:

• tompok kulit yang mempunyai pengurangan atau kehilangan rasa;
• kebas pada tangan atau kaki yang berpanjangan;
• kelemahan otot tanpa sebab yang jelas;
• lesion kulit yang berterusan bersama perubahan deria rasa;
• saraf yang terasa menebal atau sakit;
• luka berulang pada tangan atau kaki yang tidak terasa sakit; atau
• kontak rapat berpanjangan dengan seseorang yang baru didiagnosis kusta.

Jangan tunggu sehingga berlaku perubahan bentuk tangan, kaki atau kecacatan yang jelas.

Kerosakan saraf boleh bermula sebelum kecacatan fizikal kelihatan.

Mitos dan Fakta Tentang Kusta

Mitos: Kusta sangat mudah berjangkit

Fakta: Penyakit ini sukar merebak dan biasanya memerlukan kontak rapat serta berpanjangan dengan pesakit yang belum dirawat.

Mitos: Berjabat tangan dengan pesakit boleh menyebabkan kusta

Fakta: Sentuhan sosial biasa bukan cara utama penularan kusta.

Mitos: Kusta tidak boleh disembuhkan

Fakta: MDT boleh membunuh bakteria penyebab kusta dan menyembuhkan penyakit tersebut.

Mitos: Pesakit mesti diasingkan sepanjang hayat

Fakta: Pengasingan jangka panjang tidak diperlukan bagi pesakit yang menerima rawatan yang sesuai.

Mitos: Semua pesakit kusta akhirnya menjadi cacat

Fakta: Diagnosis dan rawatan awal boleh mencegah banyak kerosakan saraf dan kecacatan.

Mitos: Anggota badan pesakit kusta gugur dengan sendiri

Fakta: Kerosakan anggota biasanya berpunca daripada kerosakan saraf, kehilangan deria rasa, kecederaan berulang, jangkitan dan kerosakan tisu dalam penyakit yang tidak dirawat.

Kehidupan Selepas Rawatan Kusta

Selepas bakteria dibunuh, sesetengah pesakit masih memerlukan pemantauan dan rehabilitasi, terutama jika kerosakan saraf telah berlaku.

Langkah penjagaan boleh termasuk:

• memeriksa tangan dan kaki setiap hari;
• memakai kasut yang sesuai;
• mengelakkan permukaan terlalu panas;
• merawat luka dengan segera;
• fisioterapi;
• senaman untuk mengekalkan kekuatan otot;
• rawatan mata jika perlu; dan
• pemeriksaan susulan mengikut nasihat doktor.

Seseorang yang pernah menghidap kusta juga tidak sepatutnya dianggap sebagai ancaman kepada masyarakat selepas menerima rawatan.

Mengurangkan stigma bukan sekadar isu sosial. Ketakutan terhadap diskriminasi boleh menyebabkan seseorang menyembunyikan simptom dan menangguhkan pemeriksaan, sekali gus meningkatkan risiko komplikasi dan membenarkan penularan berterusan.

Kesimpulan

Penyakit kusta ialah jangkitan bakteria kronik yang boleh menjejaskan kulit, saraf periferi, mata dan bahagian tertentu saluran pernafasan. Antara tanda yang paling penting ialah tompok kulit dengan kehilangan deria rasa, kebas dan kelemahan otot.

Walaupun kusta masih wujud, ia bukan penyakit yang mudah berjangkit melalui aktiviti sosial biasa. Rawatan multidrug therapy boleh menyembuhkan penyakit dan mengurangkan penularan, manakala pengesanan awal membantu mencegah kerosakan saraf yang boleh menjadi kekal.

Jika terdapat tompok kulit yang hilang rasa, kebas berpanjangan atau kelemahan tangan dan kaki yang tidak dapat dijelaskan, pemeriksaan perubatan adalah lebih baik daripada cuba mendiagnosis sendiri berdasarkan rupa kulit.

Soalan Lazim Tentang Penyakit Kusta