Virus Zika: Punca, Simptom, Rawatan dan Cara Mencegah

Virus Zika mungkin tidak lagi mendapat liputan sebesar ketika wabak antarabangsa pada 2015 dan 2016, tetapi virus ini masih belum lenyap. Jangkitan masih boleh berlaku, khususnya di kawasan tropika dan subtropika yang mempunyai nyamuk Aedes.

Kebanyakan orang yang dijangkiti virus Zika tidak mengalami sebarang simptom. Jika simptom muncul sekalipun, ia selalunya ringan dan boleh menyerupai penyakit bawaan nyamuk lain seperti denggi dan chikungunya.

Namun, Zika mempunyai satu risiko yang menjadikannya sangat penting dari sudut kesihatan awam: jangkitan semasa kehamilan boleh memberi kesan serius kepada janin. Ia boleh menyebabkan kecacatan kongenital termasuk mikrosefali dan beberapa masalah perkembangan otak, mata, pendengaran serta pergerakan.

Oleh sebab itu, memahami bagaimana Zika merebak, simptom yang mungkin berlaku dan langkah pencegahan amat penting terutama bagi wanita hamil, pasangan yang merancang kehamilan dan individu yang melancong ke kawasan berisiko.

Apa Itu Virus Zika?

Virus Zika ialah virus bawaan nyamuk yang boleh menyebabkan penyakit virus Zika atau Zika virus disease.

Virus ini tergolong dalam keluarga Flaviviridae dan berkait dengan beberapa virus lain termasuk virus denggi, demam kuning dan virus West Nile. Ia disebarkan terutamanya melalui gigitan nyamuk Aedes, khususnya:

• Aedes aegypti
• Aedes albopictus

Kedua-dua spesies nyamuk ini juga boleh terlibat dalam penularan penyakit seperti denggi dan chikungunya.

Virus Zika pertama kali dikenal pasti di Uganda pada tahun 1947. Jangkitan manusia kemudiannya dikesan di beberapa negara Afrika sebelum wabak mula dilaporkan di Afrika, Asia, rantau Pasifik dan benua Amerika.

Wabak besar di Brazil sekitar 2015 meningkatkan perhatian dunia selepas peningkatan kes mikrosefali dalam kalangan bayi dikaitkan dengan jangkitan Zika semasa kehamilan.

WHO kemudian mengesahkan hubungan sebab akibat antara jangkitan Zika dan kecacatan kongenital tertentu.

Adakah Virus Zika Masih Wujud?

Ya.

Jumlah kes Zika global menurun dengan ketara selepas 2017, tetapi ini tidak bermaksud virus tersebut telah dihapuskan.

Kemas kini epidemiologi WHO yang diterbitkan pada Mei 2026 melaporkan bahawa terdapat bukti penularan Zika tempatan semasa atau terdahulu di 97 negara dan wilayah berdasarkan data sehingga Disember 2025.

WHO turut menekankan kepentingan pengawasan berterusan, kawalan nyamuk, diagnosis dan kesiapsiagaan menghadapi kemungkinan wabak baharu.

Risiko Zika juga sukar ditentukan dengan tepat kerana:

• kebanyakan jangkitan tidak mempunyai simptom
• simptomnya boleh menyerupai denggi atau chikungunya
• kemampuan pengawasan dan ujian berbeza antara negara
• kes ringan mungkin tidak mendapatkan rawatan
• penularan boleh berlaku tanpa disedari

Oleh itu, sebelum melakukan perjalanan ke luar negara terutama bagi wanita hamil atau pasangan yang merancang kehamilan, semak nasihat perjalanan terkini daripada pihak kesihatan yang berautoriti.

Apakah Punca Virus Zika?

Penyakit Zika berpunca daripada jangkitan virus Zika.

Namun, virus tersebut memerlukan laluan tertentu untuk berpindah daripada satu hos kepada hos yang lain. Gigitan nyamuk merupakan mekanisme penularan utama, tetapi bukan satu-satunya cara Zika boleh merebak.

Bagaimana Virus Zika Merebak?

1. Gigitan nyamuk Aedes

Cara utama Zika merebak ialah melalui gigitan nyamuk Aedes yang telah dijangkiti.

Secara ringkas, kitarannya boleh berlaku seperti berikut:

1. Nyamuk menggigit individu yang mempunyai virus Zika dalam darah.
2. Nyamuk tersebut mendapat virus.
3. Virus membiak di dalam nyamuk.
4. Nyamuk yang dijangkiti menggigit individu lain.
5. Virus dipindahkan kepada individu tersebut.

Nyamuk Aedes lazimnya aktif pada waktu siang, walaupun gigitan juga boleh berlaku pada waktu lain. Nyamuk ini sering membiak dalam takungan air kecil di sekitar kawasan kediaman.

Antara tempat yang boleh menjadi lokasi pembiakan termasuk:

• bekas air yang tidak bertutup
• pasu bunga
• baldi
• tayar terpakai
• bekas plastik
• longkang atau talang tersumbat
• barang terbuang yang mengumpulkan air hujan

Inilah sebabnya kawalan tempat pembiakan Aedes merupakan komponen utama pencegahan Zika.

2. Daripada ibu kepada janin

Wanita hamil yang dijangkiti Zika boleh memindahkan virus kepada janin semasa kehamilan.

Penularan ini boleh berlaku walaupun ibu tidak mengalami sebarang simptom.

Jangkitan semasa kehamilan boleh menyebabkan congenital Zika syndrome dan beberapa kecacatan kelahiran yang serius.

3. Melalui hubungan seksual

Zika juga boleh disebarkan melalui hubungan seksual.

Seseorang boleh memindahkan virus kepada pasangan:

• sebelum mengalami simptom
• ketika sedang mempunyai simptom
• selepas simptom hilang
• walaupun tidak pernah mengalami simptom

Virus Zika juga boleh kekal dalam semen lebih lama berbanding sesetengah cecair badan lain.

CDC menetapkan tempoh berjaga-jaga bagi mengurangkan risiko penularan seksual selepas kemungkinan pendedahan:

• Lelaki: gunakan kondom atau elakkan hubungan seksual sekurang-kurangnya 3 bulan.
• Wanita: gunakan kondom atau elakkan hubungan seksual sekurang-kurangnya 2 bulan.

Tempoh tersebut dikira daripada tarikh pulang dari kawasan berisiko, permulaan simptom atau tarikh diagnosis, bergantung kepada keadaan.

Bagi pasangan yang sedang hamil, nasihat boleh berbeza dan langkah pencegahan mungkin perlu diteruskan sepanjang kehamilan. Dapatkan nasihat doktor berdasarkan sejarah perjalanan dan risiko individu.

4. Penularan lain yang jarang berlaku

Virus Zika juga pernah dikaitkan dengan:

• darah atau produk darah yang dijangkiti
• pendedahan di makmal
• tisu manusia tertentu
• kemungkinan pemindahan organ

Walau bagaimanapun, laluan ini jauh kurang biasa berbanding gigitan nyamuk, penularan seksual dan penularan ketika kehamilan.

Berapa Lama Selepas Dijangkiti Simptom Zika Muncul?

Tempoh antara seseorang dijangkiti dan mula mengalami simptom dipanggil tempoh inkubasi.

Bagi Zika, simptom biasanya muncul kira-kira 3 hingga 14 hari selepas jangkitan.

Namun, perkara yang menyukarkan pengesanan Zika ialah kebanyakan individu yang dijangkiti tidak mempunyai simptom langsung.

WHO menyatakan majoriti jangkitan tidak menyebabkan simptom. CDC menganggarkan kira-kira 80% individu yang dijangkiti mungkin tidak bergejala.

Apakah Simptom Virus Zika?

Jika simptom muncul, penyakit selalunya ringan.

Antara simptom Zika yang biasa termasuk:

• demam
• ruam kulit
• sakit kepala
• sakit sendi
• sakit otot
• mata merah atau konjunktivitis
• rasa tidak sihat atau lesu

Simptom lazimnya berlangsung sekitar 2 hingga 7 hari menurut WHO, manakala CDC menggambarkannya sebagai beberapa hari hingga kira-kira seminggu.

Sebahagian pesakit mungkin tidak menyedari mereka mempunyai Zika kerana demam tidak semestinya tinggi dan simptom boleh hilang sendiri.

Penyakit teruk yang memerlukan kemasukan ke hospital adalah tidak biasa, begitu juga kematian akibat Zika. Namun, komplikasi neurologi tertentu boleh berlaku dalam kes yang jarang berlaku.

Zika, Denggi atau Chikungunya: Apa Bezanya?

Zika, denggi dan chikungunya mempunyai beberapa persamaan:

• ketiga-tiganya boleh disebarkan oleh nyamuk Aedes
• boleh menyebabkan demam
• boleh menyebabkan sakit badan
• boleh menyebabkan ruam
• boleh berlaku di kawasan geografi yang sama

Ini bermakna simptom sahaja tidak cukup untuk memastikan diagnosis.

Jadual ini hanyalah gambaran umum dan tidak boleh digunakan untuk mendiagnosis penyakit sendiri.

CDC menegaskan bahawa pesakit yang disyaki mengalami Zika juga perlu dinilai bagi kemungkinan denggi kerana kedua-duanya boleh mempunyai gambaran klinikal dan taburan geografi yang serupa.

Ini sangat penting kerana rawatan awal bagi demam yang mungkin merupakan denggi memerlukan perhatian khusus terhadap risiko pendarahan.

Mengapa Virus Zika Berbahaya Semasa Kehamilan?

Inilah bahagian paling penting dalam memahami Zika.

Virus boleh berpindah daripada ibu yang dijangkiti kepada janin dan mengganggu perkembangan sistem saraf serta organ tertentu.

WHO menganggarkan sekitar 5% hingga 15% bayi yang dilahirkan oleh wanita yang dijangkiti Zika semasa kehamilan mempunyai bukti komplikasi berkaitan Zika.

Risiko tepat untuk setiap kehamilan masih tidak dapat ditentukan sepenuhnya. Kecacatan kongenital juga boleh berlaku selepas jangkitan yang mempunyai simptom atau jangkitan yang langsung tidak menyebabkan simptom.

Jangkitan Zika semasa kehamilan turut dikaitkan dengan:

• keguguran
• kehilangan janin
• kelahiran mati
• kelahiran pramatang
• kecacatan kongenital

Oleh sebab itu, wanita hamil yang mempunyai kemungkinan pendedahan kepada Zika perlu berbincang dengan doktor.

Apakah Congenital Zika Syndrome?

Congenital Zika syndrome atau sindrom Zika kongenital merujuk kepada corak kecacatan tertentu yang boleh berlaku apabila janin dijangkiti virus Zika semasa dalam kandungan.

Antara masalah yang boleh berlaku ialah:

• mikrosefali
• perkembangan otak yang tidak normal
• kerosakan atau perubahan struktur otak
• masalah mata
• gangguan penglihatan
• kehilangan pendengaran
• peningkatan tona otot
• kontraktur anggota badan
• masalah perkembangan dan pergerakan

Tidak semua bayi dengan jangkitan Zika kongenital mempunyai masalah yang sama.

Sesetengah bayi juga mungkin kelihatan normal ketika lahir tetapi menunjukkan masalah perkembangan, penglihatan atau neurologi kemudian.

Apakah Mikrosefali?

Mikrosefali ialah keadaan apabila saiz kepala bayi jauh lebih kecil daripada yang dijangka berdasarkan umur dan jantina.

Namun, mikrosefali bukan sekadar masalah saiz kepala.

Saiz kepala yang kecil boleh mencerminkan perkembangan otak yang tidak normal dan dalam sesetengah kes dikaitkan dengan:

• kelewatan perkembangan
• masalah pergerakan
• sawan
• masalah pembelajaran
• gangguan penglihatan
• masalah pendengaran

Tahap keseriusan berbeza antara seorang bayi dengan bayi yang lain.

Komplikasi Zika pada Orang Dewasa dan Kanak Kanak

Walaupun komplikasi serius jarang berlaku, Zika boleh dikaitkan dengan masalah neurologi.

Sindrom Guillain Barré

Sindrom Guillain Barré ialah keadaan jarang berlaku apabila sistem imun menyerang saraf periferi.

Ia boleh menyebabkan:

• rasa kebas atau mencucuk
• kelemahan kaki
• kelemahan yang bergerak ke bahagian atas badan
• kesukaran berjalan
• kelemahan otot muka
• kesukaran menelan
• dalam kes serius, kesukaran bernafas

WHO mengaitkan jangkitan Zika dengan sindrom Guillain Barré, neuropati dan myelitis. CDC turut melaporkan bahawa komplikasi seperti encephalitis, meningitis atau myelitis boleh berlaku dalam kes yang jarang.

Kelemahan otot yang bertambah dengan cepat atau kesukaran bernafas memerlukan rawatan perubatan segera.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Pertimbangkan untuk mendapatkan pemeriksaan jika anda:

• mengalami demam, ruam, sakit sendi atau mata merah selepas berada di kawasan berisiko Zika
• mengalami simptom selepas pasangan pulang dari kawasan berisiko
• sedang hamil dan mengalami simptom yang mungkin berkaitan Zika
• sedang hamil dan mempunyai sejarah pendedahan yang membimbangkan
• mengalami simptom yang semakin teruk
• mempunyai tanda penyakit neurologi

Dapatkan rawatan segera jika terdapat:

• kelemahan otot yang meningkat dengan cepat
• kesukaran berjalan
• kesukaran menelan
• kesukaran bernafas
• kekeliruan atau perubahan tahap kesedaran
• pendarahan yang luar biasa
• simptom penyakit teruk

Simptom seperti demam dan ruam juga boleh disebabkan oleh pelbagai penyakit lain. Pemeriksaan perubatan penting terutama jika denggi merupakan salah satu kemungkinan diagnosis.

Bagaimana Virus Zika Didiagnosis?

Doktor biasanya mempertimbangkan beberapa perkara sebelum menentukan sama ada ujian Zika diperlukan.

Antaranya:

• simptom
• tarikh simptom bermula
• tempat tinggal
• sejarah perjalanan
• pendedahan kepada nyamuk
• sejarah perjalanan pasangan seksual
• status kehamilan

Ujian makmal boleh melibatkan ujian molekul yang mencari bahan genetik virus seperti NAAT atau RT PCR, serta ujian serologi yang mengesan antibodi.

Namun, diagnosis Zika mempunyai cabaran.

Antibodi terhadap Zika boleh bertindak balas silang dengan virus lain dalam keluarga yang sama, terutama virus denggi. Oleh sebab itu, keputusan ujian antibodi tertentu memerlukan interpretasi berhati-hati dan kadangkala ujian pengesahan tambahan.

Tidak semua individu yang mungkin pernah terdedah memerlukan ujian.

Sebagai contoh, ujian rutin terhadap individu tidak bergejala bukan hamil biasanya tidak disyorkan dalam panduan CDC. Keputusan mengenai ujian untuk wanita hamil pula bergantung pada simptom, sejarah pendedahan, lokasi perjalanan serta keadaan klinikal.

Apakah Rawatan Virus Zika?

Tiada rawatan antiviral khusus yang terbukti boleh menghapuskan virus Zika daripada badan.

Rawatan kebanyakannya berbentuk rawatan sokongan, iaitu membantu badan pulih sambil mengurangkan simptom.

Antara langkah yang biasanya dilakukan ialah:

1. Berehat secukupnya

Rehat membantu badan menghadapi jangkitan dan boleh mengurangkan rasa letih.

2. Minum air mencukupi

Demam dan kurang selera makan boleh menyebabkan pengambilan cecair berkurang.

Minum air secukupnya membantu mengurangkan risiko dehidrasi.

3. Mengawal demam dan kesakitan

Ubat seperti paracetamol mungkin digunakan bagi mengurangkan demam dan kesakitan jika sesuai untuk pesakit.

Namun, pemilihan ubat perlu dibuat dengan berhati-hati kerana simptom Zika boleh menyerupai denggi.

Elakkan aspirin dan NSAID sehingga denggi diketepikan

WHO dan CDC menasihatkan supaya aspirin serta ubat anti radang bukan steroid atau NSAID dielakkan apabila denggi masih belum dapat diketepikan.

Contoh NSAID termasuk ubat seperti ibuprofen dan naproxen.

Sebabnya, jika seseorang sebenarnya mengalami denggi, ubat yang meningkatkan risiko pendarahan boleh memburukkan keadaan.

Adakah Terdapat Vaksin untuk Zika?

Setakat maklumat WHO dan CDC semasa, tiada vaksin Zika yang tersedia untuk penggunaan rutin.

Tiada ubat pencegahan khusus yang boleh diambil sebelum pendedahan seperti sesetengah penyakit lain.

Oleh sebab itu, pencegahan masih bergantung terutamanya kepada:

• mengelakkan gigitan nyamuk
• mengawal pembiakan Aedes
• mencegah penularan seksual
• mengambil langkah berjaga-jaga ketika melancong

Pembangunan vaksin Zika masih menjadi bidang penyelidikan aktif.

Zika Semasa Kehamilan: Apa yang Perlu Dilakukan?

Sekiranya anda sedang hamil dan percaya anda mungkin terdedah kepada Zika, jangan tunggu sehingga simptom menjadi teruk.

Berbincang dengan doktor terutama jika:

• anda baru pulang dari kawasan dengan risiko Zika
• anda mengalami ruam, demam, sakit sendi atau mata merah
• pasangan anda baru pulang dari kawasan berisiko
• terdapat kemungkinan pendedahan seksual
• ultrasound menunjukkan perubahan yang memerlukan siasatan lanjut

Doktor boleh menentukan sama ada ujian makmal, pemantauan kehamilan atau pemeriksaan ultrasound tambahan diperlukan berdasarkan keadaan individu.

Ketiadaan simptom tidak semestinya bermaksud tiada jangkitan.

Walau bagaimanapun, ujian Zika tidak dilakukan secara automatik terhadap semua wanita hamil tanpa simptom. Keputusan ujian bergantung pada tahap risiko dan penilaian klinikal.

Bagaimana Cara Mencegah Virus Zika?

Oleh sebab tiada vaksin rutin, pencegahan gigitan nyamuk merupakan pertahanan paling penting.

1. Gunakan penghalau nyamuk

Penghalau nyamuk yang mempunyai bahan aktif sesuai seperti:

• DEET
• icaridin atau picaridin
• IR3535

boleh membantu mengurangkan gigitan apabila digunakan mengikut arahan label.

WHO menyenaraikan DEET, IR3535 dan icaridin antara bahan yang boleh digunakan sebagai perlindungan peribadi.

2. Pakai pakaian yang melindungi kulit

Jika berada di kawasan dengan banyak nyamuk:

• gunakan baju berlengan panjang
• pakai seluar panjang
• pilih pakaian yang menutup sebanyak mungkin bahagian kulit

3. Gunakan penghadang fizikal

Langkah tambahan termasuk:

• memasang jaring pada tingkap
• memastikan pintu dan tingkap ditutup apabila sesuai
• menggunakan kelambu terutama ketika tidur pada waktu siang
• menggunakan bilik berhawa dingin jika tersedia

4. Hapuskan tempat pembiakan Aedes

Periksa kawasan rumah secara berkala.

Buang atau bersihkan:

• air di pasu bunga
• bekas terbiar
• baldi
• botol
• tayar lama
• dulang takungan air
• sampah yang boleh menakung air

Bekas penyimpanan air pula perlu ditutup dengan baik.

Nyamuk Aedes boleh membiak dalam jumlah air yang kecil, jadi kawasan yang kelihatan tidak berbahaya juga boleh menjadi tempat pembiakan.

5. Elakkan nyamuk menggigit anda jika sedang sakit

Jika anda mengalami Zika, cuba elakkan gigitan nyamuk terutama pada awal penyakit.

Nyamuk yang menggigit individu yang mempunyai virus dalam darah boleh dijangkiti dan kemudian memindahkan virus kepada orang lain.

CDC menyarankan individu dengan Zika, denggi atau chikungunya mengelakkan pendedahan kepada nyamuk pada beberapa hari pertama penyakit bagi mengurangkan penularan lanjut.

6. Cegah penularan melalui hubungan seksual

Penggunaan kondom yang betul atau tidak melakukan hubungan seksual boleh mengurangkan risiko pemindahan Zika.

Langkah ini amat penting jika:

• salah seorang pasangan baru pulang dari kawasan berisiko
• pasangan sedang merancang kehamilan
• pasangan sedang hamil

Bagi wanita hamil dengan pasangan yang mempunyai kemungkinan pendedahan, nasihat khusus mungkin melibatkan penggunaan kondom atau mengelakkan hubungan seksual sepanjang kehamilan.

Melancong ke Kawasan Berisiko Zika

Risiko Zika tidak sama di setiap negara dan boleh berubah mengikut masa.

Sebelum melancong:

1. Semak notis kesihatan perjalanan terkini.
2. Kenal pasti sama ada destinasi mempunyai penularan semasa atau terdahulu.
3. Sediakan penghalau nyamuk.
4. Gunakan pakaian yang mengurangkan pendedahan kulit.
5. Pertimbangkan risiko penularan seksual selepas perjalanan.
6. Berbincang dengan doktor jika sedang hamil atau merancang kehamilan.

CDC menasihatkan wanita hamil supaya mengelakkan perjalanan ke kawasan yang mempunyai notis perjalanan Zika aktif. Bagi kawasan lain yang mempunyai sejarah penularan, keputusan perjalanan perlu mempertimbangkan risiko individu dan nasihat perubatan terkini.

Mitos dan Fakta Tentang Virus Zika

Mitos 1: Zika hanya merebak melalui nyamuk

Fakta: Nyamuk ialah laluan utama, tetapi Zika juga boleh merebak melalui hubungan seksual dan daripada ibu kepada janin.

Mitos 2: Kalau tiada simptom, bermakna tidak dijangkiti

Fakta: Kebanyakan individu yang dijangkiti tidak mengalami simptom.

Mitos 3: Zika dan denggi ialah penyakit yang sama

Fakta: Kedua-duanya disebabkan oleh virus yang berbeza walaupun boleh disebarkan oleh nyamuk yang sama dan mempunyai simptom yang bertindih.

Mitos 4: Semua wanita hamil yang dijangkiti Zika akan melahirkan bayi dengan kecacatan

Fakta: Tidak. Risiko wujud tetapi bukan semua kehamilan yang terdedah akan mengalami komplikasi. WHO menganggarkan sekitar 5% hingga 15% bayi yang dilahirkan oleh wanita yang dijangkiti mempunyai bukti komplikasi berkaitan Zika.

Mitos 5: Zika sudah tidak wujud

Fakta: Kes global telah menurun, tetapi bukti penularan semasa atau terdahulu masih terdapat di banyak negara dan wilayah.

Cara Melindungi Diri dan Keluarga

Gunakan checklist mudah ini:

1. Hapuskan air bertakung di sekitar rumah.
2. Gunakan penghalau nyamuk apabila diperlukan.
3. Pakai pakaian yang melindungi kulit di kawasan berisiko.
4. Gunakan kelambu atau penghadang nyamuk.
5. Semak risiko Zika sebelum perjalanan.
6. Ambil langkah mencegah penularan seksual selepas kemungkinan pendedahan.
7. Dapatkan nasihat doktor jika sedang hamil dan mungkin terdedah.
8. Jangan anggap setiap demam dan ruam sebagai Zika kerana denggi dan penyakit lain perlu dipertimbangkan.

Kesimpulan

Virus Zika ialah jangkitan virus yang disebarkan terutamanya melalui nyamuk Aedes. Kebanyakan jangkitan tidak menyebabkan simptom dan mereka yang bergejala biasanya hanya mengalami penyakit ringan seperti demam, ruam, sakit sendi, sakit otot, sakit kepala serta mata merah.

Walau bagaimanapun, Zika tidak boleh dipandang ringan. Jangkitan semasa kehamilan boleh menyebabkan sindrom Zika kongenital dan kecacatan serius kepada janin. Dalam kes yang jarang berlaku, jangkitan juga boleh dikaitkan dengan komplikasi neurologi seperti sindrom Guillain Barré.

Tiada rawatan antiviral atau vaksin rutin khusus untuk Zika pada masa ini. Rawatan biasanya berbentuk sokongan dengan rehat, pengambilan cecair dan kawalan simptom. Aspirin serta NSAID pula perlu dielakkan sehingga kemungkinan denggi telah diketepikan.

Langkah terbaik ialah mencegah jangkitan sejak awal melalui kawalan nyamuk, menghapuskan tempat pembiakan Aedes, menggunakan perlindungan daripada gigitan nyamuk dan mengambil langkah mencegah penularan seksual apabila terdapat kemungkinan pendedahan.

Soalan Lazim Tentang Virus Zika