Perubatan Nuklear: Cara Radiotracer Membantu Mengesan dan Merawat Penyakit

Perkataan “nuklear” mungkin membuatkan sesetengah orang membayangkan loji tenaga nuklear atau radiasi berbahaya. Namun dalam bidang kesihatan, perubatan nuklear mempunyai tujuan yang sangat berbeza.

Perubatan nuklear menggunakan bahan yang dikenali sebagai radiofarmaseutikal atau radiotracer untuk melihat bagaimana organ dan tisu berfungsi. Dalam keadaan tertentu, prinsip yang sama juga boleh digunakan untuk menghantar radiasi secara lebih terarah kepada sel yang hendak dirawat.

Berbeza daripada X-ray atau CT yang banyak menunjukkan struktur tubuh, perubatan nuklear boleh memberikan maklumat tentang metabolisme, aliran darah, fungsi organ dan aktiviti pada peringkat sel atau molekul. PET dan SPECT ialah antara teknik pengimejan yang paling dikenali dalam bidang ini.

Malah, perkembangan bidang yang dikenali sebagai theranostics membolehkan sasaran molekul tertentu digunakan untuk membantu mengesan penyakit dan kemudian, bagi pesakit yang sesuai, digunakan pula untuk membawa rawatan radionuklid ke sasaran yang sama.

Jadi, bagaimana radiotracer sebenarnya berfungsi?

Apa Itu Perubatan Nuklear?

Perubatan nuklear ialah cabang perubatan yang menggunakan bahan radioaktif dalam bentuk radiofarmaseutikal untuk tujuan diagnosis, penilaian fungsi organ dan rawatan penyakit tertentu.

Dalam pengimejan perubatan nuklear, sejumlah radiofarmaseutikal dimasukkan ke dalam tubuh. Bahan itu kemudiannya bergerak atau terkumpul mengikut proses biologi tertentu.

Pengimbas khas seperti:

• gamma camera
• SPECT
• PET

mengesan signal radiasi yang dipancarkan oleh bahan tersebut.

Komputer kemudian memproses maklumat itu menjadi imej yang menunjukkan di mana radiofarmaseutikal terkumpul dan bagaimana sesuatu organ atau tisu berfungsi.

Perubatan nuklear boleh digunakan untuk:

1. menilai fungsi organ
2. mengesan lokasi penyakit tertentu
3. menentukan tahap atau penyebaran sesetengah kanser
4. memantau tindak balas terhadap rawatan
5. menilai sama ada seseorang sesuai menerima terapi tertentu
6. merawat penyakit tertentu menggunakan radionuklid terapeutik

Apa Itu Radiotracer?

Radiotracer ialah bahan yang mengandungi radionuklid, iaitu atom tidak stabil yang memancarkan radiasi apabila mengalami pereputan radioaktif.

Dalam amalan klinikal, istilah radiotracer dan radiofarmaseutikal sering digunakan apabila menerangkan prosedur kepada pesakit, walaupun kedua duanya tidak semestinya membawa maksud teknikal yang benar benar sama.

Secara mudah:

• radionuklid ialah atom radioaktif
• radiotracer digunakan untuk menjejaki sesuatu proses dalam tubuh
• radiofarmaseutikal ialah produk perubatan yang mengandungi radionuklid dan direka untuk tujuan diagnostik atau terapeutik

Radiofarmaseutikal boleh diberikan melalui suntikan atau diminum bergantung kepada jenis prosedur.

Bagaimana Radiotracer Boleh Mencari Bahagian Tubuh Tertentu?

Bayangkan radiofarmaseutikal sebagai sebuah sistem penghantaran yang mempunyai destinasi biologi tertentu.

Sesetengah molekul mempunyai kecenderungan untuk terkumpul pada organ tertentu. Molekul lain pula boleh berinteraksi dengan protein atau reseptor yang terdapat dengan banyak pada sesetengah sel.

Prosesnya secara umum berlaku seperti berikut:

1. Radiofarmaseutikal dimasukkan ke dalam tubuh

Ia paling kerap diberikan melalui suntikan, tetapi sesetengah bahan boleh diminum atau diberikan melalui kaedah lain.

2. Bahan bergerak melalui tubuh

Radiofarmaseutikal mengikuti aliran darah atau proses metabolik tertentu.

3. Ia terkumpul pada sasaran

Bergantung pada bahan yang digunakan, sasaran boleh melibatkan:

• tulang
• jantung
• buah pinggang
• kelenjar tiroid
• otak
• sel yang mempunyai reseptor tertentu
• sesetengah sel kanser

4. Radionuklid memancarkan signal

Untuk pemeriksaan diagnostik, radiasi yang dipancarkan boleh dikesan menggunakan peralatan pengimejan.

5. Komputer menghasilkan imej

Pola pengumpulan radiofarmaseutikal memberikan maklumat tentang aktiviti atau fungsi tisu tersebut.

Inilah antara sebab perubatan nuklear berbeza daripada pengimejan yang hanya memberi tumpuan kepada rupa struktur organ.

Perubatan Nuklear Melihat Fungsi, Bukan Sekadar Bentuk

CT dan X-ray sangat berguna untuk melihat struktur anatomi.

MRI pula memberikan perincian tisu lembut yang sangat baik tanpa menggunakan radiasi mengion.

Perubatan nuklear menawarkan jenis maklumat yang berbeza. Ia boleh membantu doktor melihat perubahan dalam aktiviti biologi atau molekul.

Dalam sesetengah keadaan, perubahan fungsi atau metabolisme boleh berlaku sebelum terdapat perubahan struktur yang jelas pada pengimejan anatomi. Namun ini tidak bermakna PET atau SPECT sentiasa lebih baik daripada CT atau MRI. Setiap kaedah menjawab soalan klinikal yang berbeza.

PET Scan: Melihat Aktiviti Metabolik dan Molekul

PET ialah singkatan bagi Positron Emission Tomography.

Semasa PET, pesakit menerima radiofarmaseutikal PET. Pengimbas kemudian mengesan signal daripada radionuklid dan menghasilkan imej tiga dimensi taburan bahan tersebut dalam tubuh.

Salah satu radiotracer PET yang banyak digunakan ialah fluorodeoxyglucose berlabel fluorine-18 atau 18F-FDG.

FDG mempunyai kaitan dengan penggunaan glukosa oleh tisu. Kawasan yang menggunakan lebih banyak glukosa boleh menunjukkan pengambilan FDG yang lebih tinggi.

Ini sangat berguna dalam sesetengah jenis kanser kerana banyak tumor mempunyai aktiviti metabolik yang meningkat.

Namun terdapat satu perkara penting:

Kawasan yang terang atau mempunyai pengambilan FDG tinggi pada PET tidak semestinya kanser.

Keradangan, jangkitan, otot yang aktif dan beberapa tisu normal juga boleh menunjukkan pengambilan FDG.

Doktor perlu menilai keputusan PET bersama sejarah pesakit, pemeriksaan lain dan imej anatomi.

Mengapa PET sering digabungkan dengan CT?

PET menunjukkan aktiviti fungsi atau molekul, manakala CT membantu menunjukkan lokasi anatomi.

Apabila kedua duanya digabungkan sebagai PET-CT, doktor boleh melihat di mana aktiviti tidak normal berlaku dengan lebih tepat.

SPECT dan Gamma Camera

SPECT ialah singkatan bagi Single Photon Emission Computed Tomography.

Dalam pemeriksaan ini, gamma camera berputar mengelilingi pesakit dan mengesan foton gamma yang dipancarkan oleh radiofarmaseutikal.

Komputer kemudian membina imej tiga dimensi taburan bahan tersebut.

SPECT juga boleh digabungkan dengan CT sebagai SPECT-CT, yang menyatukan maklumat fungsi dengan anatomi.

Antara pemeriksaan perubatan nuklear yang boleh menggunakan gamma camera atau SPECT ialah:

• bone scan
• myocardial perfusion scan
• thyroid scan
• renal scan
• hepatobiliary scan
• beberapa pemeriksaan paru paru

Jenis radiotracer yang digunakan bergantung kepada organ dan persoalan klinikal yang ingin dijawab.

Penyakit Apa yang Boleh Dinilai?

Perubatan nuklear bukan hanya digunakan untuk kanser.

Kanser

PET dan pengimejan molekul tertentu boleh membantu dalam sesetengah kanser untuk:

• menentukan lokasi penyakit
• menentukan tahap penyebaran
• mencari metastasis
• menilai tindak balas rawatan
• mencari penyakit berulang
• menentukan sama ada tumor mempunyai sasaran molekul tertentu

Jenis pemeriksaan bergantung kepada jenis kanser. Tidak semua kanser memerlukan PET.

Penyakit jantung

Myocardial perfusion imaging boleh membantu menilai aliran darah ke otot jantung.

Kawasan yang menerima aliran darah tidak mencukupi boleh menunjukkan pola pengambilan radiotracer yang berbeza.

Penyakit tulang

Bone scan boleh digunakan dalam keadaan tertentu untuk menilai:

• metastasis tulang
• jangkitan
• kecederaan tertentu
• aktiviti pembentukan semula tulang

Penyakit tiroid

Kelenjar tiroid mempunyai hubungan unik dengan iodin.

Radioiodin boleh digunakan dalam pemeriksaan atau rawatan keadaan tiroid tertentu.

Fungsi buah pinggang

Renal scan boleh membantu doktor menilai:

• fungsi setiap buah pinggang
• aliran darah ke buah pinggang
• pengaliran air kencing
• kemungkinan halangan tertentu

Otak

PET dan SPECT mempunyai kegunaan khusus dalam neurologi, termasuk penilaian beberapa gangguan otak bergantung kepada keadaan klinikal.

Radiotracer Bukan Sekadar untuk Diagnosis

Bahagian yang semakin penting dalam perubatan nuklear ialah terapi radionuklid atau radiopharmaceutical therapy.

Konsep asasnya hampir sama dengan pengimejan.

Namun kali ini, radionuklid dipilih kerana radiasi yang dipancarkannya boleh memberikan dos terapeutik kepada tisu sasaran.

Secara ringkas:

1. Molekul pembawa mengenali sasaran tertentu.
2. Radiofarmaseutikal bergerak melalui tubuh.
3. Ia berkumpul atau mengikat pada tisu sasaran.
4. Radionuklid memancarkan radiasi.
5. Radiasi memberikan dos kepada sel berdekatan.
6. Matlamatnya ialah memberi kesan maksimum kepada sasaran sambil mengehadkan pendedahan kepada tisu normal sebanyak yang praktikal.

Berbeza daripada radioterapi luaran yang menghantar pancaran radiasi daripada mesin di luar tubuh, terapi radionuklid memasukkan sumber radioaktif ke dalam tubuh.

Contoh Rawatan Perubatan Nuklear

Iodine-131

Iodine-131 atau I-131 telah lama digunakan dalam rawatan penyakit tiroid tertentu.

Kelenjar tiroid secara semula jadi mengambil iodin. Sifat ini membolehkan radioiodin terkumpul pada tisu tiroid.

Ia boleh digunakan dalam keadaan tertentu seperti:

• hipertiroidisme
• kanser tiroid yang sesuai

Tidak semua pesakit kanser tiroid memerlukan radioiodin.

Lutetium-177 DOTATATE

Lutetium-177 DOTATATE digunakan untuk tumor neuroendokrin tertentu yang mempunyai reseptor somatostatin.

Molekul tersebut menyasarkan reseptor pada sel tumor dan membawa lutetium-177 bersama dengannya.

Ini dikenali sebagai peptide receptor radionuclide therapy atau PRRT.

Lutetium-177 PSMA

PSMA ialah protein yang banyak diekspresikan pada sesetengah sel kanser prostat.

Radiofarmaseutikal yang menyasarkan PSMA boleh digunakan untuk pengimejan bagi menentukan sama ada tumor menunjukkan sasaran tersebut.

Bagi pesakit tertentu yang memenuhi kriteria, lutetium-177 yang menyasarkan PSMA boleh digunakan untuk terapi.

Bidang ini terus berkembang. Sebagai contoh, FDA Amerika Syarikat meluluskan penggunaan lutetium Lu-177 vipivotide tetraxetan dalam kumpulan kanser prostat PSMA positif yang lebih luas pada 31 Julai 2026. Kriteria sebenar penggunaan di Malaysia tetap bergantung kepada kelulusan tempatan, garis panduan, ketersediaan rawatan dan penilaian pakar.

Theranostics: Diagnosis dan Rawatan Menggunakan Sasaran Molekul

Salah satu perkembangan paling menarik dalam perubatan nuklear ialah theranostics.

Istilah ini berasal daripada gabungan:

therapy + diagnostics

Idea utamanya ialah menggunakan sasaran biologi yang sama atau berkaitan untuk diagnosis dan rawatan.

Bayangkan sebuah sel kanser mempunyai sejenis “penanda alamat”.

Untuk peringkat diagnostik, radiofarmaseutikal yang boleh mengesan penanda itu diberikan kepada pesakit.

Jika imbasan menunjukkan tumor mempunyai sasaran yang mencukupi, radionuklid terapeutik yang menyasarkan penanda sama boleh dipertimbangkan.

Contoh konsep ini termasuk:

• pengimejan reseptor somatostatin diikuti PRRT pada tumor neuroendokrin tertentu
• pengimejan PSMA diikuti terapi radionuklid PSMA pada kanser prostat tertentu

Theranostics membantu perubatan bergerak ke arah rawatan yang lebih diperibadikan kerana doktor bukan sekadar mengetahui di mana tumor berada, tetapi juga boleh mengetahui sama ada tumor mempunyai sasaran yang boleh dirawat.

Adakah Perubatan Nuklear Selamat?

Ya, apabila digunakan dengan indikasi yang betul dan mengikut protokol keselamatan. Tetapi itu tidak bermakna prosedur ini langsung tiada risiko.

Perubatan nuklear menggunakan radiasi mengion, maka setiap prosedur perlu mempunyai justifikasi klinikal dan perlindungan radiasi yang sesuai. IAEA menekankan bahawa prinsip perlindungan radiasi perlu digunakan dalam prosedur perubatan nuklear.

Berapa banyak radiasi yang diterima?

Tiada satu angka yang sesuai untuk semua prosedur.

Dos bergantung kepada:

• jenis radiofarmaseutikal
• radionuklid
• aktiviti yang diberikan
• prosedur diagnostik atau terapeutik
• organ yang terlibat
• ciri individu pesakit

Pemeriksaan diagnostik dan terapi radionuklid tidak sepatutnya dianggap sama dari segi dos.

Terapi radionuklid biasanya menggunakan aktiviti radioaktif yang lebih tinggi kerana tujuannya memang untuk menghasilkan kesan terapeutik pada tisu sasaran.

Adakah Pesakit Menjadi Radioaktif?

Selepas menerima radiofarmaseutikal, terdapat radionuklid dalam tubuh untuk suatu tempoh.

Jadi secara teknikal, tubuh boleh memancarkan radiasi sehingga radionuklid mereput atau dikeluarkan daripada badan.

Tetapi tempoh dan tahapnya sangat bergantung kepada bahan dan dos yang digunakan.

Selepas sesetengah pemeriksaan diagnostik, langkah khas mungkin minimum.

Selepas sesetengah terapi radionuklid pula, pesakit boleh diberikan arahan seperti:

• mengehadkan hubungan rapat buat sementara waktu
• menjaga jarak daripada kanak kanak atau wanita hamil untuk tempoh tertentu
• menggunakan tandas dengan cara tertentu
• menjaga kebersihan tangan dengan teliti
• minum lebih banyak air jika diarahkan
• mengikuti arahan berkaitan pakaian, perkakas atau tidur

Radiofarmaseutikal tertentu juga boleh dikeluarkan melalui air kencing atau cecair tubuh, maka aspek pencemaran perlu dipertimbangkan selepas terapi tertentu.

Jangan menggunakan tempoh pantang daripada internet secara umum. Arahan perlu datang daripada pusat perubatan yang memberikan rawatan kerana radionuklid dan dos berbeza.

Siapa Perlu Memaklumkan Doktor Sebelum Prosedur?

Sebelum menjalani pemeriksaan atau terapi perubatan nuklear, maklumkan kepada pasukan perubatan jika anda:

• hamil atau mungkin hamil
• sedang menyusukan bayi
• menghidap diabetes
• mengambil ubat tertentu
• pernah menjalani prosedur perubatan nuklear baru baru ini
• mempunyai masalah buah pinggang tertentu
• tidak mampu berbaring dalam tempoh lama
• mempunyai keadaan lain yang mungkin mempengaruhi prosedur

Terapi radionuklid ketika hamil mempunyai pertimbangan keselamatan yang sangat penting dan secara umumnya dielakkan kecuali dalam keadaan luar biasa yang memerlukan penilaian pakar.

Apa Berlaku Semasa Imbasan Perubatan Nuklear?

Prosedur sebenar bergantung kepada jenis pemeriksaan, tetapi perjalanan umumnya ialah seperti berikut.

1. Persediaan

Anda mungkin diarahkan untuk:

• berpuasa
• minum air
• mengawal aktiviti fizikal sebelum PET tertentu
• memeriksa paras gula darah
• menyesuaikan waktu ubat atas arahan doktor

Jangan berhenti ubat sendiri semata mata kerana akan menjalani PET atau SPECT.

2. Pemberian radiofarmaseutikal

Radiotracer biasanya diberikan melalui suntikan.

3. Tempoh menunggu

Radiotracer memerlukan masa untuk diedarkan dan terkumpul pada sasaran.

Sebagai contoh, selepas FDG diberikan untuk PET tertentu, terdapat tempoh pengambilan sebelum pengimbasan dilakukan.

4. Pengimbasan

Pesakit berbaring pada meja pengimbas.

Adalah penting untuk kekal diam supaya imej tidak menjadi kabur.

5. Selepas pemeriksaan

Bergantung kepada prosedur, anda mungkin boleh pulang tidak lama selepas imbasan.

Pasukan perubatan akan memberikan arahan khusus jika terdapat langkah keselamatan tambahan.

PET, SPECT, CT, MRI dan Ultrasound: Apa Bezanya?

Tiada satu teknik yang sentiasa paling baik.

Dalam banyak keadaan, teknik ini saling melengkapi. Sebab itulah sistem hibrid seperti PET-CT dan SPECT-CT sangat berguna kerana imej fungsi boleh dipadankan dengan lokasi anatomi.

Perubatan Nuklear di Malaysia

Malaysia mempunyai perkhidmatan perubatan nuklear diagnostik dan terapeutik.

Sebagai contoh, Institut Kanser Negara menyenaraikan perkhidmatan terapi radionuklid yang termasuk:

• Iodine-131 untuk kanser tiroid atau thyrotoxicosis
• Lutetium-177 DOTATATE untuk kanser neuroendokrin
• Lutetium-177 PSMA untuk kanser prostat
• Samarium-153 EDTMP untuk sakit tulang tertentu
• Yttrium-90 untuk Selective Internal Radiation Therapy bagi kanser hati
• Iodine-131 MIBG untuk pheochromocytoma dan paraganglioma tertentu

IKN turut mempunyai fasiliti berkaitan siklotron dan penyediaan radiofarmaseutikal.

Ketersediaan sesuatu pemeriksaan atau rawatan tetap bergantung kepada pusat rawatan, diagnosis, penilaian pakar dan kesesuaian pesakit.

Salah Faham Tentang Perubatan Nuklear

“Perubatan nuklear sama seperti tenaga nuklear”

Tidak.

Ia menggunakan radionuklid dalam konteks perubatan yang dikawal dengan tujuan khusus untuk diagnosis atau terapi.

“Kawasan terang pada PET mesti kanser”

Tidak.

Pengambilan FDG tinggi menunjukkan peningkatan aktiviti metabolik, bukan diagnosis kanser secara automatik.

Jangkitan dan keradangan juga boleh menyebabkan pengambilan meningkat.

“PET hanya digunakan untuk kanser”

Tidak.

Pengimejan molekul juga mempunyai aplikasi dalam bidang neurologi, kardiologi dan keadaan lain.

“Perubatan nuklear hanya untuk imbasan”

Tidak.

Radiofarmaseutikal turut digunakan untuk merawat beberapa penyakit termasuk penyakit tiroid dan kanser tertentu.

“Semakin banyak radiasi, semakin baik imej atau rawatan”

Tidak.

Aktiviti radiofarmaseutikal ditentukan berdasarkan tujuan klinikal dan prinsip perlindungan radiasi. Memberikan radiasi yang tidak diperlukan tidak memberi manfaat.

Bila Doktor Mungkin Mencadangkan Perubatan Nuklear?

Doktor boleh mempertimbangkan pemeriksaan perubatan nuklear apabila perlu mengetahui sesuatu yang tidak dapat dijawab dengan baik melalui struktur anatomi sahaja.

Contohnya untuk:

• mengukur fungsi organ
• menilai aliran darah
• menentukan aktiviti metabolik tumor
• menentukan penyebaran sesetengah kanser
• menilai tindak balas terhadap rawatan
• mencari sasaran molekul tertentu
• menentukan sama ada terapi radionuklid sesuai

Perubatan nuklear bukan pemeriksaan saringan yang perlu dilakukan oleh semua orang.

Ia digunakan apabila terdapat soalan klinikal yang khusus dan hasilnya dijangka membantu membuat keputusan rawatan.

Kesimpulan

Perubatan nuklear membolehkan doktor melihat tubuh dari sudut yang berbeza.

Daripada hanya melihat bentuk organ, radiotracer boleh memberikan maklumat tentang bagaimana organ berfungsi, bagaimana sesuatu tisu menggunakan tenaga dan sama ada sel mempunyai sasaran molekul tertentu.

PET dan SPECT merupakan antara alat diagnostik utama, manakala terapi radionuklid menggunakan prinsip penyasaran yang sama untuk menghantar radiasi kepada tisu tertentu.

Kemunculan theranostics pula menghubungkan diagnosis dan rawatan dengan lebih rapat. Imbasan boleh membantu menunjukkan siapa yang mempunyai sasaran tertentu sebelum terapi radionuklid diberikan.

Walaupun perkataan “nuklear” mungkin kedengaran menakutkan, penggunaan radionuklid dalam perubatan dilakukan dalam persekitaran terkawal dengan penilaian manfaat dan risiko.

Jika anda dirujuk untuk PET, SPECT atau terapi radionuklid, perkara paling penting ialah memahami mengapa prosedur itu diperlukan, apa yang perlu dilakukan sebelum prosedur dan langkah keselamatan selepasnya.

Soalan Lazim Perubatan Nuklear & Radiotracer