Rawatan Kesihatan Mental: Cara Mendapatkan Bantuan dan Bila Perlu Jumpa Doktor

Kesihatan mental boleh berubah sepanjang kehidupan. Tekanan kerja, masalah kewangan, konflik keluarga, kehilangan orang tersayang, penyakit fizikal dan pelbagai pengalaman hidup boleh mempengaruhi emosi seseorang.

Namun, masalah kesihatan mental bukan semata-mata bermaksud seseorang berasa sedih atau tertekan selama beberapa hari. Sesetengah keadaan boleh berpanjangan sehingga menjejaskan tidur, selera makan, pekerjaan, pelajaran, hubungan dan keupayaan menjalani kehidupan harian.

Pertubuhan Kesihatan Sedunia atau World Health Organization (WHO) menjelaskan bahawa gangguan mental biasanya melibatkan gangguan yang signifikan terhadap pemikiran, kawalan emosi atau tingkah laku serta boleh menyebabkan tekanan atau gangguan fungsi kehidupan. Rawatan yang berkesan tersedia untuk banyak keadaan kesihatan mental.

Masalahnya, ramai masih tidak tahu bila mereka patut meminta bantuan, siapa yang perlu ditemui atau ke mana hendak pergi.

Ada juga yang takut mendapatkan rawatan kerana menyangka mereka akan terus diberikan ubat, dimasukkan ke hospital atau dilabel mempunyai penyakit mental yang serius.

Hakikatnya, rawatan kesihatan mental mempunyai banyak peringkat. Ada orang hanya memerlukan penilaian dan sokongan, ada yang mendapat manfaat daripada psikoterapi, manakala sesetengah keadaan memerlukan ubat serta pemantauan pakar.

Yang penting ialah mengetahui bila bantuan diperlukan dan mengambil langkah pertama.

Apakah Yang Dimaksudkan Dengan Masalah Kesihatan Mental?

Kesihatan mental merangkumi kesejahteraan emosi, psikologi dan sosial seseorang.

Mengalami tekanan, kecewa, sedih atau risau sekali-sekala adalah sebahagian daripada kehidupan. Ia tidak semestinya bermaksud seseorang mempunyai gangguan mental.

Sebagai contoh, seseorang mungkin berasa sedih selepas putus hubungan atau berasa cemas sebelum temu duga kerja. Perasaan tersebut biasanya mempunyai pencetus yang jelas dan beransur pulih.

Namun, penilaian profesional patut dipertimbangkan apabila simptom:

• berpanjangan;
• semakin teruk;
• sukar dikawal;
• berlaku tanpa sebab yang jelas;
• mengganggu kerja atau pelajaran;
• menjejaskan hubungan;
• menyebabkan seseorang mengasingkan diri;
• mengganggu penjagaan diri; atau
• menyebabkan risiko mencederakan diri atau orang lain.

Antara keadaan kesihatan mental yang boleh memerlukan rawatan termasuk:

• kemurungan;
• gangguan keresahan;
• gangguan panik;
• obsessive compulsive disorder (OCD);
• gangguan bipolar;
• skizofrenia;
• post traumatic stress disorder (PTSD);
• gangguan pemakanan; dan
• beberapa masalah berkaitan trauma, tidur atau penggunaan bahan.

Simptom yang hampir sama boleh berlaku dalam keadaan yang berbeza. Oleh itu, membaca simptom di Internet atau melakukan ujian kendiri tidak mencukupi untuk mengesahkan diagnosis.

Bila Patut Mendapatkan Bantuan Kesihatan Mental?

Anda tidak perlu menunggu sehingga keadaan menjadi sangat serius.

Pertimbangkan untuk berbincang dengan doktor atau profesional kesihatan mental jika perubahan emosi atau tingkah laku mula mengganggu kehidupan.

Antara petunjuk yang wajar diberi perhatian ialah:

1. Sedih atau Hilang Minat Yang Berpanjangan

Anda mungkin:

• kerap berasa sedih atau kosong;
• hilang minat terhadap hobi;
• tidak lagi menikmati perkara yang biasanya menyeronokkan; atau
• semakin menjauhkan diri daripada orang lain.

2. Keresahan Sukar Dikawal

Kebimbangan biasa biasanya berkait dengan masalah tertentu.

Namun, dapatkan penilaian jika anda terlalu kerap bimbang sehingga sukar tidur, bekerja, menumpukan perhatian atau menjalani aktiviti harian.

3. Serangan Panik Berulang

Serangan panik boleh menyebabkan:

• jantung berdebar;
• sesak nafas;
• menggigil;
• rasa pening;
• ketidakselesaan dada; atau
• perasaan seolah-olah sesuatu yang buruk akan berlaku.

Simptom seperti sakit dada atau sesak nafas juga boleh berlaku akibat masalah fizikal. Oleh itu, terutama bagi episod pertama atau simptom yang luar biasa, pemeriksaan perubatan mungkin diperlukan.

4. Corak Tidur atau Selera Makan Berubah Ketara

Contohnya:

• tidak dapat tidur;
• tidur terlalu lama;
• hilang selera makan;
• makan jauh lebih banyak daripada biasa; atau
• berat badan berubah tanpa disengajakan.

5. Prestasi Harian Mula Terjejas

Masalah mungkin semakin signifikan jika seseorang:

• kerap tidak hadir bekerja atau belajar;
• tidak mampu menyiapkan tugasan;
• sukar mengurus rumah;
• mengabaikan kebersihan diri; atau
• mempunyai konflik hubungan yang semakin serius.

Rawatan lebih awal boleh membantu mengenal pasti masalah dan menentukan langkah yang sesuai.

Tanda Kesihatan Mental Yang Memerlukan Bantuan Segera

Sesetengah keadaan tidak sesuai menunggu temu janji biasa.

Dapatkan bantuan segera jika seseorang:

• mempunyai fikiran untuk membunuh diri;
• mempunyai rancangan untuk mencederakan diri;
• telah melakukan percubaan membunuh diri;
• mencederakan diri dengan serius;
• mengancam untuk mencederakan orang lain;
• sangat keliru atau tidak mampu menjaga keselamatan diri;
• mengalami halusinasi atau kepercayaan tidak berdasarkan realiti yang menyebabkan risiko keselamatan;
• menjadi sangat agresif atau sukar dikawal; atau
• mengalami perubahan tingkah laku yang mendadak sehingga membahayakan diri.

Jika terdapat bahaya segera, hubungi 999 atau pergi ke Jabatan Kecemasan hospital terdekat.

Kementerian Kesihatan Malaysia turut menyediakan Talian HEAL 15555, iaitu talian bantuan krisis kesihatan mental yang dikendalikan oleh Pegawai Psikologi Kaunseling KKM. Maklumat rasmi KKM menyatakan perkhidmatan ini beroperasi dari 8 pagi hingga 12 tengah malam setiap hari termasuk cuti umum. Waktu operasi boleh berubah, jadi semak maklumat KKM terkini apabila diperlukan.

Jika anda bersama individu yang berisiko mencederakan diri, jangan biarkan mereka bersendirian jika keadaan selamat untuk anda berbuat demikian. Dapatkan bantuan kecemasan dan kurangkan akses kepada objek atau bahan berbahaya jika boleh dilakukan dengan selamat.

Mahu Dapatkan Rawatan Kesihatan Mental: Ke Mana Perlu Pergi?

Di Malaysia, terdapat beberapa laluan.

Anda tidak semestinya perlu terus berjumpa pakar psikiatri.

Klinik Kesihatan

Klinik Kesihatan boleh menjadi salah satu pintu masuk untuk mendapatkan penilaian.

Doktor boleh:

• bertanya tentang simptom;
• menilai tahap fungsi harian;
• menilai risiko keselamatan;
• mempertimbangkan kemungkinan masalah fizikal;
• memberikan rawatan awal jika sesuai; dan
• membuat rujukan kepada perkhidmatan psikiatri jika diperlukan.

Ini juga penting kerana simptom seperti keletihan, sukar tidur, jantung berdebar atau perubahan mood tidak semestinya berpunca daripada gangguan mental sahaja.

Klinik GP atau Klinik Swasta

Doktor GP juga boleh menjadi tempat untuk memulakan perbincangan.

Jika anda tidak tahu bagaimana hendak menerangkan keadaan anda, anda boleh bermula dengan ayat mudah seperti:

“Sejak beberapa minggu ini saya rasa emosi saya tidak stabil dan ia mula mengganggu tidur serta kerja saya.”

Doktor boleh melakukan penilaian awal dan menentukan sama ada anda memerlukan rawatan lanjut.

MENTARI

MENTARI ialah perkhidmatan kesihatan mental berasaskan komuniti di bawah KKM yang bertujuan meningkatkan akses kepada rawatan serta membantu pemulihan dan integrasi individu dengan masalah kesihatan mental dalam komuniti.

Antara perkhidmatannya termasuk klinik perunding, intervensi psikososial, psikiatri komuniti dan program rehabilitasi tertentu.

Satu perkara penting ialah anda boleh memohon untuk mendapatkan konsultasi MENTARI tanpa surat rujukan Klinik Kesihatan.

Walau bagaimanapun, ia bukan bermaksud anda boleh hadir pada bila-bila masa tanpa aturan. FAQ rasmi MENTARI menyatakan temu janji perlu dibuat terlebih dahulu kerana bilangan doktor adalah terhad.

Semak pusat MENTARI terdekat dan prosedur terkini melalui portal rasminya.

Klinik Psikiatri Hospital

Rujukan ke jabatan atau klinik psikiatri mungkin diperlukan jika seseorang mempunyai:

• simptom sederhana atau teruk;
• episod berulang;
• kemungkinan gangguan bipolar;
• psikosis;
• skizofrenia;
• risiko mencederakan diri;
• kesukaran menentukan diagnosis; atau
• simptom yang tidak bertambah baik dengan rawatan awal.

Dalam sektor kerajaan, laluan rujukan boleh bergantung pada hospital dan keadaan klinikal.

Pakar Psikiatri Swasta

Anda juga boleh mendapatkan konsultasi melalui hospital atau pusat perubatan swasta.

Akses mungkin lebih terus tetapi kos biasanya lebih tinggi berbanding sistem kerajaan.

Psikiatri, Psikologi Klinikal atau Kaunselor?

Ramai keliru tentang perbezaannya.

Anda tidak semestinya perlu menentukan sendiri siapa yang paling sesuai.

Jika tidak pasti, bermula dengan doktor merupakan pilihan yang munasabah.

Sesetengah individu pula dirawat oleh pasukan multidisiplin. MENTARI misalnya boleh melibatkan pakar psikiatri, pegawai perubatan, jururawat, pakar psikologi klinikal, kaunselor dan jurupulih carakerja bergantung pada perkhidmatan dan keperluan pesakit.

Apa Berlaku Semasa Temu Janji Pertama?

Ramai berasa gementar sebelum konsultasi kesihatan mental pertama.

Biasanya, sesi bermula dengan perbualan.

Doktor atau profesional kesihatan mental mungkin bertanya tentang:

1. masalah utama yang anda alami;
2. bila simptom bermula;
3. perkara yang mungkin mencetuskan simptom;
4. corak tidur;
5. selera makan;
6. tahap tenaga;
7. kemampuan menumpukan perhatian;
8. pekerjaan atau pelajaran;
9. hubungan keluarga dan sosial;
10. penyakit fizikal;
11. ubat dan suplemen yang diambil;
12. penggunaan alkohol atau bahan lain;
13. sejarah masalah kesihatan mental;
14. sejarah keluarga; dan
15. sama ada terdapat pemikiran untuk mencederakan diri atau membunuh diri.

Soalan mengenai bunuh diri mungkin terasa tidak selesa, tetapi ia merupakan bahagian penting penilaian risiko.

Ditanya soalan tersebut tidak bermaksud anda secara automatik akan dimasukkan ke hospital.

Profesional kesihatan perlu memahami tahap risiko supaya pelan keselamatan dan rawatan yang sesuai boleh dirancang.

Adakah Saya Akan Terus Didiagnosis Dengan Penyakit Mental?

Tidak semestinya.

Diagnosis bergantung pada jenis simptom, tempoh, tahap keterukan dan kesannya terhadap fungsi kehidupan.

Kadangkala doktor juga perlu mempertimbangkan keadaan fizikal yang boleh menyebabkan atau memburukkan simptom.

Contohnya:

• gangguan tiroid;
• anemia;
• masalah tidur;
• penyakit kronik tertentu;
• kesan sampingan ubat; atau
• penggunaan alkohol dan bahan lain.

Pemeriksaan fizikal atau ujian tertentu mungkin dilakukan jika ada indikasi.

Dalam sesetengah kes, diagnosis menjadi lebih jelas selepas beberapa sesi susulan.

Apakah Jenis Rawatan Kesihatan Mental?

Tidak ada satu rawatan yang sesuai untuk semua orang.

Rawatan bergantung kepada diagnosis, keterukan simptom, risiko keselamatan, keadaan kesihatan lain serta pilihan pesakit.

1. Psikoterapi

Psikoterapi ialah rawatan yang menggunakan pendekatan psikologi secara terstruktur.

Antaranya ialah:

• cognitive behavioural therapy atau CBT;
• behavioural activation;
• interpersonal therapy;
• problem solving therapy;
• terapi keluarga; dan
• pendekatan psikoterapi lain mengikut masalah.

WHO menyarankan beberapa bentuk intervensi psikologi berstruktur untuk kemurungan sederhana hingga teruk, termasuk CBT, behavioural activation dan interpersonal therapy.

Pemilihan terapi bergantung pada masalah yang dihadapi dan kepakaran profesional yang tersedia.

2. Ubat

Sesetengah gangguan mental boleh memerlukan ubat.

Antara kategori ubat yang digunakan dalam rawatan psikiatri ialah:

• antidepresan;
• antipsikotik;
• penstabil mood; dan
• ubat tertentu untuk simptom keresahan atau tidur.

Jenis ubat bergantung pada diagnosis. Antidepresan, sebagai contoh, bukan rawatan yang sesuai untuk semua masalah emosi.

Garis panduan juga tidak menyokong penggunaan antidepresan secara automatik untuk setiap kes kemurungan ringan. Pilihan rawatan perlu mempertimbangkan keterukan, manfaat, risiko dan pilihan pesakit.

Jangan mengambil ubat psikiatri milik orang lain atau membeli ubat tanpa penilaian yang sewajarnya.

Jika sudah mengambil ubat, jangan berhenti secara tiba-tiba atau mengubah dos sendiri tanpa berbincang dengan doktor. Sesetengah ubat boleh menyebabkan simptom withdrawal atau meningkatkan risiko keadaan kembali teruk apabila dihentikan secara mendadak.

3. Gabungan Psikoterapi dan Ubat

Sesetengah keadaan mendapat manfaat daripada gabungan kedua-duanya.

Sebagai contoh, seseorang mungkin mengambil ubat untuk mengawal simptom sambil menjalani psikoterapi untuk mempelajari kemahiran mengurus pemikiran, emosi atau tingkah laku.

4. Intervensi Psikososial dan Rehabilitasi

Bagi sesetengah gangguan yang lebih kompleks atau berpanjangan, rawatan boleh merangkumi:

• pendidikan pesakit dan keluarga;
• latihan kemahiran kehidupan;
• rehabilitasi;
• terapi carakerja;
• sokongan pekerjaan;
• intervensi keluarga; dan
• pemantauan komuniti.

Perkhidmatan seperti ini merupakan sebahagian daripada model penjagaan MENTARI untuk pesakit tertentu.

Adakah Semua Orang Yang Jumpa Psikiatri Akan Diberikan Ubat?

Tidak.

Berjumpa pakar psikiatri bermaksud anda mendapatkan penilaian daripada doktor yang terlatih dalam bidang kesihatan mental.

Selepas penilaian, cadangan mungkin termasuk:

• pemantauan;
• perubahan gaya hidup tertentu;
• psikoterapi;
• ubat;
• kombinasi beberapa rawatan;
• pemeriksaan tambahan; atau
• rujukan kepada profesional lain.

Rawatan sepatutnya dipilih berdasarkan keperluan individu, bukan semata-mata kerana seseorang telah memasuki klinik psikiatri.

Berapa Lama Rawatan Mengambil Masa?

Tiada satu tempoh yang sesuai untuk semua orang.

Ada keadaan yang bertambah baik dalam tempoh beberapa minggu atau bulan, sementara gangguan yang berulang atau kronik mungkin memerlukan rawatan lebih lama.

Tempohnya bergantung pada:

• diagnosis;
• keterukan simptom;
• berapa lama masalah telah berlaku;
• respons terhadap rawatan;
• penyakit lain;
• tekanan kehidupan;
• sokongan sosial; dan
• risiko keadaan berulang.

Pemulihan juga tidak semestinya berlaku secara lurus.

Seseorang boleh mengalami tempoh yang baik kemudian simptom kembali meningkat. Ini tidak semestinya bermaksud rawatan telah gagal.

Bagaimana Jika Rawatan Pertama Tidak Berkesan?

Jangan terus membuat kesimpulan bahawa tiada rawatan boleh membantu.

Beritahu doktor atau ahli terapi jika:

• simptom tidak berubah;
• simptom semakin teruk;
• kesan sampingan mengganggu;
• anda sukar mematuhi rawatan;
• kos menjadi masalah; atau
• pendekatan terapi tidak sesuai dengan anda.

Doktor mungkin perlu:

• menyemak diagnosis;
• menilai faktor lain;
• mengubah pelan rawatan;
• menukar ubat;
• melaraskan rawatan; atau
• membuat rujukan.

Mendapatkan second opinion juga boleh dipertimbangkan dalam situasi tertentu.

Bagaimana Keluarga dan Rakan Boleh Membantu?

Sokongan orang sekeliling boleh memainkan peranan penting.

Jika seseorang yang anda kenali sedang menghadapi masalah kesihatan mental:

• dengar tanpa cepat menghukum;
• jangan memperkecilkan simptom;
• galakkan mereka mendapatkan bantuan;
• tawarkan untuk menemani ke klinik;
• bantu mereka mematuhi temu janji;
• perhatikan perubahan tingkah laku yang serius; dan
• ambil serius sebarang kenyataan mengenai mencederakan diri atau bunuh diri.

Elakkan ayat seperti:

• “Jangan fikir sangat.”
• “Orang lain lagi susah.”
• “Kena kuat.”
• “Semua ini cuma dalam kepala.”

Niat mungkin baik, tetapi ayat seperti ini boleh membuat seseorang berasa masalah mereka tidak difahami.

Mitos Tentang Rawatan Kesihatan Mental

Mitos: Hanya Orang Dengan Penyakit Mental Teruk Perlu Jumpa Psikiatri

Fakta: Pakar psikiatri merawat pelbagai keadaan, daripada gangguan keresahan dan kemurungan hingga gangguan mental yang lebih kompleks.

Mitos: Jumpa Psikiatri Bermaksud Mesti Makan Ubat

Fakta: Cadangan rawatan dibuat selepas penilaian. Tidak semua pesakit memerlukan ubat.

Mitos: Terapi Hanya Tempat Meluahkan Perasaan

Fakta: Banyak bentuk psikoterapi menggunakan pendekatan berstruktur dan mempunyai sasaran rawatan tertentu.

Mitos: Masalah Kesihatan Mental Boleh Pulih Jika Seseorang Cukup Positif

Fakta: Sikap dan sokongan sosial boleh membantu, tetapi gangguan mental sebenar boleh memerlukan penilaian serta rawatan profesional.

Mitos: Ujian Kesihatan Mental Dalam Talian Boleh Memberikan Diagnosis

Fakta: Alat saringan boleh membantu mengenal pasti kemungkinan simptom tetapi tidak menggantikan penilaian klinikal.

Apa Boleh Dilakukan Sementara Menunggu Temu Janji?

Jika keadaan bukan kecemasan, beberapa langkah asas boleh membantu sementara menunggu penilaian:

• cuba mengekalkan waktu tidur dan bangun yang konsisten;
• makan secara teratur;
• lakukan aktiviti fizikal mengikut kemampuan;
• kurangkan atau elakkan alkohol;
• elakkan dadah rekreasi;
• kekalkan hubungan dengan orang yang dipercayai;
• catat simptom dan bila ia berlaku;
• senaraikan ubat dan suplemen yang digunakan; dan
• catat soalan yang mahu ditanya kepada doktor.

Langkah ini bukan pengganti rawatan jika simptom sederhana, teruk atau membahayakan keselamatan.

Langkah Mudah Mendapatkan Bantuan Kesihatan Mental di Malaysia

Jika anda masih tidak tahu bagaimana hendak bermula, gunakan langkah berikut:

1. Kenal pasti apa yang berubah. Catat simptom dan bagaimana ia menjejaskan kehidupan.
2. Bercakap dengan orang yang dipercayai jika anda memerlukan sokongan.
3. Buat temu janji dengan doktor, Klinik Kesihatan atau klinik GP.
4. Pertimbangkan MENTARI jika anda mahu mendapatkan akses kepada perkhidmatan kesihatan mental komuniti.
5. Hadiri penilaian dengan jujur, termasuk apabila ditanya tentang alkohol, dadah atau pemikiran mencederakan diri.
6. Bincangkan pilihan rawatan serta manfaat, risiko dan kos.
7. Teruskan susulan dan beritahu profesional jika rawatan tidak membantu.
8. Dapatkan bantuan kecemasan jika terdapat risiko kepada keselamatan diri atau orang lain.

Langkah pertama tidak perlu sempurna. Yang penting ialah membuka satu laluan kepada bantuan.

Kesimpulan

Mendapatkan bantuan untuk masalah kesihatan mental tidak bermaksud seseorang lemah atau semestinya mempunyai penyakit mental yang teruk.

Jika emosi, pemikiran atau tingkah laku sudah mengganggu kehidupan harian, anda boleh bermula dengan Klinik Kesihatan, doktor GP, MENTARI atau profesional kesihatan mental.

Rawatan mungkin melibatkan psikoterapi, ubat, sokongan psikososial atau gabungan beberapa pendekatan.

Yang paling penting, jangan tunggu apabila terdapat risiko keselamatan. Pemikiran atau rancangan membunuh diri, cubaan mencederakan diri, tingkah laku ganas atau kehilangan hubungan dengan realiti memerlukan bantuan segera.

Soalan Lazim Tentang Rawatan Kesihatan Mental