Sembelit: Punca, Simptom, Rawatan dan Cara Mengatasinya

Sembelit atau konstipasi merupakan masalah pembuangan air besar yang sangat biasa. Ada orang menganggap dirinya sembelit hanya kerana tidak membuang air besar setiap hari, tetapi keadaan ini sebenarnya lebih luas daripada itu.

Seseorang boleh dianggap mengalami sembelit apabila najis menjadi keras dan sukar dikeluarkan, perlu meneran dengan kuat, kekerapan membuang air besar berkurangan atau masih terasa seperti ada najis yang belum keluar selepas menggunakan tandas. Corak normal pembuangan air besar pula berbeza antara seorang individu dengan individu lain.

Sembelit sekali-sekala selalunya boleh berlaku akibat perubahan pemakanan, rutin harian, kurang aktiviti atau perjalanan jauh. Namun, sembelit yang berulang atau berpanjangan juga boleh dipengaruhi oleh ubat-ubatan, gangguan pergerakan usus, masalah lantai pelvis atau keadaan kesihatan tertentu.

Kebanyakan kes ringan boleh diperbaiki melalui perubahan diet, pengambilan serat yang sesuai, cecair mencukupi, aktiviti fizikal serta tabiat ke tandas yang lebih baik. Dalam keadaan tertentu, ubat julap mungkin diperlukan.

Walau bagaimanapun, sembelit yang disertai pendarahan, sakit perut yang berterusan, muntah atau tidak boleh melepaskan angin memerlukan penilaian perubatan kerana ia mungkin bukan sekadar sembelit biasa.

Apa Itu Sembelit?

Sembelit ialah keadaan apabila seseorang mengalami kesukaran membuang najis atau perubahan pada corak pembuangan air besar.

Antara ciri yang biasa termasuk:

• membuang air besar kurang daripada tiga kali seminggu;
• najis keras, kering atau berketul;
• najis sukar atau sakit untuk dikeluarkan;
• perlu meneran dengan kuat;
• berasa seperti usus belum dikosongkan sepenuhnya selepas membuang air besar.

Namun, angka “tiga kali seminggu” bukan satu-satunya ukuran.

Ada individu yang secara semula jadi membuang air besar beberapa kali sehari, manakala orang lain mungkin hanya beberapa kali seminggu tanpa sebarang masalah. Yang lebih penting ialah sama ada terdapat perubahan daripada kebiasaan anda dan sama ada proses membuang air besar menjadi sukar atau tidak selesa.

Sembelit juga bukan satu penyakit khusus. Ia boleh berlaku sebagai masalah sementara atau menjadi simptom kepada keadaan kesihatan yang lain.

Sembelit sementara dan sembelit kronik

Sembelit sementara boleh berlaku selama beberapa hari, contohnya selepas:

• perjalanan jauh;
• perubahan diet;
• kurang minum ketika sakit;
• kurang bergerak;
• perubahan rutin kerja;
• mula mengambil ubat tertentu.

Sembelit kronik pula merujuk kepada masalah yang berpanjangan atau kerap berulang. Dalam keadaan sebegini, doktor mungkin perlu mencari punca lain seperti gangguan pergerakan kolon, masalah koordinasi lantai pelvis atau sembelit idiopatik kronik.

Apakah Simptom Sembelit?

Tidak semua individu mengalami simptom yang sama. Antara tanda paling biasa ialah:

1. Najis keras atau berketul
   • Najis mungkin lebih kering daripada biasa dan sukar bergerak keluar dari rektum.
2. Perlu meneran
   • Anda mungkin terpaksa meneran lebih kuat atau duduk lama di tandas.
3. Kekerapan membuang air besar berkurangan
   • Contohnya, daripada kebiasaannya sekali sehari menjadi hanya sekali setiap beberapa hari.
4. Rasa belum puas selepas membuang air besar
   • Walaupun sudah membuang najis, anda masih terasa seolah-olah ada najis yang tertinggal.
5. Sakit atau tidak selesa ketika membuang air besar
6. Perut kembung atau tidak selesa
   • Sesetengah individu turut mengalami rasa penuh, kembung atau sakit perut ringan.

Jika najis keras menyebabkan seseorang meneran berlebihan secara berulang, masalah lain seperti buasir atau rekahan pada dubur juga boleh berlaku.

Bagaimana Sembelit Boleh Berlaku?

Selepas makanan dicerna, bahan yang tidak diperlukan akan bergerak ke usus besar. Di sini, air akan diserap daripada kandungan usus sebelum najis bergerak ke rektum untuk dikeluarkan.

Jika pergerakan najis melalui kolon menjadi terlalu perlahan, lebih banyak air boleh diserap. Akibatnya, najis menjadi lebih keras, kering dan sukar dikeluarkan.

Namun, pergerakan kolon yang perlahan bukan satu-satunya mekanisme.

Sesetengah individu mempunyai masalah koordinasi otot lantai pelvis. Ketika cuba membuang air besar, otot yang sepatutnya membantu membuka laluan mungkin tidak berfungsi dengan baik. Keadaan sebegini boleh menyebabkan seseorang meneran lama walaupun najis tidak semestinya terlalu keras.

Gangguan fungsi gastrointestinal seperti irritable bowel syndrome atau IBS juga boleh hadir dengan sembelit.

Punca Sembelit yang Biasa

Sembelit boleh mempunyai lebih daripada satu punca pada masa yang sama.

1. Kurang serat

Serat membantu menambah isipadu dan mempengaruhi konsistensi najis. Diet yang terlalu bergantung kepada makanan rendah serat boleh menyumbang kepada sembelit.

Antara sumber serat termasuk:

• sayur-sayuran;
• buah-buahan;
• oat;
• bijirin penuh;
• kekacang;
• lentil;
• kacang kuda;
• kekacang jenis nuts.

2. Pengambilan cecair tidak mencukupi

Dehidrasi merupakan salah satu faktor yang boleh menyumbang kepada sembelit. Cecair juga penting ketika meningkatkan pengambilan serat.

Namun, jangan anggap semua sembelit boleh “disembuhkan” hanya dengan minum air sebanyak mungkin. Jika seseorang sudah terhidrat dengan baik, minum air secara berlebihan tidak semestinya menyelesaikan punca sembelit yang lain.

3. Kurang bergerak

Aktiviti fizikal yang rendah dan terlalu banyak menghabiskan masa duduk atau berbaring boleh dikaitkan dengan sembelit. Aktiviti fizikal berkala boleh membantu sesetengah individu menjadi lebih teratur.

4. Sering menahan keinginan membuang air besar

Menangguhkan ke tandas secara berulang boleh mengganggu rutin pembuangan air besar.

Ini mungkin berlaku kerana:

• terlalu sibuk bekerja;
• tandas tidak selesa;
• berada di luar rumah;
• malu menggunakan tandas awam;
• terbiasa menahan keinginan membuang air besar.

5. Perubahan rutin

Perjalanan, perubahan jadual tidur, diet baharu atau perubahan waktu kerja boleh mengubah tabiat usus.

6. Kehamilan

Sembelit lebih biasa ketika hamil. Perubahan hormon, tahap aktiviti, pemakanan serta penggunaan sesetengah suplemen seperti zat besi boleh memainkan peranan.

7. Peningkatan usia

Orang lebih berusia mempunyai risiko sembelit yang lebih tinggi. Faktor seperti kurang aktiviti, perubahan diet, masalah kesihatan dan penggunaan pelbagai jenis ubat mungkin menyumbang.

Ubat yang Boleh Menyebabkan Sembelit

Jika sembelit bermula selepas anda memulakan ubat atau suplemen baharu, jangan abaikan kemungkinan ini.

Antara ubat dan suplemen yang boleh memburukkan sembelit termasuk:

• ubat tahan sakit opioid;
• suplemen zat besi;
• sesetengah ubat antidepresan;
• ubat antikolinergik;
• sesetengah ubat antispasmodik;
• calcium channel blockers;
• sesetengah ubat sawan;
• sesetengah diuretik;
• sesetengah ubat Parkinson;
• antasid tertentu yang mengandungi aluminium atau kalsium.

Doktor mungkin boleh menukar dos, menilai alternatif atau mencadangkan strategi untuk mengawal sembelit tanpa menghentikan rawatan yang penting.

Penyakit yang Boleh Menyebabkan Sembelit

Walaupun diet dan gaya hidup sering diberi perhatian, sembelit juga boleh berlaku akibat keadaan kesihatan tertentu.

Antaranya termasuk:

• diabetes;
• hipotiroidisme;
• penyakit seliak;
• penyakit Parkinson;
• kecederaan otak atau saraf tunjang;
• gangguan lantai pelvis;
• diverticular disease;
• proctitis;
• gangguan anatomi saluran penghadaman;
• halangan usus;
• sesetengah ketumbuhan pada kolon atau kawasan anorektal.

Ini tidak bermaksud seseorang yang sembelit kemungkinan besar mempunyai penyakit serius. Kebanyakan kes mempunyai penjelasan yang lebih biasa.

Namun, sembelit yang baru berlaku, berlarutan atau disertai simptom lain tidak sepatutnya terus dianggap sebagai masalah diet semata-mata.

Cara Mengatasi Sembelit di Rumah

Bagi sembelit ringan tanpa tanda bahaya, beberapa perubahan gaya hidup boleh dicuba terlebih dahulu.

1. Tingkatkan serat secara beransur-ansur

Menurut NIDDK, orang dewasa secara umum memerlukan sekitar 22 hingga 34 gram serat sehari, bergantung pada umur dan jantina.

Tetapi jangan terus menambah serat dengan terlalu mendadak.

Peningkatan serat secara tiba-tiba boleh menyebabkan:

• banyak angin;
• kembung;
• rasa penuh;
• ketidakselesaan abdomen.

Tambahkan secara perlahan supaya sistem penghadaman mempunyai masa menyesuaikan diri.

2. Ambil cecair yang mencukupi

Cecair membantu serat berfungsi dengan lebih baik dan boleh membantu menjadikan najis lebih mudah dikeluarkan.

Keperluan cecair tidak sama untuk semua orang. Ia dipengaruhi oleh saiz badan, aktiviti, cuaca dan keadaan kesihatan. Sesetengah pesakit dengan penyakit buah pinggang atau jantung juga mungkin mempunyai had cecair tertentu, jadi nasihat “minum sebanyak mungkin” tidak sesuai untuk semua orang.

3. Kekal aktif

Aktiviti fizikal secara berkala boleh membantu mengurangkan sembelit pada sesetengah individu.

Tidak semestinya perlu melakukan senaman intensif. Berjalan kaki secara berkala juga merupakan permulaan yang baik.

4. Jangan tahan keinginan membuang air besar

Apabila terasa hendak membuang air besar, cuba pergi ke tandas apabila keadaan mengizinkan.

5. Wujudkan rutin tandas

Tubuh mempunyai refleks semula jadi yang boleh merangsang pergerakan kolon selepas makan.

NIDDK mencadangkan bahawa sesetengah individu boleh cuba duduk di tandas sekitar 15 hingga 45 minit selepas sarapan sebagai sebahagian latihan rutin usus.

Berikan masa secukupnya dan cuba relaks. Elakkan meneran dengan keterlaluan.

6. Perbaiki posisi ketika membuang air besar

Menggunakan bangku kaki rendah boleh membantu menjadikan posisi lebih selesa.

Cuba:

• letakkan kaki pada bangku kecil;
• naikkan lutut lebih tinggi daripada pinggul;
• condongkan badan sedikit ke hadapan;
• relakskan abdomen dan lantai pelvis.

NHS dan NIDDK turut menyarankan penggunaan bangku kaki sebagai salah satu cara membantu posisi ketika membuang air besar.

Makanan untuk Membantu Masalah Sembelit

Tiada satu makanan ajaib yang sesuai untuk setiap orang. Pendekatan yang lebih berguna ialah meningkatkan jumlah dan kepelbagaian makanan berserat dalam diet.

Antara pilihan yang boleh dipertimbangkan ialah:

Bijirin dan makanan ruji

• oat;
• roti bijirin penuh;
• bijirin sarapan tinggi serat;
• beras perang;
• pasta gandum penuh.

Kekacang

• kacang dhal;
• lentil;
• kacang merah;
• kacang kuda;
• kacang soya.

Buah-buahan

• epal bersama kulit;
• pir;
• oren;
• beri;
• betik;
• jambu batu.

Sayur-sayuran

• brokoli;
• lobak;
• kacang peas;
• sayuran berdaun hijau;
• bendi;
• sayur campur.

NIDDK menyenaraikan bijirin penuh, kekacang, buah, sayur dan nuts sebagai sumber serat yang baik.

Pada masa yang sama, terlalu banyak makanan yang mempunyai sedikit atau tiada serat boleh menjadikan diet keseluruhan rendah serat. Contohnya makanan ultra-proses, sesetengah makanan segera dan snek tertentu.

Bagaimana dengan betik?

Betik boleh menjadi sebahagian daripada diet yang sihat dan membekalkan serat serta cecair. Tetapi ia bukan “ubat sembelit” universal.

Jika sembelit disebabkan oleh opioid, gangguan lantai pelvis atau pergerakan kolon yang sangat perlahan, makan betik sahaja mungkin tidak menyelesaikan masalah.

Prinsip yang sama terpakai kepada kopi, prune, air suam atau petua makanan lain. Sesetengah orang mungkin mendapati ia membantu, tetapi respons individu berbeza.

Ubat Sembelit dan Ubat Julap

Sekiranya perubahan gaya hidup tidak mencukupi, ahli farmasi atau doktor boleh mencadangkan ubat julap yang sesuai.

Julap bukan satu jenis ubat sahaja.

1. Suplemen serat atau bulk-forming agents

Ia meningkatkan kandungan serat dan membantu membentuk najis.

Psyllium ialah antara contoh suplemen serat yang mempunyai bukti untuk sembelit idiopatik kronik.

2. Osmotic laxatives

Ubat ini membantu menarik atau mengekalkan air dalam usus supaya najis lebih mudah dikeluarkan.

Antaranya termasuk:

• polyethylene glycol atau PEG;
• lactulose;
• magnesium oxide dalam keadaan tertentu.

Untuk chronic idiopathic constipation, garis panduan bersama American Gastroenterological Association dan American College of Gastroenterology memberikan cadangan kuat kepada PEG berdasarkan bukti yang tersedia.

3. Stimulant laxatives

Contohnya:

• bisacodyl;
• sodium picosulfate;
• senna.

Ia merangsang aktiviti usus.

Dalam garis panduan CIC, bisacodyl dan sodium picosulfate mendapat cadangan kuat untuk penggunaan jangka pendek atau sebagai rawatan rescue, manakala senna mempunyai cadangan bersyarat berdasarkan tahap bukti yang lebih rendah.

4. Ubat preskripsi

Untuk sesetengah pesakit sembelit kronik yang tidak bertindak balas dengan baik kepada rawatan biasa, doktor mungkin mempertimbangkan ubat preskripsi seperti:

• linaclotide;
• plecanatide;
• prucalopride;
• lubiprostone.

Pilihan bergantung kepada diagnosis, simptom, tindak balas terhadap rawatan sebelumnya, kesan sampingan, keadaan kesihatan dan ketersediaan ubat.

Adakah ubat julap berbahaya jika digunakan selalu?

Jawapannya tidak boleh dimudahkan kepada “ya” atau “tidak”.

Keselamatan penggunaan bergantung kepada:

• jenis julap;
• dos;
• tempoh penggunaan;
• punca sembelit;
• keadaan kesihatan pesakit.

Malah, garis panduan CIC menyokong penggunaan kronik PEG bagi pesakit yang sesuai. Sebaliknya, keperluan mengambil julap berulang kali tanpa mengetahui sebab sembelit patut dinilai dengan lebih teliti.

Jangan mencampurkan pelbagai julap pada dos tinggi tanpa nasihat profesional.

Bagaimana Doktor Mendiagnosis Sembelit?

Tidak semua orang yang sembelit memerlukan banyak ujian.

Doktor biasanya bermula dengan sejarah perubatan dan simptom. Antara perkara yang mungkin ditanya ialah:

• berapa kerap anda membuang air besar;
• bila simptom bermula;
• rupa dan konsistensi najis;
• sama ada terdapat darah;
• perubahan berat badan;
• diet;
• aktiviti fizikal;
• ubat dan suplemen yang digunakan;
• sejarah pembedahan;
• sejarah keluarga penyakit usus.

Pemeriksaan mungkin melibatkan abdomen dan, apabila sesuai, pemeriksaan rektum.

Bergantung kepada simptom, doktor juga boleh mempertimbangkan:

• ujian darah;
• ujian najis;
• colonoscopy;
• sigmoidoscopy;
• ujian pergerakan najis melalui kolon;
• anorectal manometry;
• defecography;
• CT atau MRI untuk keadaan terpilih.

Adakah semua orang sembelit perlu menjalani colonoscopy?

Tidak.

Doktor memilih ujian berdasarkan umur, simptom, sejarah keluarga, tanda amaran dan penemuan pemeriksaan. Dalam sesetengah kes, rawatan awal boleh dicuba terlebih dahulu sebelum melakukan ujian lanjut.

Komplikasi Sembelit Berpanjangan

Sembelit yang berterusan tidak sepatutnya dibiarkan begitu sahaja, terutama jika najis semakin keras dan sukar dikeluarkan.

Antara komplikasi yang boleh berlaku ialah:

Buasir

Meneran secara berulang boleh meningkatkan tekanan pada salur darah di sekitar dubur.

Rekahan dubur

Najis yang besar dan keras boleh menyebabkan luka kecil pada kulit sekitar dubur, lalu menyebabkan rasa pedih atau pendarahan ketika membuang air besar.

Fecal impaction

Najis yang sangat keras boleh terkumpul dalam rektum sehingga sukar dikeluarkan.

Menariknya, fecal impaction kadangkala menyebabkan najis cair bocor di sekeliling najis keras, lalu kelihatan seolah-olah pesakit mengalami cirit-birit. NHS menyenaraikan fecal impaction sebagai salah satu komplikasi sembelit jangka panjang.

Bila Sembelit Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan jika sembelit:

• kerap berulang;
• tidak bertambah baik dengan penjagaan sendiri;
• berlaku bersama kembung berulang;
• disertai darah dalam najis;
• disertai kehilangan berat badan tanpa disengajakan;
• disertai sakit perut;
• bermula selepas mengambil ubat tertentu;
• melibatkan perubahan mendadak daripada tabiat membuang air besar biasa.

Anda juga patut mendapatkan nasihat jika mempunyai sejarah keluarga kanser kolon atau rektum dan mengalami sembelit yang berpanjangan.

Sembelit sahaja bukan bukti bahawa seseorang mempunyai kanser usus. Terdapat banyak punca yang jauh lebih biasa. Namun, perubahan baru pada tabiat usus bersama tanda amaran tidak patut diabaikan.

Tanda Bahaya Sembelit: Bila Perlu Dapatkan Rawatan Segera?

Dapatkan penilaian perubatan dengan segera apabila sembelit berlaku bersama:

• pendarahan dari rektum;
• darah dalam najis;
• sakit perut yang berterusan;
• tidak boleh melepaskan angin;
• muntah;
• demam;
• kehilangan berat badan tanpa disengajakan.

Kombinasi simptom seperti ini boleh berlaku dalam masalah yang lebih serius, termasuk halangan usus.

Cara Mencegah Sembelit daripada Berulang

Tidak semua kes dapat dicegah, tetapi rutin harian yang baik boleh mengurangkan risiko sembelit biasa.

Cuba amalkan:

1. Makan makanan berserat secara konsisten.
2. Tambah serat secara beransur-ansur jika diet sekarang rendah serat.
3. Ambil cecair secukupnya.
4. Kekal aktif secara fizikal.
5. Jangan selalu menahan keinginan ke tandas.
6. Berikan masa secukupnya ketika membuang air besar.
7. Gunakan posisi kaki yang lebih selesa jika perlu.
8. Kenal pasti ubat yang mungkin mencetuskan sembelit bersama doktor atau ahli farmasi.
9. Perhatikan perubahan corak pembuangan air besar anda.

Jika langkah-langkah ini tidak membantu, jangan terus meningkatkan serat atau julap tanpa had. Sembelit yang tidak bertindak balas kepada rawatan mudah mungkin memerlukan pendekatan yang berbeza.

Mitos dan Fakta Tentang Sembelit

Mitos 1: Semua orang mesti membuang air besar setiap hari

Fakta: Tidak. Corak pembuangan air besar normal berbeza antara individu.

Mitos 2: Kalau sembelit, minum lebih banyak air pasti selesai

Fakta: Penghidratan penting, tetapi sembelit mempunyai banyak punca termasuk ubat, gangguan lantai pelvis, IBS dan pergerakan kolon yang perlahan.

Mitos 3: Lagi banyak serat, lagi bagus

Fakta: Serat sebaiknya ditingkatkan secara beransur-ansur. Peningkatan mendadak boleh menyebabkan kembung dan angin, dan tidak semua jenis sembelit memberi respons yang sama terhadap serat.

Mitos 4: Semua ubat julap bahaya jika digunakan lama

Fakta: Ini terlalu umum. Jenis julap penting. Contohnya, PEG mempunyai sokongan garis panduan untuk penggunaan kronik dalam chronic idiopathic constipation pada pesakit yang sesuai.

Mitos 5: Sembelit sentiasa masalah kecil

Fakta: Kebanyakan kes memang tidak serius, tetapi sembelit bersama pendarahan, muntah, sakit perut berterusan atau tidak boleh melepaskan angin memerlukan perhatian perubatan.

Kesimpulan

Sembelit bukan sekadar keadaan apabila seseorang tidak membuang air besar setiap hari. Najis keras, kesukaran membuang, meneran dan rasa seperti usus belum kosong sepenuhnya juga merupakan ciri penting.

Bagi kebanyakan kes ringan, langkah pertama termasuk meningkatkan serat secara beransur-ansur, mengambil cecair yang mencukupi, kekal aktif, tidak menahan keinginan ke tandas dan memperbaiki rutin pembuangan air besar.

Ubat julap juga mempunyai peranan dalam rawatan. Namun, pemilihan rawatan sepatutnya berdasarkan jenis dan punca sembelit, bukan sekadar mengambil apa sahaja produk yang boleh “melawaskan”.

Jika sembelit berulang, tidak bertambah baik atau disertai darah dalam najis, kehilangan berat badan, muntah, sakit perut berterusan atau tidak boleh melepaskan angin, dapatkan penilaian perubatan.

Soalan Lazim Tentang Sembelit