Lithium Dan Alzheimer: Harapan Baharu Untuk Melambatkan Nyanyuk Atau Kajian Masih Terlalu Awal?

Alzheimer bukan sekadar “lupa sebab sudah tua”. Ia ialah penyakit neurodegeneratif yang merosakkan sel otak secara perlahan sehingga menjejaskan memori, pertuturan, pertimbangan, emosi dan kemampuan seseorang melakukan aktiviti harian. Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia, dementia ialah istilah umum untuk beberapa penyakit yang menjejaskan ingatan, pemikiran dan keupayaan melakukan aktiviti harian, manakala Alzheimer ialah bentuk dementia yang paling lazim dan dianggarkan menyumbang sekitar 60 hingga 70 peratus kes.

Dalam beberapa tahun kebelakangan ini, satu ubat lama mula mendapat perhatian baharu dalam dunia penyelidikan Alzheimer: lithium. Lithium carbonate telah digunakan sejak lama sebagai ubat penstabil mood, khususnya untuk gangguan bipolar. Tetapi kini, penyelidik sedang menilai sama ada lithium juga mungkin memainkan peranan dalam perlindungan otak, penuaan sihat dan risiko dementia.

Topik ini menarik, tetapi juga mudah disalah tafsir. Apabila orang membaca tajuk seperti “lithium mungkin bantu Alzheimer”, ada yang mungkin terus menganggap lithium ialah supplement otak yang boleh dibeli dan diambil sendiri. Itu kesimpulan yang berbahaya.

Hakikatnya, lithium bukan vitamin biasa. Ia ialah ubat preskripsi dengan risiko toksik jika paras dalam badan terlalu tinggi. Jadi soalan yang lebih tepat bukan “patutkah kita ambil lithium untuk cegah Alzheimer?”, tetapi: sejauh mana bukti saintifik lithium dan Alzheimer, dan adakah kajian ini sudah cukup matang untuk mengubah nasihat perubatan?

Jawapan ringkasnya: belum cukup matang. Tetapi kajian terkini memang memberi petunjuk yang menarik dan wajar diikuti.

Apa Itu Lithium?

Lithium ialah unsur mineral semula jadi yang wujud dalam jumlah kecil dalam tanah, air dan makanan. Dalam perubatan, lithium digunakan dalam bentuk ubat seperti lithium carbonate atau lithium citrate untuk merawat gangguan mood, terutamanya bipolar disorder.

Dalam konteks psikiatri, lithium dianggap antara rawatan penting kerana ia boleh membantu menstabilkan mood, mengurangkan episod mania dan mengurangkan risiko kambuh bagi sesetengah pesakit. Namun, penggunaannya perlu dipantau dengan teliti melalui pemeriksaan darah dan penilaian fungsi organ.

Ini penting kerana istilah “lithium” boleh merujuk kepada beberapa perkara berbeza:

Pertama, lithium sebagai ubat preskripsi. Ini biasanya diberikan kepada pesakit bipolar atau keadaan psikiatri tertentu di bawah pemantauan doktor.

Kedua, lithium dalam jumlah kecil yang wujud secara semula jadi dalam air, makanan atau persekitaran.

Ketiga, produk supplement lithium seperti lithium orotate yang kadang-kadang dipasarkan secara online untuk mood, fokus atau kesihatan otak. Produk seperti ini tidak boleh dianggap selamat hanya kerana dijual sebagai supplement.

Dalam isu Alzheimer, perbincangan saintifik bukanlah semudah “ambil lithium, otak jadi kuat”. Kajian sebenarnya melihat sama ada lithium semula jadi dalam otak mempunyai fungsi tertentu, sama ada kekurangan lithium berkait dengan perubahan awal Alzheimer, dan sama ada bentuk lithium tertentu mungkin mempunyai potensi rawatan pada masa depan.

Apa Itu Alzheimer Dan Kenapa Ia Berlaku?

Alzheimer ialah penyakit otak progresif. Ia biasanya bermula secara perlahan, contohnya seseorang semakin kerap lupa perbualan baru berlaku, sukar mencari barang, mengulang soalan sama, atau keliru dengan urusan biasa. Lama-kelamaan, penyakit ini boleh menjejaskan kemampuan mengurus wang, mengambil ubat, memasak, memandu, mengenali tempat, malah menjaga diri sendiri.

Antara perubahan biologi yang sering dikaitkan dengan Alzheimer termasuk:

• Plak amyloid beta, iaitu pengumpulan protein tidak normal di luar sel saraf.
• Kekusutan protein tau, iaitu perubahan protein dalam sel saraf yang mengganggu struktur dan komunikasi sel.
• Keradangan otak, termasuk aktiviti sel imun otak yang tidak seimbang.
• Kerosakan sambungan antara sel saraf, yang akhirnya menjejaskan memori dan fungsi kognitif.
• Kehilangan sel otak, terutamanya di kawasan berkaitan memori seperti hippocampus.

Namun Alzheimer bukan disebabkan satu faktor sahaja. Umur ialah faktor risiko paling kuat, tetapi risiko juga dipengaruhi oleh genetik, tekanan darah tinggi, diabetes, obesiti, merokok, kurang aktiviti fizikal, kemurungan, pengasingan sosial, masalah pendengaran dan faktor kesihatan vaskular lain. WHO turut menyenaraikan hipertensi, diabetes, obesiti, merokok, penggunaan alkohol berlebihan, kurang aktiviti fizikal, pengasingan sosial dan kemurungan sebagai faktor yang meningkatkan risiko dementia.

Sebab itu, sebarang dakwaan bahawa satu ubat atau satu supplement boleh “mencegah Alzheimer” perlu dilihat dengan skeptikal.

Kenapa Lithium Dikaitkan Dengan Kesihatan Otak?

Minat terhadap lithium dan Alzheimer tidak muncul secara tiba-tiba. Sebelum kajian terkini, beberapa kajian pemerhatian pernah melaporkan kaitan antara pendedahan lithium dan risiko dementia yang lebih rendah. Ada kajian melihat paras lithium dalam air minuman di kawasan tertentu. Ada pula kajian melihat rekod pesakit psikiatri yang menerima lithium.

Namun kajian pemerhatian mempunyai had besar. Ia boleh menunjukkan hubungan atau corak, tetapi tidak semestinya membuktikan sebab dan akibat. Contohnya, jika kawasan dengan lithium lebih tinggi dalam air minuman mempunyai kadar dementia lebih rendah, mungkin lithium terlibat. Tetapi mungkin juga kawasan itu berbeza dari segi sosioekonomi, penjagaan kesihatan, diet, pendidikan atau faktor lain yang sukar dikawal sepenuhnya.

Begitu juga dengan pesakit bipolar yang mengambil lithium. Jika mereka menunjukkan risiko dementia lebih rendah dalam beberapa analisis, kita masih perlu bertanya: adakah itu benar-benar disebabkan lithium? Atau kerana mereka lebih kerap dipantau oleh doktor? Atau kerana perbezaan rawatan, diagnosis, gaya hidup, umur, ubat lain dan faktor kesihatan?

Di sinilah kajian makmal dan biologi menjadi penting. Penyelidik ingin tahu sama ada lithium mempunyai mekanisme yang munasabah dalam otak. Antara laluan yang dikaji termasuk kesan terhadap keradangan otak, fungsi sel saraf, protein tau, amyloid beta, aktiviti microglia dan enzim seperti GSK3 beta.

Tetapi sekali lagi, mekanisme biologi yang menarik belum sama dengan bukti rawatan pada manusia.

Apa Yang Kajian Nature 2025 Temui?

Pada tahun 2025, satu kajian dalam jurnal Nature melaporkan penemuan yang banyak menarik perhatian: lithium semula jadi dalam otak mungkin terlibat dalam pemeliharaan fungsi kognitif semasa penuaan. Kajian itu mendapati lithium ialah satu-satunya logam yang dianalisis yang berkurang secara signifikan dalam otak individu dengan mild cognitive impairment, iaitu keadaan yang boleh mendahului Alzheimer. Penyelidik juga melaporkan bahawa bioavailabiliti lithium dalam Alzheimer mungkin berkurang kerana lithium terperangkap atau terikat dengan plak amyloid.

Dalam model tikus, pengurangan lithium semula jadi dikaitkan dengan peningkatan amyloid beta, peningkatan phospho tau, keradangan microglia, kehilangan sinaps, kerosakan axon dan myelin, serta kemerosotan kognitif yang lebih cepat. Kajian itu juga melaporkan bahawa lithium orotate, sejenis garam lithium yang dikatakan kurang terikat dengan amyloid, dapat mencegah perubahan patologi dan kehilangan memori dalam model tikus.

Ini memang penemuan penting dari sudut sains asas. Ia mencadangkan bahawa lithium bukan sekadar ubat psikiatri dalam dos farmakologi, tetapi mungkin juga mempunyai peranan fisiologi dalam otak pada paras semula jadi.

Namun ada dua perkara yang mesti ditekankan.

Pertama, sebahagian besar bukti mekanistik ini datang daripada analisis tisu otak dan model haiwan. Model tikus berguna untuk memahami biologi, tetapi banyak rawatan Alzheimer yang berjaya dalam tikus akhirnya gagal memberi manfaat klinikal yang jelas pada manusia.

Kedua, kajian ini tidak bermaksud orang ramai patut mengambil lithium supplement untuk mencegah Alzheimer. Ia membuka pintu kajian, bukan memberi lampu hijau untuk rawatan sendiri.

Adakah Lithium Sudah Terbukti Mencegah Alzheimer?

Belum.

Setakat ini, bukti paling berhati-hati ialah: lithium mungkin mempunyai kaitan biologi dengan penuaan otak dan Alzheimer, tetapi ia belum terbukti sebagai rawatan pencegahan standard untuk orang awam.

Untuk sesuatu rawatan disyorkan secara meluas, kita perlukan bukti daripada kajian klinikal manusia yang kukuh. Kajian tersebut perlu menjawab beberapa soalan besar:

• Adakah lithium benar-benar memperlahankan kemerosotan memori berbanding placebo?
• Adakah manfaatnya cukup besar untuk dianggap bermakna secara klinikal?
• Siapa yang paling sesuai menerimanya?
• Adakah ia lebih sesuai untuk mild cognitive impairment, Alzheimer awal, atau individu berisiko tinggi sebelum gejala muncul?
• Dos berapa yang memberi manfaat tanpa meningkatkan risiko toksik?
• Bentuk lithium mana paling selamat?
• Berapa lama rawatan perlu diberikan?
• Apakah kesan terhadap buah pinggang, tiroid, jantung dan interaksi ubat dalam warga emas?

Tanpa jawapan ini, nasihat yang bertanggungjawab ialah: jangan guna lithium untuk Alzheimer di luar nasihat dan pemantauan doktor atau kajian klinikal.

Kenapa Kajian Manusia Masih Sukar Ditafsir?

Kajian manusia berkaitan lithium dan kognisi tidak semudah yang diharapkan. Ada kajian kecil yang memberi isyarat positif, tetapi ada juga keputusan yang bercampur atau tidak cukup kuat untuk membuat kesimpulan.

Salah satu cabaran besar ialah Alzheimer berkembang perlahan. Untuk melihat sama ada sesuatu rawatan benar-benar melambatkan penyakit, kajian biasanya perlu melibatkan ramai peserta dan tempoh susulan yang panjang. Kajian kecil selama beberapa bulan atau dua tahun mungkin tidak cukup untuk menangkap perubahan yang jelas.

Cabaran lain ialah peserta kajian tidak seragam. Ada yang sudah mengalami mild cognitive impairment. Ada yang mungkin berada pada Alzheimer awal. Ada yang mempunyai banyak penyakit kronik. Ada yang mengambil pelbagai ubat. Faktor-faktor ini boleh mengaburkan kesan sebenar lithium.

Dos juga menjadi isu. Dos terlalu rendah mungkin tidak memberi kesan. Dos terlalu tinggi pula meningkatkan risiko toksik, terutama dalam warga emas atau mereka yang mempunyai fungsi buah pinggang menurun.

Inilah sebabnya tajuk sensasi seperti “ubat bipolar boleh cegah Alzheimer” adalah terlalu longgar. Dari sudut sains, lithium ialah calon kajian yang menarik. Dari sudut klinikal, ia masih belum menjadi jawapan praktikal untuk orang ramai.

Risiko Lithium: Kenapa Tidak Boleh Ambil Sendiri?

Ini bahagian paling penting.

Lithium mempunyai narrow therapeutic index, maksudnya julat antara paras yang memberi kesan rawatan dan paras yang boleh menjadi toksik adalah rapat. Label ubat lithium daripada FDA menyatakan bahawa toksisiti lithium berkait rapat dengan paras serum dan boleh berlaku pada dos yang hampir dengan paras terapeutik.

Kesan sampingan dan risiko lithium boleh termasuk:

• Loya, muntah atau cirit-birit.
• Gegaran tangan.
• Rasa lemah atau mengantuk.
• Kekeliruan.
• Masalah koordinasi.
• Dahaga berlebihan dan kerap kencing.
• Gangguan fungsi buah pinggang.
• Gangguan tiroid.
• Masalah paras garam dan cecair badan.
• Risiko toksik jika dehidrasi, sakit teruk, atau mengambil ubat tertentu.

NHS menyatakan penggunaan lithium jangka panjang boleh menyebabkan masalah buah pinggang atau kelenjar tiroid, dan doktor biasanya akan mengatur ujian darah untuk memantau perubahan tersebut.

Risiko ini lebih penting dalam warga emas kerana fungsi buah pinggang lazimnya menurun dengan usia. Ramai warga emas juga mengambil ubat tekanan darah, ubat kencing, ubat tahan sakit atau ubat lain yang boleh berinteraksi dengan lithium.

Antara ubat yang boleh meningkatkan risiko masalah lithium termasuk diuretik, ACE inhibitor, ARB dan ubat tahan sakit jenis NSAID. Ini bukan senarai lengkap, tetapi cukup untuk menunjukkan bahawa lithium tidak patut dicuba sendiri.

Bagaimana Dengan Lithium Orotate Yang Dijual Sebagai Supplement?

Lithium orotate sering dipromosikan sebagai supplement “dos rendah” untuk mood atau kesihatan otak. Selepas kajian 2025, produk seperti ini mungkin akan dipasarkan dengan lebih agresif. Ini perlu dilihat dengan sangat berhati-hati.

Masalah utama ialah: kajian tikus tentang lithium orotate tidak sama dengan bukti manfaat pada manusia.

Walaupun sesuatu bahan digunakan pada dos rendah, ia masih boleh memberi kesan biologi dan berinteraksi dengan ubat lain. Label “supplement” juga tidak bermaksud ia melalui tahap bukti, standard dos dan pemantauan yang sama seperti ubat preskripsi.

Lebih buruk, pengguna mungkin mengambil lithium orotate tanpa memeriksa fungsi buah pinggang, tanpa tahu paras lithium dalam darah, dan tanpa sedar mereka sedang mengambil ubat lain yang meningkatkan risiko toksik.

Jadi nasihat praktikalnya jelas: jangan beli lithium supplement untuk tujuan mencegah Alzheimer hanya kerana membaca berita kajian.

Apa Yang Lebih Terbukti Untuk Mengurangkan Risiko Dementia?

Buat masa ini, langkah paling munasabah untuk menjaga otak bukanlah mencari pil ajaib, tetapi mengurus faktor risiko yang sudah lebih kukuh buktinya.

CDC menyenaraikan beberapa faktor yang boleh meningkatkan risiko dementia, termasuk kurang aktiviti fizikal, diabetes tidak terkawal, tekanan darah tinggi, kehilangan pendengaran, penggunaan tembakau dan alkohol. CDC juga menyatakan hampir 45 peratus kes dementia mungkin boleh dicegah atau dilewatkan, merujuk kepada bukti faktor risiko yang boleh diubah.

Antara langkah yang lebih praktikal:

1. Kawal Tekanan Darah

Tekanan darah tinggi merosakkan salur darah dan boleh mengurangkan aliran darah ke otak. Ia juga meningkatkan risiko strok, termasuk strok kecil yang kadang-kadang tidak disedari tetapi boleh menjejaskan fungsi kognitif.

2. Kawal Diabetes

Gula darah tinggi yang tidak terkawal boleh merosakkan salur darah dan saraf. Diabetes juga berkait dengan risiko penyakit jantung, strok dan gangguan metabolik yang boleh memberi kesan kepada otak.

3. Aktif Secara Fizikal

Aktiviti fizikal membantu kesihatan jantung, salur darah, metabolisme dan mood. CDC menyarankan orang dewasa mendapat 150 minit aktiviti fizikal seminggu sebagai sasaran umum untuk kesihatan.

4. Jaga Pendengaran

Masalah pendengaran bukan isu kecil. Ia boleh menyebabkan seseorang kurang berinteraksi, cepat letih secara mental dan semakin terasing secara sosial. CDC menyenaraikan kehilangan pendengaran sebagai faktor risiko penting untuk dementia.

5. Berhenti Merokok

Merokok merosakkan salur darah, meningkatkan risiko strok dan mempercepatkan kerosakan kesihatan secara menyeluruh. Apa yang buruk untuk salur darah biasanya buruk juga untuk otak.

6. Tidur Dengan Cukup Dan Berkualiti

Tidur membantu fungsi memori, emosi dan pemulihan otak. Masalah seperti sleep apnea, insomnia kronik atau tidur terlalu sedikit wajar dinilai, terutama jika disertai mengantuk siang hari, berdengkur kuat atau sakit kepala waktu pagi.

7. Kekal Aktif Secara Sosial Dan Mental

Otak memerlukan rangsangan. Berbual, membaca, belajar kemahiran baharu, bermain muzik, menulis, menyelesaikan masalah dan terlibat dalam komuniti boleh membantu mengekalkan fungsi kognitif.

8. Rawat Kemurungan

Kemurungan boleh menyerupai masalah memori dan juga dikaitkan dengan risiko dementia. Jika seseorang warga emas kelihatan murung, hilang minat, kurang tenaga dan semakin pelupa, jangan terus anggap itu “nyanyuk biasa”.

Bila Perlu Jumpa Doktor Untuk Masalah Memori?

Masalah lupa sekali-sekala boleh berlaku kepada sesiapa. Tetapi pemeriksaan doktor perlu dipertimbangkan jika berlaku tanda berikut:

• Kerap lupa perkara baru berlaku.
• Mengulang soalan sama berkali-kali.
• Tersesat di tempat biasa.
• Sukar mengurus wang, bil atau ubat.
• Perubahan personaliti yang ketara.
• Keliru masa atau tempat.
• Sukar mencari perkataan ketika berbual.
• Hilang minat terhadap aktiviti biasa.
• Sukar melakukan kerja harian yang dulu mudah.
• Ahli keluarga mula risau kerana perubahan semakin jelas.

Pemeriksaan awal penting kerana tidak semua masalah memori ialah Alzheimer. Ada punca lain yang boleh dirawat, seperti masalah tiroid, kekurangan vitamin B12, kemurungan, gangguan tidur, kesan sampingan ubat, jangkitan, masalah pendengaran, strok kecil atau gangguan metabolik.

Ini juga sebabnya mengambil lithium sendiri adalah idea buruk. Jika punca sebenar masalah memori ialah tiroid, kemurungan, ubat tertentu atau sleep apnea, lithium bukan sahaja tidak menyelesaikan masalah, malah boleh menambah risiko.

Apa Maksud Kajian Lithium Untuk Masa Depan?

Walaupun kita perlu berhati-hati, kajian lithium tetap penting. Ia mungkin membuka beberapa arah baharu dalam penyelidikan Alzheimer.

Pertama, lithium mungkin menjadi petunjuk awal perubahan biologi dalam otak. Jika benar perubahan lithium berlaku awal dalam mild cognitive impairment, ia mungkin membantu penyelidik memahami fasa awal Alzheimer dengan lebih baik.

Kedua, bentuk lithium tertentu yang kurang terperangkap oleh amyloid mungkin menjadi calon rawatan masa depan. Tetapi ini memerlukan kajian manusia yang ketat.

Ketiga, kajian ini mengingatkan kita bahawa Alzheimer bukan hanya tentang amyloid dan tau. Ia melibatkan rangkaian biologi yang lebih luas, termasuk metabolisme logam halus, keradangan, sel imun otak, myelin, sinaps dan fungsi sel saraf.

Namun, jalan dari penemuan makmal ke rawatan sebenar biasanya panjang. Dalam Alzheimer, sejarah penyelidikan penuh dengan rawatan yang nampak menjanjikan pada peringkat awal tetapi gagal apabila diuji dalam kajian klinikal besar.

Jadi, sikap terbaik ialah optimistik tetapi tidak mudah terpedaya.

Kesimpulan

Lithium ialah ubat lama dengan kisah baharu dalam penyelidikan Alzheimer. Kajian terkini mencadangkan bahawa lithium semula jadi dalam otak mungkin memainkan peranan dalam pemeliharaan memori dan penuaan otak. Kajian Nature 2025 pula memberi petunjuk bahawa lithium berkurang dalam otak individu dengan mild cognitive impairment dan Alzheimer, serta mungkin terperangkap oleh plak amyloid.

Tetapi bukti ini belum cukup untuk menjadikan lithium sebagai rawatan pencegahan Alzheimer kepada orang awam. Kajian manusia yang lebih besar, lebih lama dan lebih teliti masih diperlukan.

Yang paling penting: jangan ambil lithium sendiri untuk mencegah nyanyuk. Lithium boleh menjadi toksik, boleh menjejaskan buah pinggang dan tiroid, serta boleh berinteraksi dengan ubat lain. Jika anda atau ahli keluarga mengalami masalah memori, langkah terbaik ialah mendapatkan penilaian doktor, bukan mencuba supplement berdasarkan berita viral.

Buat masa ini, lithium patut dilihat sebagai bidang kajian yang menarik, bukan jalan pintas untuk mengelakkan Alzheimer.

FAQ Berkenaan Lithium Untuk Alzheimer