Kebutaan: Punca, Tanda, Rawatan dan Cara Mencegah Kehilangan Penglihatan

Penglihatan boleh berkurang secara perlahan selama bertahun-tahun atau hilang secara tiba-tiba dalam masa beberapa minit atau jam. Kebutaan bukan satu penyakit khusus, sebaliknya boleh berlaku akibat masalah pada kornea, kanta, retina, saraf optik atau bahagian otak yang memproses penglihatan.

Apakah Maksud Kebutaan?

Istilah kebutaan merujuk kepada kehilangan penglihatan yang sangat teruk. Namun, seseorang yang dikategorikan mempunyai kebutaan tidak semestinya melihat kegelapan sepenuhnya.

Ada individu yang masih boleh:

• membezakan cahaya dan gelap,
• melihat bentuk objek tertentu,
• mempunyai sedikit penglihatan pada bahagian tertentu medan pandangan,
• atau menggunakan baki penglihatan untuk melakukan sesetengah aktiviti.

Istilah penglihatan terhad atau low vision pula biasanya digunakan apabila penglihatan seseorang kekal terganggu sehingga menjejaskan aktiviti harian walaupun selepas rawatan atau pembetulan biasa seperti cermin mata.

Tahap gangguan penglihatan boleh berbeza daripada masalah yang mudah diperbetulkan hinggalah kehilangan penglihatan yang kekal.

Adakah kebutaan sentiasa kekal?

Tidak.

Sesetengah punca kehilangan penglihatan boleh diperbaiki. Contohnya, penglihatan yang terjejas akibat katarak boleh meningkat dengan ketara selepas pembedahan yang sesuai.

Sebaliknya, kerosakan pada saraf optik akibat glaukoma yang telah berlaku biasanya tidak dapat dipulihkan. Rawatan dalam keadaan tersebut bertujuan mengelakkan atau memperlahankan kehilangan penglihatan selanjutnya.

Bagaimana Mata Menghasilkan Penglihatan?

Untuk memahami bagaimana kebutaan berlaku, kita perlu mengetahui secara ringkas bagaimana mata menghasilkan imej.

Cahaya memasuki mata melalui kornea, iaitu lapisan jernih pada bahagian hadapan mata. Cahaya kemudian melalui pupil dan kanta.

Kanta membantu memfokuskan cahaya ke retina, lapisan sensitif terhadap cahaya yang terletak di bahagian belakang mata.

Retina menukar cahaya kepada isyarat elektrik. Isyarat tersebut bergerak melalui saraf optik menuju ke otak.

Otak kemudian memproses maklumat tersebut sehingga kita dapat mengenali bentuk, warna, pergerakan dan kedalaman.

Oleh itu, gangguan penglihatan boleh berlaku jika terdapat masalah pada:

• kornea,
• kanta,
• retina,
• saraf optik,
• salur darah mata,
• atau bahagian otak yang memproses penglihatan.

Apakah Punca Kebutaan dan Kehilangan Penglihatan?

Pertubuhan Kesihatan Sedunia menyenaraikan ralat refraktif yang tidak dibetulkan, katarak, retinopati diabetik, glaukoma dan degenerasi makula berkaitan usia sebagai antara penyebab penting gangguan penglihatan di seluruh dunia.

Di Malaysia, katarak, penyakit mata berkaitan diabetes dan glaukoma juga merupakan masalah penting dalam usaha mencegah kebutaan.

1. Katarak

Katarak berlaku apabila kanta mata yang sepatutnya jernih menjadi keruh.

Keadaan ini lebih kerap berlaku apabila usia meningkat, tetapi faktor lain seperti diabetes, kecederaan mata dan penggunaan sesetengah ubat steroid juga boleh meningkatkan risiko.

Simptom boleh termasuk:

• penglihatan kabur,
• warna kelihatan kurang terang,
• silau daripada lampu,
• kesukaran melihat pada waktu malam,
• dan perubahan preskripsi cermin mata yang kerap.

Katarak biasanya berkembang secara perlahan.

Apabila katarak mula menjejaskan aktiviti harian seperti membaca atau memandu, pembedahan mungkin dipertimbangkan. Dalam pembedahan katarak, kanta yang keruh dikeluarkan dan biasanya digantikan dengan kanta intraokular.

2. Glaukoma

Glaukoma ialah sekumpulan penyakit yang menyebabkan kerosakan pada saraf optik.

Antara cabaran utama glaukoma ialah sesetengah jenis penyakit ini boleh berkembang tanpa rasa sakit atau perubahan penglihatan yang ketara pada peringkat awal.

Penglihatan sisi mungkin berkurang secara perlahan sehingga pesakit hanya menyedarinya apabila kerosakan sudah lebih serius.

Rawatan mungkin melibatkan:

• titis mata,
• prosedur laser,
• pembedahan,
• atau gabungan beberapa kaedah.

Rawatan bertujuan mengurangkan risiko kerosakan saraf optik selanjutnya.

3. Retinopati Diabetik

Diabetes boleh merosakkan salur darah kecil pada retina. Keadaan ini dikenali sebagai retinopati diabetik.

Pada peringkat awal, seseorang mungkin tidak mengalami sebarang simptom.

Apabila penyakit bertambah teruk, salur darah retina boleh:

• bocor,
• membengkak,
• berdarah,
• atau menghasilkan salur darah abnormal.

Penglihatan kemudian boleh menjadi kabur atau hilang pada bahagian tertentu.

Pesakit diabetes perlu mengawal gula darah, tekanan darah dan faktor risiko kardiovaskular serta menjalani pemeriksaan mata mengikut jadual yang disarankan oleh pasukan rawatan.

4. Degenerasi Makula Berkaitan Usia

Makula ialah bahagian retina yang membantu menghasilkan penglihatan pusat yang tajam.

Degenerasi makula berkaitan usia, atau AMD, lebih kerap berlaku pada golongan berusia.

Pesakit mungkin mengalami:

• penglihatan pusat yang kabur,
• garis lurus kelihatan beralun,
• kesukaran membaca,
• atau kesukaran mengenali wajah.

AMD biasanya tidak menyebabkan kehilangan keseluruhan penglihatan periferi, tetapi kehilangan penglihatan pusat yang teruk boleh memberi kesan besar kepada kehidupan harian.

5. Detasmen Retina

Detasmen retina berlaku apabila retina terpisah daripada kedudukan normalnya.

Antara tanda yang perlu diberi perhatian ialah:

• kemunculan banyak floaters secara tiba-tiba,
• kilatan cahaya,
• bayangan gelap,
• atau rasa seperti tirai menutup sebahagian penglihatan.

Detasmen retina ialah keadaan kecemasan kerana rawatan yang lewat meningkatkan risiko kehilangan penglihatan kekal.

6. Ralat Refraktif Yang Tidak Dibetulkan

Rabun jauh, rabun dekat dan astigmatisme berlaku apabila cahaya tidak difokuskan dengan betul pada retina.

Banyak ralat refraktif boleh diperbetulkan menggunakan:

• cermin mata,
• kanta sentuh,
• atau prosedur refraktif tertentu.

Walaupun keadaan ini biasanya mudah dibetulkan, ralat refraktif yang tidak dikenal pasti atau tidak dirawat masih merupakan penyumbang besar kepada gangguan penglihatan di seluruh dunia.

7. Penyakit Kornea

Kornea perlu kekal jernih supaya cahaya boleh memasuki mata dengan baik.

Penglihatan boleh terjejas akibat:

• jangkitan kornea,
• parut selepas kecederaan,
• keratokonus,
• penyakit keradangan,
• atau kerosakan akibat bahan kimia.

Jangkitan kornea tertentu boleh berkembang dengan cepat dan memerlukan rawatan segera.

8. Masalah Saraf Optik

Saraf optik membawa maklumat visual dari mata ke otak.

Ia boleh rosak akibat pelbagai keadaan seperti:

• keradangan,
• gangguan bekalan darah,
• kecederaan,
• tekanan daripada struktur berdekatan,
• atau penyakit neurologi tertentu.

Tahap pemulihan bergantung kepada punca dan jumlah kerosakan yang telah berlaku.

9. Strok dan Penyakit Otak

Penglihatan bukan hanya bergantung kepada mata.

Bahagian belakang otak, khususnya kawasan visual di lobus oksipital, memainkan peranan penting dalam memproses imej.

Strok boleh menyebabkan kehilangan sebahagian medan penglihatan walaupun mata itu sendiri tidak rosak.

Kehilangan penglihatan yang tiba-tiba bersama simptom seperti kelemahan sebelah badan, muka senget atau pertuturan tidak jelas memerlukan rawatan kecemasan.

10. Kecederaan Mata

Trauma mata boleh menyebabkan kerosakan pada kornea, kanta, retina atau saraf optik.

Antara punca kecederaan termasuk:

• serpihan logam,
• bahan kimia,
• alat tajam,
• kemalangan pekerjaan,
• kemalangan jalan raya,
• dan kecederaan ketika bersukan.

Penggunaan pelindung mata yang sesuai boleh mencegah sebahagian kecederaan ini.

Siapakah Yang Lebih Berisiko Mengalami Kehilangan Penglihatan?

Risiko penyakit mata tertentu meningkat mengikut faktor individu.

Antaranya:

• usia semakin meningkat,
• diabetes,
• tekanan darah tinggi,
• sejarah keluarga glaukoma atau penyakit mata tertentu,
• merokok,
• kecederaan mata terdahulu,
• pembedahan mata tertentu,
• penggunaan ubat tertentu untuk jangka panjang,
• dan penyakit sistemik tertentu.

Risiko juga boleh meningkat apabila seseorang mempunyai beberapa faktor pada masa yang sama.

Apakah Tanda Penglihatan Semakin Terjejas?

Perubahan penglihatan tidak selalu berlaku secara mendadak.

Tanda awal boleh termasuk:

• penglihatan semakin kabur,
• sukar membaca tulisan kecil,
• sukar melihat pada waktu malam,
• silau yang semakin mengganggu,
• memerlukan cahaya lebih terang ketika membaca,
• warna kelihatan kurang jelas,
• penglihatan sisi semakin sempit,
• atau sukar mengenali wajah dari jarak tertentu.

Perubahan yang perlahan mudah diabaikan kerana otak boleh menyesuaikan diri dengan pengurangan penglihatan secara beransur-ansur.

Sebab itu pemeriksaan mata masih penting walaupun seseorang merasakan penglihatannya “masih okay”.

Tanda Amaran Yang Memerlukan Rawatan Segera

Sesetengah perubahan penglihatan tidak boleh menunggu temu janji rutin.

Dapatkan rawatan segera jika mengalami:

• kehilangan penglihatan secara tiba-tiba pada satu atau kedua-dua mata,
• banyak floaters baru muncul secara mendadak,
• kilatan cahaya yang baru bermula,
• bayangan seperti langsir atau tirai menutup penglihatan,
• sakit mata yang teruk bersama penglihatan kabur,
• mata merah yang teruk bersama kehilangan penglihatan,
• kecederaan objek tajam pada mata,
• bahan kimia terkena mata,
• atau kehilangan penglihatan bersama simptom strok.

Kehilangan penglihatan secara tiba-tiba boleh menandakan gangguan pada retina, saraf optik, salur darah atau otak.

Bagaimana Doktor Menentukan Punca Kehilangan Penglihatan?

Penilaian biasanya bermula dengan sejarah simptom dan pemeriksaan mata.

Doktor mungkin bertanya:

• bila simptom bermula,
• sama ada satu atau kedua-dua mata terlibat,
• sama ada terdapat sakit mata,
• perubahan berlaku secara tiba-tiba atau perlahan,
• penyakit seperti diabetes,
• ubat yang sedang digunakan,
• dan sejarah penyakit mata dalam keluarga.

Pemeriksaan ketajaman penglihatan

Pesakit membaca huruf atau simbol pada carta untuk mengukur sejauh mana setiap mata dapat melihat.

Pemeriksaan refraksi

Ujian ini menentukan sama ada penglihatan boleh diperbaiki dengan kanta.

Pemeriksaan tekanan mata

Tekanan dalam mata boleh diukur menggunakan alat khas. Pemeriksaan ini merupakan sebahagian daripada penilaian glaukoma.

Pemeriksaan pupil dan bahagian belakang mata

Titis mata mungkin digunakan untuk membesarkan pupil supaya retina, makula dan saraf optik dapat diperiksa dengan lebih jelas.

Pemeriksaan medan penglihatan

Ujian ini menilai sama ada terdapat kawasan tertentu dalam medan pandangan yang telah hilang.

Optical Coherence Tomography

Optical coherence tomography, atau OCT, menghasilkan imej beresolusi tinggi lapisan retina dan struktur saraf optik.

Ia banyak digunakan untuk menilai penyakit retina dan glaukoma.

Ujian tambahan

Bergantung kepada keadaan, doktor mungkin mencadangkan:

• fotografi retina,
• angiografi retina,
• ultrabunyi mata,
• CT scan,
• MRI,
• atau ujian darah.

Tidak semua pesakit memerlukan semua ujian tersebut.

Bagaimana Kebutaan dan Kehilangan Penglihatan Dirawat?

Tiada satu rawatan yang sesuai untuk semua jenis kehilangan penglihatan.

Rawatan ditentukan berdasarkan punca.

Katarak

Pembedahan katarak membuang kanta yang keruh dan menggantikannya dengan kanta intraokular.

Glaukoma

Rawatan mungkin menggunakan titis mata, laser atau pembedahan untuk mengawal tekanan dalam mata dan melindungi saraf optik.

Penglihatan yang sudah hilang akibat kerosakan glaukoma biasanya tidak dapat dipulihkan.

Retinopati diabetik

Rawatan bergantung kepada tahap penyakit dan boleh merangkumi:

• kawalan diabetes,
• suntikan ubat ke dalam mata,
• rawatan laser,
• atau pembedahan vitrektomi.

Degenerasi makula

Sesetengah jenis AMD, khususnya AMD basah, boleh dirawat dengan suntikan ubat ke dalam mata bagi mengawal pertumbuhan atau kebocoran salur darah abnormal.

Detasmen retina

Rawatan mungkin melibatkan laser, krioterapi atau pembedahan retina bergantung kepada jenis dan tahap detasmen.

Jangkitan kornea

Rawatan boleh menggunakan ubat antimikrob seperti antibiotik atau antivirus bergantung kepada punca.

Jangkitan kornea tidak sepatutnya dirawat sendiri dengan titis mata yang tidak diketahui kandungannya.

Bagaimana Jika Penglihatan Tidak Dapat Dipulihkan?

Tidak semua kerosakan mata boleh diperbaiki.

Apabila kehilangan penglihatan kekal, rehabilitasi penglihatan boleh membantu seseorang menggunakan baki penglihatannya dengan lebih berkesan dan mengekalkan tahap kebebasan.

Antara bantuan yang mungkin digunakan ialah:

• kanta pembesar,
• alat pembesar elektronik,
• tetapan teks besar pada telefon,
• pembaca skrin,
• perisian suara,
• pencahayaan tambahan,
• tanda berkontras tinggi,
• dan latihan orientasi serta mobiliti.

Pengubahsuaian rumah juga penting untuk mengurangkan risiko jatuh.

Contohnya, pastikan laluan tidak berhalangan, gunakan pencahayaan yang baik dan elakkan perubahan susunan perabot secara kerap.

Bagaimana Cara Mencegah Kehilangan Penglihatan?

Tidak semua kebutaan boleh dicegah, tetapi banyak faktor risiko boleh dikurangkan.

1. Jalani pemeriksaan mata

Sesetengah penyakit seperti glaukoma dan retinopati diabetik boleh berkembang sebelum pesakit menyedari perubahan penglihatan.

Kekerapan pemeriksaan bergantung kepada umur, keadaan kesihatan dan risiko individu.

2. Kawal diabetes

Jika anda mempunyai diabetes:

• kawal gula darah,
• pastikan tekanan darah dirawat,
• kawal kolesterol,
• ambil ubat seperti diarahkan,
• dan hadir pemeriksaan mata yang disarankan.

Kawalan penyakit sistemik adalah sebahagian penting dalam melindungi retina.

3. Berhenti merokok

Merokok dikaitkan dengan peningkatan risiko beberapa penyakit mata termasuk katarak dan degenerasi makula berkaitan usia.

Berhenti merokok memberi manfaat kepada mata serta jantung, paru-paru dan salur darah.

4. Lindungi mata daripada kecederaan

Gunakan gogal keselamatan ketika:

• menggerudi,
• memotong logam,
• melakukan kerja pertukangan,
• mengendalikan bahan kimia,
• atau melakukan aktiviti yang menghasilkan serpihan.

Cermin mata biasa tidak semestinya memberikan perlindungan yang mencukupi untuk aktiviti berisiko.

5. Lindungi mata daripada sinaran UV

Cermin mata hitam yang mempunyai perlindungan UVA dan UVB boleh membantu mengurangkan pendedahan mata kepada sinaran ultraungu.

6. Jaga kanta sentuh

Basuh tangan sebelum mengendalikan kanta sentuh.

Ikuti tempoh penggunaan dan kaedah pencucian yang ditetapkan. Elakkan tidur menggunakan kanta sentuh kecuali ia memang direka dan dipreskripsikan untuk kegunaan tersebut.

7. Amalkan pemakanan seimbang

Kesihatan mata mendapat manfaat daripada diet keseluruhan yang baik.

Utamakan:

• sayur-sayuran,
• buah-buahan,
• sumber protein,
• ikan,
• kekacang,
• dan makanan yang membekalkan vitamin serta mineral penting.

Tiada satu makanan tertentu yang boleh menjamin seseorang tidak akan mengalami kebutaan.

Adakah Telefon Bimbit Boleh Menyebabkan Buta?

Penggunaan skrin untuk tempoh panjang boleh menyebabkan ketegangan mata digital.

Simptom boleh termasuk:

• mata kering,
• rasa pedih,
• penglihatan kabur sementara,
• sakit kepala,
• dan sukar memfokus.

Namun, penggunaan telefon atau komputer secara biasa tidak dianggap sebagai punca langsung kebutaan.

Untuk mengurangkan ketidakselesaan:

1. Berehat daripada skrin secara berkala.
2. Berkelip dengan lebih kerap.
3. Pastikan jarak skrin selesa.
4. Elakkan silau berlebihan.
5. Gunakan pencahayaan bilik yang sesuai.

Jika penglihatan kekal kabur walaupun selepas berehat, pemeriksaan mata diperlukan.

Bolehkah Cermin Mata Mencegah Kebutaan?

Cermin mata sangat berkesan untuk membetulkan ralat refraktif seperti rabun jauh dan astigmatisme.

Namun, cermin mata tidak boleh menghentikan semua penyakit mata.

Seseorang masih boleh mempunyai:

• glaukoma,
• penyakit retina,
• katarak,
• atau retinopati diabetik

walaupun penglihatannya kelihatan jelas selepas memakai cermin mata.

Sebab itu pemeriksaan mata tidak seharusnya dianggap sekadar pemeriksaan nombor cermin mata.

Kebutaan Pada Kanak-Kanak

Masalah penglihatan juga boleh berlaku pada kanak-kanak.

Antara keadaan yang boleh menjejaskan perkembangan penglihatan ialah:

• ralat refraktif yang tidak dibetulkan,
• ambliopia atau mata malas,
• juling,
• katarak kongenital,
• penyakit retina,
• dan gangguan perkembangan mata.

Kanak-kanak mungkin tidak dapat memberitahu bahawa mereka tidak melihat dengan jelas kerana mereka menganggap cara mereka melihat adalah normal.

Tanda yang patut diperhatikan termasuk:

• sering mengecilkan mata,
• duduk terlalu dekat dengan skrin,
• menutup sebelah mata,
• mata tidak selari,
• kerap terlanggar objek,
• atau prestasi sekolah berubah tanpa sebab jelas.

Pengesanan awal amat penting kerana sistem penglihatan kanak-kanak masih berkembang.

Mitos Tentang Kebutaan

“Kalau masih boleh nampak cahaya, maknanya bukan buta”

Tidak semestinya. Kebutaan dan penglihatan terhad mempunyai tahap yang berbeza-beza.

“Glaukoma mesti menyebabkan sakit mata”

Tidak. Bentuk glaukoma yang paling biasa boleh berkembang tanpa sakit dan tanpa simptom ketara pada peringkat awal.

“Katarak mesti menyebabkan kebutaan kekal”

Tidak. Katarak merupakan antara penyebab kehilangan penglihatan yang sering boleh dirawat dengan pembedahan.

“Makan lobak merah boleh memulihkan mata yang sudah rosak”

Lobak merah membekalkan nutrien yang penting dalam diet, tetapi tidak boleh membaiki saraf optik yang telah rosak atau retina yang mengalami penyakit serius.

“Kalau nombor cermin mata tidak berubah, mata pasti sihat”

Tidak. Sesetengah penyakit retina dan glaukoma boleh berlaku tanpa perubahan ketara pada preskripsi cermin mata.

Bila Perlu Berjumpa Doktor Mata?

Buat pemeriksaan jika anda mengalami:

• penglihatan semakin kabur,
• perubahan penglihatan yang berterusan,
• kesukaran melihat pada waktu malam,
• gangguan penglihatan sisi,
• floaters atau kilatan cahaya baru,
• sakit mata,
• penglihatan berganda,
• atau perubahan warna dan bentuk objek.

Individu dengan diabetes, sejarah keluarga glaukoma atau penyakit mata tertentu mungkin memerlukan pemantauan lebih kerap.

Jangan tunggu sehingga penglihatan menjadi teruk sebelum mendapatkan pemeriksaan.

Kesimpulan

Kebutaan bukan satu penyakit tunggal. Ia boleh berlaku apabila terdapat masalah pada kornea, kanta, retina, saraf optik atau sistem saraf yang memproses penglihatan.

Sebahagian punca seperti katarak dan ralat refraktif boleh dirawat dengan berkesan, manakala keadaan seperti glaukoma boleh menyebabkan kerosakan kekal jika tidak dikesan dan dikawal. Diabetes, kecederaan mata, merokok dan pertambahan usia juga merupakan faktor penting yang perlu diberi perhatian.

Perkara paling penting ialah tidak mengabaikan perubahan penglihatan. Pemeriksaan mata berkala boleh membantu mengesan penyakit lebih awal, manakala kehilangan penglihatan secara tiba-tiba, kilatan cahaya bersama floaters atau bayangan seperti tirai memerlukan penilaian segera.

Soalan Lazim Mengenai Kebutaan