Riket Pada Kanak-Kanak: Punca, Simptom, Diagnosis, Rawatan dan Pencegahan

Riket ialah penyakit yang menyebabkan tulang kanak-kanak menjadi lembut, lemah dan tidak mengalami mineralisasi dengan sempurna. Keadaan ini berlaku ketika tulang masih aktif membesar dan boleh menyebabkan masalah seperti kaki membengkok, pergelangan tangan membesar, sakit tulang serta pertumbuhan yang terganggu.

Ramai menganggap riket hanya berlaku apabila seseorang kanak-kanak kekurangan vitamin D. Sebenarnya, kekurangan kalsium, kekurangan fosfat, penyakit tertentu dan beberapa gangguan genetik juga boleh menyebabkan riket.

Vitamin D membantu badan menyerap kalsium dan mengekalkan keseimbangan mineral yang diperlukan untuk pembentukan tulang. Apabila vitamin D, kalsium atau fosfat tidak mencukupi atau tidak dapat digunakan dengan baik oleh badan, proses pengerasan tulang boleh terganggu.

Walaupun Malaysia menerima cahaya matahari sepanjang tahun, kekurangan vitamin D masih boleh berlaku. Kajian tempatan mendapati ketidakcukupan vitamin D turut berlaku dalam kalangan kanak-kanak dan remaja Malaysia.

Berita baiknya, kebanyakan riket akibat masalah pemakanan boleh dirawat dengan berkesan apabila dikenal pasti lebih awal. Namun, diagnosis yang tepat penting kerana rawatan bergantung kepada punca sebenar.

Apa Itu Penyakit Riket?

Riket ialah gangguan mineralisasi tulang dan plat pertumbuhan yang berlaku pada kanak-kanak sebelum pertumbuhan tulang selesai.

Tulang bukan struktur yang statik. Ketika kanak-kanak membesar, tulang sentiasa mengalami pembentukan dan perubahan. Bahagian yang dikenali sebagai plat pertumbuhan merupakan kawasan berhampiran hujung tulang panjang tempat pertumbuhan berlaku.

Untuk membentuk tulang yang kuat, badan memerlukan beberapa komponen penting, termasuk:

• vitamin D
• kalsium
• fosfat
• protein dan nutrien lain yang mencukupi
• fungsi buah pinggang, hati dan usus yang normal

Vitamin D membantu penyerapan kalsium daripada usus. Kalsium dan fosfat pula diperlukan untuk proses mineralisasi yang menjadikan tulang keras dan kuat.

Jika proses ini terganggu ketika kanak-kanak sedang membesar, plat pertumbuhan boleh menjadi tidak normal dan tulang boleh menjadi lembut atau berubah bentuk.

Pada orang dewasa yang telah selesai membesar, gangguan mineralisasi tulang biasanya dikenali sebagai osteomalasia, bukannya riket.

Apakah Punca Riket Pada Kanak-Kanak?

Riket boleh dibahagikan secara umum kepada riket berkaitan pemakanan dan riket akibat penyakit atau gangguan metabolik tertentu.

1. Kekurangan vitamin D

Kekurangan vitamin D merupakan salah satu punca penting riket nutrisi.

Vitamin D boleh diperoleh melalui:

• penghasilan vitamin D pada kulit apabila terdedah kepada sinaran ultraviolet
• makanan tertentu
• makanan yang diperkaya vitamin D
• suplemen vitamin D

Jika paras vitamin D terlalu rendah, penyerapan kalsium dari usus boleh berkurangan. Badan kemudian cuba mengekalkan paras kalsium darah dengan mengambil mineral daripada tulang dan mengubah keseimbangan fosfat. Dalam jangka panjang, mineralisasi tulang boleh terganggu.

2. Pengambilan kalsium yang tidak mencukupi

Kanak-kanak boleh mendapat riket walaupun paras vitamin D tidak terlalu rendah jika pengambilan kalsium mereka sangat tidak mencukupi.

Kalsium amat penting ketika tempoh pertumbuhan pesat.

Sumber kalsium termasuk:

• susu
• yogurt
• keju
• ikan tertentu yang dimakan bersama tulangnya
• tauhu tertentu
• makanan diperkaya kalsium
• sayur tertentu

Keperluan sebenar bergantung pada usia dan keadaan kesihatan kanak-kanak.

3. Kekurangan fosfat

Fosfat merupakan satu lagi mineral penting dalam pembentukan tulang.

Sesetengah kanak-kanak mempunyai keadaan yang menyebabkan buah pinggang membuang terlalu banyak fosfat melalui air kencing. Ini boleh menyebabkan paras fosfat darah terlalu rendah dan seterusnya mengganggu mineralisasi tulang.

4. Masalah penyerapan nutrien

Vitamin D ialah vitamin larut lemak. Penyakit yang menyebabkan masalah penyerapan lemak atau nutrien dalam usus boleh meningkatkan risiko kekurangan vitamin D.

Contohnya termasuk:

• penyakit seliak
• penyakit radang usus tertentu
• gangguan penyerapan kronik
• beberapa penyakit hati atau saluran hempedu

5. Penyakit buah pinggang

Buah pinggang memainkan peranan penting dalam metabolisme vitamin D serta mengawal keseimbangan kalsium dan fosfat.

Penyakit buah pinggang tertentu boleh menyebabkan masalah mineral dan tulang yang menyerupai atau menyebabkan riket.

6. Gangguan genetik

Tidak semua riket berpunca daripada pemakanan.

Sesetengah jenis riket diwarisi dan melibatkan gangguan pada:

• metabolisme vitamin D
• reseptor vitamin D
• kawalan fosfat oleh buah pinggang

Contohnya ialah hypophosphatemic rickets, termasuk X-linked hypophosphatemia.

Kanak-kanak dengan keadaan seperti ini memerlukan rawatan khusus. Memberikan suplemen vitamin D biasa sahaja mungkin tidak mencukupi.

Siapa Yang Lebih Berisiko Mendapat Riket?

Antara faktor yang boleh meningkatkan risiko termasuk:

• pengambilan vitamin D yang tidak mencukupi
• diet rendah kalsium
• pendedahan kepada cahaya matahari yang sangat terhad
• kulit yang lebih gelap, yang memerlukan pendedahan UV lebih banyak untuk menghasilkan jumlah vitamin D yang sama
• bayi yang menyusu badan tanpa sumber vitamin D tambahan apabila suplementasi diperlukan
• diet yang sangat terhad
• penyakit yang mengganggu penyerapan nutrien
• penyakit hati atau buah pinggang
• penggunaan ubat tertentu yang mempengaruhi metabolisme vitamin D
• gangguan genetik berkaitan vitamin D atau fosfat
• sejarah keluarga riket tertentu

Susu ibu tetap merupakan sumber nutrisi yang sangat baik untuk bayi. Namun, kandungan vitamin D dalam susu ibu biasanya tidak mencukupi untuk memenuhi semua keperluan bayi tanpa sumber tambahan dalam keadaan tertentu. Cadangan suplementasi perlu disesuaikan mengikut umur, pemakanan dan panduan profesional kesihatan.

Apakah Simptom Riket Pada Kanak-Kanak?

Riket yang masih awal mungkin tidak menyebabkan perubahan bentuk tulang yang jelas.

Simptom juga boleh berbeza mengikut umur, keterukan penyakit dan puncanya.

Simptom yang boleh berlaku termasuk:

• sakit atau rasa sensitif pada tulang
• kelemahan otot
• cepat letih ketika berjalan
• pertumbuhan lebih perlahan daripada biasa
• kelewatan perkembangan motor
• enggan berjalan atau kurang aktif
• patah tulang dalam kes tertentu

Kanak-kanak kecil mungkin mengambil masa lebih lama untuk mencapai perkembangan seperti berdiri atau berjalan jika kelemahan otot menjadi ketara.

Perubahan Bentuk Tulang Akibat Riket

Apabila riket berlanjutan, perubahan pada tulang mungkin menjadi lebih jelas.

Antaranya:

Kaki membengkok

Kaki boleh melengkung ke luar, keadaan yang dikenali sebagai genu varum.

Pada kanak-kanak lain, lutut boleh kelihatan lebih rapat ke dalam atau genu valgum.

Pergelangan tangan dan buku lali membesar

Plat pertumbuhan yang terjejas boleh menyebabkan kawasan berhampiran pergelangan tangan atau buku lali kelihatan lebih lebar daripada biasa.

Perubahan pada dada

Bahagian pertemuan tulang rusuk dan rawan boleh membesar sehingga membentuk bonjolan yang kadangkala dikenali sebagai rachitic rosary.

Perubahan pada tengkorak

Bayi dengan riket yang teruk mungkin mengalami tulang tengkorak yang lebih lembut atau perubahan bentuk tertentu.

Pertumbuhan terbantut

Kanak-kanak boleh menjadi lebih rendah daripada jangkaan mengikut umur jika penyakit berlanjutan.

Masalah pergigian

Riket juga boleh dikaitkan dengan:

• gigi tumbuh lebih lewat
• masalah pembentukan enamel
• peningkatan masalah pergigian tertentu

Perubahan seperti kaki membengkok, pergelangan tangan membesar, pertumbuhan terganggu dan kelemahan otot merupakan antara gambaran klinikal riket yang diketahui.

Adakah Kaki Bengkok Sentiasa Bermaksud Kanak-Kanak Menghidap Riket?

Tidak.

Ini penting kerana kaki yang sedikit membengkok boleh menjadi sebahagian daripada perkembangan normal bagi sesetengah kanak-kanak kecil.

Bentuk kaki biasanya berubah secara semula jadi apabila kanak-kanak membesar. Oleh itu, hanya melihat bentuk kaki tidak mencukupi untuk mendiagnosis riket.

Doktor akan mempertimbangkan:

• umur kanak-kanak
• tahap kebengkokan
• sama ada kedua-dua kaki terlibat secara simetri
• corak pertumbuhan
• cara berjalan
• pemakanan
• tanda lain pada tulang
• keputusan ujian darah atau X-ray jika diperlukan

Bawa anak untuk pemeriksaan jika kebengkokan semakin ketara, berlaku hanya pada satu bahagian, menyebabkan kesakitan atau disertai pertumbuhan yang tidak normal.

Bagaimana Riket Didiagnosis?

Diagnosis riket tidak sepatutnya dibuat berdasarkan simptom sahaja.

Konsensus antarabangsa mengesyorkan diagnosis berdasarkan gabungan sejarah perubatan, pemeriksaan fizikal dan ujian biokimia, dengan perubahan tulang dinilai menggunakan radiograf apabila riket disyaki.

1. Sejarah kesihatan dan pemakanan

Doktor mungkin bertanya mengenai:

• corak pemakanan
• pengambilan susu
• penggunaan suplemen
• pendedahan kepada cahaya matahari
• sejarah pertumbuhan
• perkembangan motor
• masalah cirit birit atau penyerapan makanan
• penyakit kronik
• ubat yang digunakan
• sejarah keluarga

Maklumat ini membantu menentukan sama ada masalah lebih cenderung kepada riket nutrisi atau keadaan lain.

2. Pemeriksaan fizikal

Doktor mungkin memeriksa:

• tinggi dan berat badan
• bentuk kaki
• pergelangan tangan
• buku lali
• dada
• tulang tengkorak
• kekuatan otot
• corak berjalan

3. Ujian darah

Bergantung pada keadaan, ujian mungkin merangkumi:

• kalsium
• fosfat
• alkaline phosphatase atau ALP
• 25-hydroxyvitamin D
• parathyroid hormone atau PTH
• fungsi buah pinggang
• ujian lain jika diperlukan

Gabungan ujian ini membantu membezakan riket nutrisi daripada gangguan fosfat, buah pinggang atau metabolik yang lain.

4. X-ray

X-ray, terutama pada kawasan plat pertumbuhan seperti pergelangan tangan atau lutut, boleh menunjukkan perubahan tipikal riket.

Antaranya ialah:

• pelebaran plat pertumbuhan
• perubahan pada metafisis tulang
• cupping
• fraying

X-ray juga boleh menunjukkan tahap keterukan penyakit.

5. Ujian tambahan

Jika keputusan tidak sesuai dengan riket nutrisi biasa atau kanak-kanak tidak menunjukkan pemulihan seperti dijangkakan, doktor mungkin melakukan ujian tambahan seperti:

• ujian air kencing
• penilaian fungsi buah pinggang
• analisis keseimbangan asid bes
• ujian genetik tertentu

Bagaimana Riket Dirawat?

Rawatan bergantung sepenuhnya kepada punca.

Ini sebabnya memberikan vitamin D sendiri tanpa mengetahui punca sebenar bukan pendekatan terbaik.

Rawatan Riket Akibat Kekurangan Vitamin D atau Kalsium

Riket nutrisi biasanya dirawat dengan membetulkan kekurangan yang berkaitan.

Rawatan boleh merangkumi:

1. Vitamin D mengikut dos yang ditentukan oleh doktor
2. Memastikan pengambilan kalsium mencukupi
3. Memperbaiki corak pemakanan
4. Merawat penyakit yang menyebabkan masalah penyerapan jika ada
5. Pemantauan ujian darah dan pertumbuhan

Bukti dan konsensus antarabangsa menyokong pembetulan vitamin D bersama pengambilan kalsium yang mencukupi dalam pengurusan riket nutrisi.

Dos vitamin D untuk merawat riket yang telah didiagnosis boleh jauh lebih tinggi daripada dos suplementasi biasa. Oleh itu, dos rawatan tidak wajar dimulakan sendiri berdasarkan maklumat internet.

Bagaimana Jika Riket Disebabkan Penyakit Lain?

Jika riket berpunca daripada:

• penyakit buah pinggang
• kehilangan fosfat
• gangguan genetik
• masalah metabolisme vitamin D
• penyakit hati
• masalah penyerapan

rawatan perlu menyasarkan penyakit tersebut.

Sesetengah pesakit mungkin memerlukan rawatan khusus oleh pakar pediatrik, endokrinologi pediatrik, nefrologi pediatrik atau ortopedik.

Dalam riket genetik tertentu, rawatan boleh melibatkan ubat khusus dan bukan sekadar suplemen vitamin D biasa.

Adakah Tulang Yang Membengkok Boleh Kembali Normal?

Dalam banyak kes yang dirawat ketika kanak-kanak masih kecil, tulang mempunyai keupayaan untuk membentuk semula apabila pertumbuhan diteruskan.

Perubahan tulang yang ringan boleh beransur baik selepas masalah mineral diperbetulkan.

Namun, hasilnya bergantung kepada:

• umur
• tahap deformiti
• tempoh riket berlaku
• punca penyakit
• tindak balas terhadap rawatan

Deformiti yang sangat teruk atau telah lama berlaku mungkin tidak pulih sepenuhnya.

Sesetengah kanak-kanak perlu dipantau oleh pakar ortopedik dan sebilangan kecil mungkin memerlukan prosedur pembedahan.

Berapa Lama Riket Mengambil Masa Untuk Pulih?

Tiada satu tempoh yang sama untuk semua pesakit.

Selepas rawatan yang sesuai dimulakan, perubahan biokimia dalam darah boleh berlaku lebih awal, manakala perubahan bentuk tulang memerlukan masa yang lebih panjang untuk pulih.

Doktor mungkin memantau:

• simptom
• pertumbuhan
• paras mineral
• ALP
• vitamin D
• X-ray dalam keadaan tertentu

Jika riket tidak menunjukkan pemulihan seperti dijangkakan, doktor perlu mempertimbangkan masalah pematuhan rawatan atau punca lain seperti gangguan genetik dan kehilangan fosfat.

Apakah Komplikasi Riket?

Riket yang tidak dirawat boleh menyebabkan komplikasi seperti:

• pertumbuhan terbantut
• kaki atau tulang lain berubah bentuk
• masalah berjalan
• sakit tulang
• kelemahan otot
• patah tulang
• masalah pergigian
• deformiti tulang yang berkekalan

Kekurangan kalsium yang sangat teruk juga boleh menyebabkan:

• kekejangan otot
• tetani
• sawan

Dalam keadaan yang jarang tetapi serius, kekurangan kalsium yang teruk boleh menjejaskan fungsi jantung.

Sawan atau kekejangan yang ketara pada bayi atau kanak-kanak memerlukan penilaian perubatan segera.

Bagaimana Cara Mencegah Riket?

Banyak kes riket nutrisi boleh dicegah.

1. Pastikan diet mengandungi kalsium yang mencukupi

Kanak-kanak memerlukan diet seimbang yang menyediakan kalsium dan nutrien lain untuk pertumbuhan.

Antara pilihan makanan ialah:

• susu dan produk tenusu
• tauhu tertentu
• ikan yang boleh dimakan bersama tulang
• makanan diperkaya kalsium
• sayur tertentu

Bagi kanak-kanak dengan alahan susu atau diet tertentu, berbincang dengan doktor atau pegawai dietetik untuk memastikan keperluan kalsium tetap dipenuhi.

2. Pastikan vitamin D mencukupi

Vitamin D boleh diperoleh melalui kombinasi makanan, cahaya matahari dan suplemen jika diperlukan.

Antara makanan yang boleh menyediakan vitamin D ialah:

• ikan berlemak
• kuning telur
• makanan yang diperkaya vitamin D

Sumber dan kandungan vitamin D berbeza mengikut produk.

3. Jangan bergantung kepada cahaya matahari semata-mata

Malaysia merupakan negara tropika, tetapi kekurangan vitamin D tetap berlaku.

Satu kajian terhadap kanak-kanak pra-remaja daripada keluarga berpendapatan rendah di Kuala Lumpur mendapati kekurangan dan ketidakcukupan vitamin D masih wujud walaupun mereka tinggal di negara yang menerima cahaya matahari yang banyak.

Penghasilan vitamin D melalui kulit dipengaruhi oleh pelbagai faktor seperti:

• masa berada di luar rumah
• bahagian kulit yang terdedah
• warna kulit
• pakaian
• cuaca
• gaya hidup

Pendedahan matahari yang berlebihan pula meningkatkan risiko kerosakan kulit. Oleh itu, jangan sengaja mendedahkan kanak-kanak kepada sinaran matahari yang kuat untuk tempoh lama semata-mata bagi mendapatkan vitamin D.

4. Kenal pasti kanak-kanak berisiko

Kanak-kanak dengan penyakit usus, hati, buah pinggang atau diet yang sangat terhad mungkin memerlukan pemantauan dan suplementasi tertentu.

Perlukah Semua Kanak-Kanak Mengambil Suplemen Vitamin D?

Cadangan bergantung kepada:

• umur
• jenis pemakanan
• pengambilan makanan diperkaya
• pendedahan matahari
• keadaan kesihatan
• faktor risiko

Konsensus antarabangsa mengenai riket nutrisi mengesyorkan vitamin D pencegahan untuk bayi dari lahir hingga sekurang-kurangnya usia 12 bulan, tetapi pelaksanaan sebenar boleh berbeza mengikut polisi tempatan dan keadaan individu.

Ibu bapa di Malaysia sebaiknya berbincang dengan doktor atau klinik kesihatan mengenai keperluan vitamin D anak terutama jika:

• bayi menyusu badan sepenuhnya
• pemakanan anak sangat terhad
• anak mempunyai penyakit kronik
• terdapat faktor risiko kekurangan vitamin D

Bolehkah Terlalu Banyak Vitamin D Berbahaya?

Ya.

Vitamin D ialah vitamin larut lemak dan pengambilan suplemen secara berlebihan boleh menyebabkan toksisiti.

Vitamin D yang terlalu tinggi boleh menyebabkan peningkatan kalsium dalam darah.

Antara simptom yang boleh berlaku ialah:

• loya
• muntah
• kurang selera makan
• dahaga berlebihan
• kerap membuang air kecil
• dehidrasi
• masalah buah pinggang

Atas sebab ini, elakkan memberikan vitamin D dos tinggi kepada kanak-kanak tanpa arahan profesional kesihatan.

Bila Perlu Membawa Anak Jumpa Doktor?

Bawa anak untuk pemeriksaan sekiranya anda mendapati:

• kaki semakin membengkok
• pergelangan tangan atau buku lali kelihatan membesar
• pertumbuhan terlalu perlahan
• sakit tulang berulang
• kelemahan otot
• cepat letih ketika berjalan
• perubahan cara berjalan
• kerap mengalami patah tulang
• perkembangan motor lewat
• masalah pemakanan yang ketara

Penilaian juga penting jika terdapat sejarah keluarga riket atau anak mempunyai penyakit buah pinggang, hati atau sistem penghadaman.

Dapatkan rawatan segera jika anak mengalami:

• sawan
• kekejangan otot yang teruk
• kesukaran bernafas
• terlalu lemah
• perubahan tahap kesedaran

Keadaan tersebut boleh dikaitkan dengan gangguan mineral yang serius dan perlu dinilai segera.

Kesimpulan

Riket ialah penyakit tulang yang berlaku ketika kanak-kanak masih membesar dan boleh menyebabkan tulang menjadi lembut, lemah atau berubah bentuk.

Kekurangan vitamin D merupakan punca penting, tetapi ia bukan satu-satunya penyebab. Kekurangan kalsium, kehilangan fosfat, penyakit buah pinggang, masalah penyerapan dan gangguan genetik juga boleh menyebabkan riket.

Tanda seperti kaki membengkok, pertumbuhan perlahan atau pergelangan tangan membesar tidak sepatutnya didiagnosis sendiri sebagai riket. Pemeriksaan fizikal, ujian darah dan kadangkala X-ray diperlukan untuk mengenal pasti punca sebenar.

Dengan pengesanan dan rawatan awal, kebanyakan riket nutrisi mempunyai prognosis yang baik. Pada masa yang sama, elakkan memberikan vitamin D dalam dos tinggi kepada kanak-kanak tanpa nasihat doktor kerana penggunaan berlebihan juga boleh memudaratkan.

Soalan Lazim Tentang Riket