Anafilaksis: Punca, Simptom, Diagnosis, Rawatan Kecemasan Dan Pencegahan

Anafilaksis ialah reaksi hipersensitiviti yang serius, berlaku dengan cepat dan berpotensi mengancam nyawa. Reaksi ini boleh menjejaskan saluran pernafasan, paru-paru, peredaran darah, kulit dan sistem penghadaman dalam tempoh beberapa minit hingga beberapa jam selepas seseorang terdedah kepada pencetus tertentu.

Ramai orang menganggap anafilaksis mesti menyebabkan ruam atau bengkak muka yang ketara. Hakikatnya, seseorang boleh mengalami kesukaran bernafas, tekanan darah rendah, pening atau rebah tanpa ruam yang jelas. Oleh sebab itu, anafilaksis tidak boleh dinilai berdasarkan keadaan kulit sahaja.

Rawatan utama bagi anafilaksis ialah adrenalin yang diberikan dengan segera melalui suntikan ke dalam otot paha. Antihistamin, inhaler asma dan kortikosteroid tidak boleh digunakan sebagai pengganti adrenalin apabila terdapat masalah saluran pernafasan, pernafasan atau peredaran darah.

Maklumat dalam artikel ini bertujuan untuk pendidikan kesihatan umum. Ia tidak menggantikan pemeriksaan doktor, pelan tindakan anafilaksis atau latihan penggunaan penyuntik automatik adrenalin.

Apakah Maksud Anafilaksis?

Anafilaksis berlaku apabila sistem imun bertindak balas secara berlebihan terhadap sesuatu bahan yang biasanya tidak berbahaya kepada kebanyakan orang. Bahan tersebut dikenali sebagai alergen atau pencetus.

Semasa anafilaksis, sel imun seperti sel mast dan basofil boleh diaktifkan. Sel-sel ini melepaskan histamin serta bahan keradangan lain ke dalam badan. Tindak balas tersebut boleh menyebabkan:

• Saluran darah mengembang.
• Cecair keluar daripada saluran darah ke dalam tisu.
• Tekanan darah menurun.
• Saluran pernafasan menyempit.
• Tekak, lidah atau muka membengkak.
• Kulit menjadi merah, gatal atau dipenuhi gegata.
• Perut mengalami kekejangan, muntah atau cirit-birit.

Diagnosis anafilaksis dibuat berdasarkan kemunculan simptom yang cepat dan penglibatan satu atau beberapa sistem badan. Masalah yang paling membimbangkan ialah gangguan saluran pernafasan, pernafasan dan peredaran darah.

Adakah anafilaksis sama dengan kejutan anafilaksis?

Tidak semestinya.

Anafilaksis merujuk kepada reaksi sistemik yang serius dan boleh mengancam nyawa.

Kejutan anafilaksis berlaku apabila reaksi tersebut menyebabkan kegagalan peredaran darah, termasuk tekanan darah yang sangat rendah dan aliran darah yang tidak mencukupi ke organ penting.

Seseorang tidak perlu berada dalam keadaan kejutan sebelum anafilaksis boleh dikenal pasti atau dirawat. Menunggu sehingga pesakit rebah atau tekanan darah menjadi sangat rendah boleh menyebabkan kelewatan rawatan.

Berapa cepat anafilaksis boleh berlaku?

Anafilaksis biasanya bermula dalam beberapa minit hingga beberapa jam selepas pendedahan. Kelajuan reaksi bergantung pada jenis pencetus, jumlah pendedahan, cara bahan memasuki badan dan keadaan individu.

Reaksi selepas sengatan serangga atau ubat suntikan boleh berkembang dengan sangat cepat. Reaksi selepas makan pula lazimnya berlaku dalam tempoh yang singkat, tetapi masa permulaan boleh berbeza.

Semakin cepat simptom berkembang, semakin penting untuk bertindak tanpa berlengah.

Perbezaan Alahan Biasa dengan Anafilaksis

Tidak semua reaksi alahan ialah anafilaksis. Seseorang mungkin hanya mengalami ruam kecil, gatal atau bengkak setempat tanpa masalah pernafasan atau peredaran darah.

Walau bagaimanapun, reaksi yang pada awalnya kelihatan ringan boleh berkembang menjadi lebih serius. Tahap bahaya juga tidak boleh ditentukan berdasarkan saiz ruam semata-mata.

Anafilaksis boleh berlaku tanpa perubahan kulit. Garis panduan Resuscitation Council UK menyatakan bahawa tanda kulit atau mukosa boleh tiada dalam sebahagian kes. Oleh itu, masalah pernafasan atau peredaran darah yang berlaku secara tiba-tiba selepas pendedahan kepada alergen perlu dipandang serius.

Apakah Punca Anafilaksis?

Pencetus anafilaksis berbeza antara individu. Bahan yang selamat kepada kebanyakan orang boleh menyebabkan reaksi serius kepada individu yang mempunyai alahan tertentu.

1. Makanan

Makanan merupakan antara pencetus utama anafilaksis, terutama dalam kalangan kanak-kanak dan remaja. Antara makanan yang sering dikaitkan dengan alahan serius ialah:

• Kacang tanah
• Kekacang pokok
• Susu lembu
• Telur
• Ikan
• Udang, ketam dan kerang
• Gandum
• Soya
• Bijan

Senarai ini tidak bermaksud hanya makanan tersebut boleh menyebabkan anafilaksis. Mana-mana makanan berpotensi menjadi pencetus kepada individu tertentu.

Pendedahan tidak sengaja boleh berlaku apabila:

• Makanan mengandungi bahan tersembunyi.
• Peralatan memasak digunakan untuk beberapa jenis makanan.
• Makanan tercemar silang semasa penyediaan.
• Label tidak dibaca dengan teliti.
• Kakitangan restoran tidak dimaklumkan tentang alahan.

2. Ubat-ubatan

Anafilaksis akibat ubat boleh berlaku selepas ubat diambil melalui mulut, suntikan atau infusi. Ubat yang boleh menjadi pencetus termasuk:

• Antibiotik tertentu
• Ubat tahan sakit tertentu
• Ubat yang digunakan semasa pembiusan
• Ubat biologi
• Agen kontras untuk prosedur pengimejan
• Produk darah atau ubat melalui infusi

Namun, tidak semua simptom selepas mengambil ubat menunjukkan alahan sebenar. Loya, mengantuk, sakit perut atau pening mungkin merupakan kesan sampingan biasa.

Label alahan ubat yang tidak tepat boleh mengehadkan pilihan rawatan pada masa hadapan. Pesakit perlu mencatat nama ubat, masa reaksi, simptom yang berlaku dan rawatan yang diterima.

3. Sengatan serangga

Sengatan lebah, tebuan dan serangga penyengat lain boleh mencetuskan anafilaksis.

Bengkak dan sakit hanya di kawasan sengatan biasanya merupakan reaksi setempat. Sebaliknya, gegata di seluruh badan, bengkak tekak, kesukaran bernafas, muntah, pening atau rebah selepas sengatan menunjukkan kemungkinan reaksi sistemik.

4. Lateks

Lateks getah asli boleh terdapat dalam sesetengah:

• Sarung tangan
• Belon
• Peralatan perubatan
• Produk getah
• Peralatan pergigian

Individu yang mempunyai alahan lateks boleh mengalami reaksi selepas sentuhan kulit, pendedahan pada membran mukosa atau penyedutan partikel tertentu.

5. Senaman

Dalam keadaan tertentu, aktiviti fizikal boleh mencetuskan anafilaksis. Ada juga individu yang hanya mengalami reaksi apabila melakukan senaman selepas memakan makanan tertentu.

Keadaan ini dikenali sebagai anafilaksis akibat senaman yang bergantung pada makanan. Individu tersebut mungkin boleh memakan makanan berkenaan tanpa masalah jika tidak bersenam dalam tempoh tertentu.

6. Faktor yang memburukkan reaksi

Sesetengah faktor mungkin tidak menjadi pencetus utama, tetapi boleh menurunkan ambang reaksi atau meningkatkan keterukan. Antaranya:

• Senaman
• Alkohol
• Jangkitan
• Kurang tidur
• Tekanan fizikal
• Perubahan hormon
• Ubat tertentu
• Gabungan beberapa pendedahan

Sebab itu, doktor mungkin bertanya tentang makanan, ubat, senaman, alkohol, jangkitan dan aktiviti sebelum simptom bermula.

7. Anafilaksis idiopatik

Anafilaksis idiopatik bermaksud pencetus tidak dapat dikenal pasti walaupun penilaian telah dilakukan.

Dalam keadaan ini, doktor mungkin mempertimbangkan kemungkinan:

• Alergen tersembunyi
• Bahan tambahan dalam makanan atau ubat
• Reaksi berkaitan senaman
• Gangguan pengaktifan sel mast
• Diagnosis lain yang menyerupai anafilaksis

Makanan, ubat dan sengatan serangga merupakan antara pencetus anafilaksis yang paling lazim, manakala lateks, senaman dan faktor persekitaran tertentu berlaku dengan lebih jarang.

Siapakah yang Lebih Berisiko Mengalami Anafilaksis Teruk?

Keterukan episod seterusnya tidak dapat diramalkan dengan tepat. Reaksi terdahulu yang ringan tidak menjamin bahawa reaksi pada masa hadapan juga akan ringan.

Faktor yang boleh meningkatkan risiko komplikasi termasuk:

• Pernah mengalami anafilaksis.
• Menghidap asma yang tidak terkawal.
• Mempunyai penyakit saluran pernafasan kronik.
• Lewat menerima adrenalin.
• Tidak membawa penyuntik automatik yang dipreskripsikan.
• Mengalami alahan kepada pencetus yang sukar dielakkan.
• Mempunyai gangguan sel mast tertentu.
• Tinggal jauh daripada kemudahan kecemasan.
• Mengalami reaksi ketika bersendirian.
• Tidak mempunyai pelan tindakan kecemasan.

Asma yang tidak terkawal perlu diberi perhatian kerana anafilaksis dengan bronkospasme boleh menyerupai serangan asma yang teruk. Sekiranya seseorang mempunyai asma dan alahan serius lalu mengalami kesukaran bernafas secara tiba-tiba selepas kemungkinan pendedahan, anafilaksis perlu dipertimbangkan.

Simptom Anafilaksis yang Perlu Dikenali

Simptom anafilaksis boleh melibatkan satu atau beberapa sistem badan. Ia juga boleh berkembang dalam masa yang singkat.

Simptom kulit dan membran mukosa

• Gegata atau bilur timbul
• Kegatalan
• Kulit kemerahan
• Bengkak bibir
• Bengkak kelopak mata
• Bengkak muka
• Bengkak lidah
• Rasa gatal atau kesemutan dalam mulut

Bengkak pada lapisan tisu yang lebih dalam dikenali sebagai angioedema. Bengkak bibir sahaja tidak semestinya bermaksud anafilaksis, tetapi bengkak lidah atau tekak yang mengganggu pernafasan ialah tanda kecemasan.

Simptom saluran pernafasan

• Rasa tekak sempit
• Sukar menelan
• Suara menjadi serak
• Bunyi nyaring ketika menarik nafas
• Batuk berterusan secara tiba-tiba
• Bengkak lidah atau tekak
• Sukar bercakap

Bunyi nyaring ketika menarik nafas boleh berlaku akibat penyempitan saluran pernafasan bahagian atas. Keadaan ini berbeza daripada bunyi berdehit yang lazimnya datang daripada saluran pernafasan bahagian bawah.

Simptom pernafasan

• Sesak nafas
• Nafas berbunyi
• Pernafasan menjadi cepat
• Sukar bercakap dalam ayat penuh
• Dada terasa ketat
• Bibir atau kulit kelihatan kebiruan

Masalah pernafasan boleh menjadi lebih teruk dengan cepat. Jangan menunggu sehingga pesakit tidak dapat bercakap atau menjadi kebiruan sebelum mendapatkan bantuan.

Simptom sistem peredaran darah

• Pening
• Rasa hendak pengsan
• Lemah secara tiba-tiba
• Keliru
• Kulit pucat
• Kulit sejuk dan lembap
• Nadi cepat atau lemah
• Tekanan darah rendah
• Hilang kesedaran
• Rebah

Tekanan darah rendah mungkin tidak dapat dikenal pasti tanpa alat pengukuran. Pening berterusan, pucat, kekeliruan atau rebah selepas pendedahan kepada alergen perlu dianggap serius.

Simptom sistem penghadaman

• Loya
• Muntah berulang
• Kekejangan perut yang teruk
• Cirit-birit
• Rasa ingin membuang air besar secara tiba-tiba

Muntah atau sakit perut sahaja boleh disebabkan oleh banyak keadaan lain. Namun, simptom penghadaman yang teruk dan berterusan bersama masalah kulit, pernafasan atau peredaran darah boleh menjadi sebahagian daripada anafilaksis.

Simptom pada bayi dan kanak-kanak kecil

Bayi tidak dapat memberitahu bahawa tekak mereka terasa sempit atau mereka sedang pening. Tanda yang boleh diperhatikan termasuk:

• Menjadi lembik
• Kurang responsif
• Menangis secara luar biasa
• Batuk atau nafas berbunyi
• Air liur meleleh secara berlebihan
• Muntah berulang
• Pucat
• Bengkak bibir atau muka
• Sukar menyusu
• Perubahan suara atau tangisan
• Hilang kesedaran

ASCIA turut menyenaraikan simptom seperti bayi menjadi pucat dan lembik, terlalu mengantuk, mudah meragam atau menangis berterusan sebagai tanda yang boleh berlaku.

Bolehkah Anafilaksis Berlaku Tanpa Ruam?

Ya.

Ini antara salah faham yang paling berbahaya tentang anafilaksis. Walaupun gegata, kemerahan dan bengkak sering berlaku, sesetengah pesakit mengalami gangguan pernafasan atau peredaran darah tanpa tanda kulit.

Anafilaksis masih perlu dipertimbangkan jika berlaku secara tiba-tiba:

• Kesukaran bernafas
• Bengkak saluran pernafasan
• Tekanan darah rendah
• Pening yang berterusan
• Pengsan
• Rebah

Keadaan ini lebih mencurigakan apabila berlaku selepas pendedahan kepada alergen yang diketahui atau disyaki.

Tanda Bahaya yang Memerlukan Panggilan 999

Hubungi 999 dengan segera jika seseorang mengalami satu atau lebih tanda berikut:

1. Lidah atau tekak membengkak.
2. Sukar bernafas atau nafas berbunyi.
3. Suara menjadi serak secara tiba-tiba.
4. Batuk berterusan selepas pendedahan kepada alergen.
5. Rasa tekak tertutup atau sukar menelan.
6. Pening yang berterusan atau hampir pengsan.
7. Kulit menjadi sangat pucat, sejuk atau kebiruan.
8. Pesakit keliru, rebah atau tidak sedarkan diri.
9. Simptom semakin teruk dengan cepat.
10. Simptom kembali selepas kelihatan pulih.

Jangan tunggu semua tanda muncul. Satu tanda anafilaksis yang serius sudah mencukupi untuk memulakan tindakan kecemasan.

Apa yang Perlu Dilakukan Ketika Anafilaksis Berlaku?

Tindakan yang cepat dan teratur boleh menyelamatkan nyawa.

1. Kenal pasti kemungkinan anafilaksis

Anafilaksis perlu disyaki apabila seseorang mengalami masalah saluran pernafasan, pernafasan atau peredaran darah yang berlaku secara tiba-tiba, terutama selepas pendedahan kepada pencetus yang mungkin.

Jangan menunggu ruam menjadi lebih banyak atau mencari semua simptom dalam senarai.

2. Gunakan penyuntik automatik adrenalin dengan segera

Jika pesakit mempunyai penyuntik automatik adrenalin yang telah dipreskripsikan, gunakan peranti tersebut mengikut pelan tindakan dan arahan khusus pada peranti.

Kebanyakan peranti digunakan pada bahagian luar pertengahan paha. Walau bagaimanapun, langkah membuka penutup keselamatan, kedudukan peranti dan tempoh menekan boleh berbeza mengikut jenama.

Gunakan peranti yang dipreskripsikan dan jangan meneka teknik berdasarkan peranti lain.

Adrenalin intramuskular ialah rawatan barisan pertama. Ia perlu diberikan seawal mungkin apabila terdapat masalah saluran pernafasan, pernafasan atau peredaran darah.

3. Hubungi 999

Selepas memberikan adrenalin:

• Hubungi 999 atau minta orang lain membuat panggilan.
• Nyatakan bahawa anafilaksis disyaki.
• Berikan lokasi dengan tepat.
• Terangkan simptom utama.
• Maklumkan sama ada adrenalin telah diberikan.
• Nyatakan pencetus yang disyaki jika diketahui.

Jangan membatalkan ambulans hanya kerana simptom mula berkurang.

4. Letakkan pesakit dalam posisi yang betul

Secara umum:

• Baringkan pesakit.
• Tinggikan kaki sedikit jika sesuai.
• Jangan benarkan pesakit berdiri atau berjalan.
• Jika sukar bernafas, pesakit boleh duduk dengan kaki diluruskan.
• Jika tidak sedarkan diri tetapi masih bernafas, letakkan dalam posisi pemulihan.
• Jika muntah, baringkan mengiring untuk mengurangkan risiko tersedak.
• Ibu hamil lazimnya diletakkan mengiring ke kiri.
• Bayi perlu dibaringkan atau didudukkan dengan kaki diluruskan di atas riba penjaga.

Pesakit tidak sepatutnya duduk di kerusi dengan kaki tergantung, berdiri untuk pergi ke tandas atau berjalan ke ambulans. Perubahan posisi secara tiba-tiba boleh mengurangkan aliran darah kembali ke jantung dan memburukkan tekanan darah rendah.

5. Hentikan pendedahan jika selamat

Jika boleh dilakukan tanpa melambatkan rawatan:

• Hentikan ubat atau infusi yang disyaki.
• Jauhkan makanan yang sedang dimakan.
• Alihkan pesakit daripada pencetus.
• Keluarkan sengat serangga jika masih kelihatan.

Jangan membuang masa mencari pencetus sebelum memberikan adrenalin.

6. Berikan dos kedua jika simptom berterusan

Jika masalah pernafasan, saluran pernafasan atau peredaran darah masih berterusan selepas kira-kira lima minit, dos kedua daripada penyuntik automatik yang tersedia mungkin diperlukan.

Ikut pelan tindakan individu, arahan peranti dan panduan petugas kecemasan. Garis panduan pertolongan cemas Resuscitation Council UK mengesyorkan dos kedua jika simptom berterusan lima minit selepas dos pertama.

7. Mulakan CPR jika pesakit tidak bernafas secara normal

Mulakan resusitasi kardiopulmonari atau CPR jika pesakit:

• Tidak responsif
• Tidak bernafas
• Hanya tercungap-cungap
• Tidak menunjukkan pernafasan normal

Gunakan alat defibrilator luaran automatik atau AED jika tersedia dan ikuti arahan petugas 999.

Perkara yang Tidak Patut Dilakukan

Elakkan tindakan berikut:

• Jangan menyuruh pesakit berdiri atau berjalan.
• Jangan menunggu ruam muncul.
• Jangan bergantung pada antihistamin sahaja.
• Jangan menggantikan adrenalin dengan inhaler asma.
• Jangan memberikan makanan atau minuman jika pesakit sukar menelan.
• Jangan meninggalkan pesakit bersendirian.
• Jangan membatalkan ambulans apabila simptom berkurang.
• Jangan menangguhkan adrenalin untuk mengukur tekanan darah.
• Jangan menyuntik adrenalin melalui salur darah sendiri.
• Jangan menganggap pesakit telah pulih sepenuhnya selepas ruam hilang.

Mengapa antihistamin tidak mencukupi?

Antihistamin boleh membantu mengurangkan kegatalan atau gegata selepas pesakit stabil. Namun, ia tidak merawat:

• Bengkak saluran pernafasan
• Bronkospasme yang serius
• Tekanan darah rendah
• Kejutan
• Kegagalan peredaran darah

Antihistamin tidak boleh menggantikan atau melambatkan adrenalin. Garis panduan juga mengingatkan bahawa antihistamin yang menyebabkan mengantuk boleh menyukarkan penilaian tahap kesedaran pesakit.

Bagaimana pula dengan kortikosteroid?

Kortikosteroid bukan rawatan barisan pertama bagi anafilaksis. Ubat ini tidak bertindak cukup cepat untuk membalikkan bengkak saluran pernafasan atau kejutan.

Penggunaan rutin kortikosteroid dalam rawatan kecemasan anafilaksis tidak disyorkan. Doktor mungkin mempertimbangkannya dalam keadaan tertentu, seperti asma yang berterusan atau reaksi refraktori, selepas rawatan utama diberikan.

Bagaimanakah Anafilaksis Dirawat di Hospital?

Di jabatan kecemasan, pesakit akan dinilai menggunakan pendekatan sistematik yang dikenali sebagai ABCDE.

A: Airway atau saluran pernafasan

Doktor akan memeriksa:

• Bengkak lidah
• Bengkak tekak
• Suara serak
• Sukar menelan
• Bunyi pernafasan bahagian atas
• Tanda saluran pernafasan tersumbat

B: Breathing atau pernafasan

Penilaian melibatkan:

• Kadar pernafasan
• Paras oksigen
• Pergerakan dada
• Bunyi pernafasan
• Keupayaan bercakap
• Tanda keletihan pernafasan

C: Circulation atau peredaran darah

Doktor akan menilai:

• Tekanan darah
• Kadar nadi
• Warna dan suhu kulit
• Tahap kesedaran
• Aliran darah ke anggota badan

Akses intravena mungkin dipasang untuk memberikan cecair jika tekanan darah rendah atau kejutan berlaku.

D: Disability atau tahap kesedaran

Pasukan perubatan akan memeriksa sama ada pesakit:

• Sedar sepenuhnya
• Keliru
• Mengantuk
• Kurang responsif
• Tidak sedarkan diri

E: Exposure atau pemeriksaan menyeluruh

Kulit diperiksa untuk gegata, kemerahan dan bengkak. Maklumat tentang makanan, ubat, sengatan atau pendedahan lain sebelum reaksi turut dicatat.

Rawatan yang mungkin diberikan

Rawatan bergantung pada keadaan pesakit dan boleh merangkumi:

• Adrenalin intramuskular
• Dos adrenalin tambahan
• Oksigen
• Cecair intravena
• Pemantauan jantung
• Pemantauan tekanan darah dan paras oksigen
• Rawatan tambahan untuk bronkospasme
• Sokongan saluran pernafasan
• CPR jika berlaku henti jantung
• Infusi adrenalin bagi anafilaksis refraktori

Adrenalin melalui salur darah mempunyai risiko lebih tinggi dan hanya patut diberikan oleh petugas yang terlatih dan berpengalaman dalam persekitaran dengan pemantauan rapi.

Apakah anafilaksis refraktori?

Anafilaksis refraktori merujuk kepada masalah pernafasan atau peredaran darah yang masih berterusan walaupun dua dos adrenalin intramuskular yang sesuai telah diberikan.

Keadaan ini memerlukan bantuan pakar, cecair intravena, pemantauan rapi dan kemungkinan infusi adrenalin. Ia tidak boleh dirawat sendiri di rumah.

Bagaimanakah Anafilaksis Didiagnosis?

Anafilaksis ialah diagnosis klinikal. Doktor membuat penilaian berdasarkan simptom, masa permulaan, pendedahan yang berlaku sebelum reaksi dan sistem badan yang terlibat.

Secara umum, anafilaksis sangat berkemungkinan apabila terdapat salah satu corak berikut:

Corak pertama

Simptom bermula secara tiba-tiba dengan perubahan kulit atau membran mukosa, seperti gegata, kemerahan atau bengkak, bersama sekurang-kurangnya satu daripada berikut:

• Gangguan pernafasan
• Gangguan saluran pernafasan
• Tekanan darah rendah
• Tanda kegagalan peredaran darah
• Simptom penghadaman yang teruk dan berterusan

Corak kedua

Tekanan darah rendah, bronkospasme atau halangan saluran pernafasan berlaku selepas pendedahan kepada alergen yang diketahui atau sangat disyaki, walaupun tiada ruam.

Kriteria membantu doktor mengenal pasti anafilaksis, tetapi tidak semua pesakit menunjukkan gambaran yang sama. Rawatan kecemasan tidak patut ditangguhkan semata-mata kerana diagnosis belum dapat dipastikan sepenuhnya.

Mengapa rawatan tidak boleh menunggu ujian?

Tiada ujian darah segera yang boleh mengesahkan atau menolak semua kes anafilaksis ketika reaksi sedang berlaku.

Menunggu keputusan ujian boleh melambatkan pemberian adrenalin. Oleh itu, rawatan dimulakan berdasarkan simptom dan tahap bahaya.

Ujian serum tryptase

Tryptase ialah protein yang dilepaskan oleh sel mast dalam sesetengah episod anafilaksis.

Bagi orang dewasa dan remaja berumur 16 tahun ke atas, garis panduan NICE mengesyorkan:

• Sampel pertama diambil secepat mungkin selepas rawatan kecemasan bermula.
• Sampel kedua diambil dalam masa satu hingga dua jam jika boleh, tetapi tidak melebihi empat jam daripada permulaan simptom.

Bagi kanak-kanak bawah 16 tahun, ujian boleh dipertimbangkan terutama apabila reaksi disyaki berpunca daripada sengatan, ubat atau sebab yang tidak diketahui.

Keputusan tryptase yang normal tidak semestinya menolak anafilaksis. Ujian ini menyokong penilaian, tetapi tidak menggantikan diagnosis klinikal.

Ujian alahan selepas pesakit stabil

Pakar alahan mungkin mempertimbangkan:

• Sejarah pendedahan terperinci
• Ujian cucuk kulit
• Ujian IgE khusus
• Penilaian alahan ubat
• Ujian cabaran terkawal
• Ujian tryptase asas
• Penilaian gangguan sel mast
• Penilaian hubungan antara makanan dengan senaman

Ujian cabaran tidak boleh dilakukan sendiri di rumah kerana ia berisiko mencetuskan reaksi.

Keadaan yang Boleh Menyerupai Anafilaksis

Beberapa keadaan boleh menyebabkan simptom yang hampir sama, antaranya:

• Serangan asma teruk
• Serangan panik
• Pengsan vasovagal
• Tercekik
• Angioedema bukan alahan
• Keracunan makanan
• Sepsis
• Masalah jantung
• Sawan
• Gangguan sel mast
• Kesan sampingan ubat

Sebagai contoh, pengsan vasovagal boleh menyebabkan pucat, pening dan nadi menjadi perlahan. Anafilaksis lebih cenderung menyebabkan gabungan simptom kulit, pernafasan atau peredaran darah.

Walau bagaimanapun, usaha menentukan diagnosis yang tepat tidak sepatutnya melambatkan adrenalin apabila anafilaksis sangat disyaki.

Apakah Reaksi Anafilaksis Bifasik?

Reaksi bifasik berlaku apabila simptom anafilaksis kembali selepas episod pertama pulih, tanpa pendedahan baharu kepada pencetus.

Pesakit mungkin kelihatan stabil sebelum simptom berulang beberapa jam kemudian. Reaksi kedua juga perlu dirawat sebagai anafilaksis.

Risiko mungkin lebih tinggi apabila:

• Reaksi pertama sangat teruk.
• Beberapa dos adrenalin diperlukan.
• Adrenalin diberikan lewat.
• Pesakit mempunyai sejarah reaksi bifasik.
• Pesakit mempunyai asma teruk.
• Pencetus terus diserap oleh badan.
• Pesakit tinggal jauh daripada bantuan kecemasan.

Oleh sebab itu, pesakit tetap perlu dinilai di hospital walaupun simptom berkurang selepas dos pertama.

Berapa Lama Pesakit Perlu Diperhatikan?

Tiada satu tempoh pemerhatian yang sesuai untuk semua pesakit. Tempohnya bergantung pada keterukan reaksi, jumlah dos adrenalin, tindak balas terhadap rawatan, penyakit lain dan akses kepada bantuan kecemasan.

Garis panduan NICE 2026 menggunakan pendekatan berasaskan risiko:

Jadual ini bukan panduan untuk pesakit menentukan sendiri masa pulang. Keputusan discaj mesti dibuat oleh petugas kesihatan berdasarkan keadaan individu dan protokol hospital.

Apa yang Perlu Dilakukan Selepas Keluar dari Hospital?

Sebelum pulang, pesakit atau penjaga perlu memahami:

• Pencetus yang disyaki
• Simptom yang pernah berlaku
• Risiko reaksi berulang
• Bila adrenalin perlu digunakan
• Cara menggunakan peranti
• Posisi badan yang betul
• Bila perlu menghubungi 999
• Cara mengelakkan pencetus
• Keperluan susulan pakar

Garis panduan NICE mengesyorkan rujukan kepada perkhidmatan alahan selepas rawatan kecemasan bagi anafilaksis yang disyaki. Pesakit juga perlu menerima latihan khusus mengikut jenis penyuntik automatik yang dipreskripsikan.

Sesetengah garis panduan antarabangsa mengesyorkan pesakit berisiko membawa dua penyuntik automatik adrenalin yang belum tamat tempoh. Walau bagaimanapun, keputusan preskripsi di Malaysia perlu dibuat oleh doktor berdasarkan risiko individu dan ketersediaan produk.

Cara Mencegah Anafilaksis Berulang

1. Kenal pasti pencetus sebenar

Selepas reaksi, catat:

• Makanan yang dimakan
• Ubat dan suplemen
• Aktiviti fizikal
• Sengatan serangga
• Pendedahan kepada lateks
• Masa setiap pendedahan
• Masa simptom bermula
• Rawatan yang diberikan
• Bilangan dos adrenalin
• Perkembangan simptom

Maklumat ini membantu doktor mengenal pasti corak dan merancang ujian yang sesuai.

2. Elakkan sekatan yang tidak perlu

Pengelakan perlu berdasarkan pencetus sebenar. Mengelakkan terlalu banyak makanan tanpa diagnosis boleh menyebabkan:

• Kekurangan nutrien
• Pemakanan terlalu terhad
• Kebimbangan
• Kos makanan meningkat
• Kualiti hidup menurun

Kanak-kanak yang perlu mengelakkan makanan utama mungkin memerlukan penilaian pakar diet.

3. Baca label makanan setiap kali membeli

Bahan dan kaedah pengeluaran boleh berubah. Amalkan langkah berikut:

• Baca senarai bahan setiap kali membeli.
• Semak amaran alergen.
• Jangan bergantung pada rupa pembungkusan.
• Tanya tentang pencemaran silang.
• Berhati-hati dengan makanan tanpa label.
• Maklumkan kakitangan restoran dengan jelas.

Gunakan ayat yang tegas seperti:

“Saya mempunyai alahan serius terhadap kacang tanah. Pendedahan yang sedikit boleh menyebabkan anafilaksis.”

4. Maklumkan alahan ubat dengan tepat

Beritahu doktor, doktor gigi dan ahli farmasi tentang:

• Nama ubat
• Bentuk ubat
• Masa reaksi
• Simptom yang berlaku
• Rawatan yang diperlukan
• Tarikh anggaran kejadian

Maklumat yang terperinci membantu membezakan alahan sebenar daripada kesan sampingan.

5. Bawa penyuntik automatik yang dipreskripsikan

Jika doktor mempreskripsikan penyuntik automatik:

• Bawa peranti setiap masa.
• Periksa tarikh luput.
• Simpan mengikut arahan pengilang.
• Jangan tinggalkan di dalam kereta yang panas.
• Pastikan keluarga mengetahui lokasi peranti.
• Berlatih menggunakan peranti latihan.
• Gantikan peranti selepas digunakan.
• Jangan menggunakan peranti yang rosak.

Cara penggunaan berbeza mengikut jenama. Latihan perlu dilakukan menggunakan alat demonstrasi yang sepadan dengan peranti sebenar.

6. Sediakan pelan tindakan anafilaksis

Pelan bertulis perlu mengandungi:

• Pencetus yang diketahui
• Tanda reaksi ringan
• Tanda anafilaksis
• Masa untuk menggunakan adrenalin
• Posisi pesakit
• Nombor kecemasan
• Maklumat hubungan keluarga
• Lokasi penyuntik automatik
• Arahan dos kedua
• Tindakan selepas simptom berkurang

Salinan pelan boleh diberikan kepada sekolah, pengasuh, tempat kerja dan ahli keluarga.

7. Kawal asma dengan baik

Bagi pesakit yang mempunyai asma dan alahan serius:

• Ambil ubat kawalan seperti diarahkan.
• Semak teknik penggunaan inhaler.
• Jangan abaikan simptom waktu malam.
• Hadiri temu janji susulan.
• Maklumkan doktor jika penggunaan inhaler pelega meningkat.

Inhaler asma mungkin digunakan sebagai rawatan tambahan bagi bronkospasme, tetapi ia tidak boleh menggantikan adrenalin semasa anafilaksis.

8. Pertimbangkan imunoterapi untuk kes tertentu

Imunoterapi racun serangga boleh dipertimbangkan bagi individu tertentu yang pernah mengalami reaksi sistemik selepas sengatan.

Rawatan ini perlu dinilai dan dijalankan oleh pakar. Ia tidak sesuai untuk semua jenis alahan dan bukan rawatan kecemasan.

Anafilaksis dalam Kumpulan Khas

Anafilaksis pada kanak-kanak

Ibu bapa perlu memastikan:

• Sekolah mengetahui alahan anak.
• Pelan tindakan tersedia.
• Penyuntik automatik mudah dicapai.
• Guru dan pengasuh telah dilatih.
• Anak memahami pencetus mengikut tahap usia.
• Makanan tidak dikongsi tanpa pengawasan.

Peranti kecemasan yang disimpan di tempat berkunci atau sukar dicapai boleh menyebabkan kelewatan rawatan.

Anafilaksis semasa kehamilan

Adrenalin kekal sebagai rawatan barisan pertama ketika hamil. Ia tidak sepatutnya ditangguhkan kerana kebimbangan terhadap bayi.

Ibu hamil biasanya diletakkan mengiring ke kiri untuk mengurangkan tekanan rahim terhadap saluran darah utama. Pemantauan ibu dan janin mungkin diperlukan di hospital.

Anafilaksis pada pesakit asma

Anafilaksis dengan bronkospasme boleh disalah anggap sebagai serangan asma.

Jika seseorang mempunyai asma serta alahan makanan, ubat atau sengatan serangga dan tiba-tiba mengalami kesukaran bernafas selepas pendedahan, gunakan adrenalin terlebih dahulu mengikut pelan tindakan. Inhaler pelega boleh diberikan sebagai rawatan tambahan, bukan sebagai pengganti.

Anafilaksis di sekolah atau tempat kerja

Sekolah dan organisasi perlu mempunyai prosedur yang jelas, termasuk:

• Cara mengenal pasti simptom
• Lokasi peranti kecemasan
• Individu yang telah dilatih
• Nombor untuk dihubungi
• Akses kepada telefon
• Maklumat keluarga
• Prosedur mengiringi pesakit ke hospital
• Dokumentasi selepas insiden

Latihan simulasi secara berkala lebih berguna daripada bergantung pada poster semata-mata.

Mitos dan Fakta tentang Anafilaksis

Mitos 1: Anafilaksis mesti menyebabkan ruam

Fakta: Gangguan pernafasan atau peredaran darah boleh berlaku tanpa ruam.

Mitos 2: Antihistamin sudah mencukupi

Fakta: Antihistamin tidak merawat bengkak saluran pernafasan, tekanan darah rendah atau kejutan.

Mitos 3: Adrenalin hanya digunakan apabila pesakit hampir pengsan

Fakta: Adrenalin perlu diberikan lebih awal apabila tanda anafilaksis muncul.

Mitos 4: Inhaler asma boleh menggantikan adrenalin

Fakta: Inhaler tidak merawat bengkak tekak atau gangguan peredaran darah.

Mitos 5: Selepas menggunakan penyuntik automatik, pesakit tidak perlu ke hospital

Fakta: Pesakit masih perlu menghubungi 999 dan menjalani penilaian kerana simptom boleh berulang.

Mitos 6: EpiPen ialah nama semua penyuntik adrenalin

Fakta: EpiPen ialah satu nama jenama. Istilah umum ialah penyuntik automatik adrenalin.

Mitos 7: Reaksi pertama yang ringan bermakna reaksi seterusnya juga ringan

Fakta: Keterukan episod akan datang tidak dapat diramalkan dengan tepat.

Bila Perlu Berjumpa Pakar Alahan?

Dapatkan penilaian pakar jika:

• Pernah mengalami anafilaksis.
• Pernah memerlukan adrenalin.
• Pencetus tidak diketahui.
• Disyaki mengalami alahan makanan.
• Disyaki mengalami alahan ubat.
• Mengalami reaksi selepas sengatan.
• Mengalami reaksi ketika bersenam.
• Reaksi berlaku berulang kali.
• Mempunyai asma bersama alahan serius.
• Memerlukan pelan tindakan untuk sekolah.
• Memerlukan penilaian bagi penyuntik automatik.

Pakar boleh membantu mengenal pasti pencetus, menilai risiko, menjalankan ujian yang sesuai dan menyediakan pelan pencegahan jangka panjang.

Kesimpulan

Anafilaksis ialah kecemasan perubatan yang boleh berkembang dengan cepat. Tanda utamanya bukan sekadar ruam, tetapi gangguan saluran pernafasan, pernafasan atau peredaran darah.

Jika anafilaksis disyaki:

1. Gunakan penyuntik automatik adrenalin yang dipreskripsikan.
2. Hubungi 999.
3. Baringkan pesakit dan jangan benarkan mereka berdiri atau berjalan.
4. Berikan dos kedua jika simptom serius berterusan mengikut pelan tindakan.
5. Mulakan CPR jika pesakit tidak bernafas secara normal.
6. Pastikan pesakit dinilai di hospital.

Antihistamin, kortikosteroid dan inhaler asma bukan pengganti adrenalin. Selepas episod, penilaian pakar penting untuk mengenal pasti pencetus, menyediakan pelan tindakan dan mengurangkan risiko kejadian berulang.

Soalan Lazim tentang Anafilaksis