Halusinasi: Punca, Gejala, Jenis dan Pilihan Rawatan

Mendengar suara sedangkan tiada siapa bercakap, melihat seseorang yang sebenarnya tidak berada di situ atau terasa seperti sesuatu merayap pada kulit boleh menjadi pengalaman yang sangat nyata dan menakutkan.

Keadaan seperti ini dikenali sebagai halusinasi.

Walaupun halusinasi sering dikaitkan dengan penyakit mental seperti skizofrenia, hakikatnya terdapat banyak punca lain. Ia boleh berlaku akibat delirium, demensia, penyakit neurologi, penggunaan alkohol atau dadah, kesan sampingan ubat, kehilangan penglihatan, kurang tidur dan beberapa keadaan perubatan lain.

Malah, sesetengah pengalaman seperti halusinasi ketika baru hendak tidur atau baru terjaga boleh berlaku kepada individu yang tidak mempunyai gangguan psikiatri.

Perkara paling penting ialah halusinasi merupakan gejala, bukannya satu diagnosis khusus. Oleh itu, rawatan bergantung kepada punca sebenar yang menyebabkannya.

Apa Itu Halusinasi?

Halusinasi ialah pengalaman deria yang terasa nyata walaupun tiada rangsangan luaran sebenar yang menghasilkan pengalaman tersebut.

Ia boleh melibatkan:

• pendengaran;
• penglihatan;
• sentuhan;
• bau;
• rasa.

Sebagai contoh, seseorang mungkin mendengar suara memanggil namanya walaupun tiada sesiapa berada berdekatan. Orang lain pula mungkin melihat individu, haiwan atau objek yang sebenarnya tidak wujud.

Pengalaman tersebut boleh terasa begitu jelas sehingga individu benar-benar percaya perkara itu sedang berlaku.

Namun, tahap kesedaran berbeza antara individu. Ada orang menyedari pengalaman itu mungkin tidak benar, manakala orang lain tidak dapat membezakannya daripada realiti.

Halusinasi Berbeza Daripada Ilusi

Kedua-duanya mudah dikelirukan.

Halusinasi berlaku apabila seseorang mengalami sesuatu tanpa rangsangan sebenar.

Ilusi pula berlaku apabila sesuatu yang benar-benar wujud disalah tafsir.

Contohnya:

Anda melihat sehelai baju yang tergantung di dalam bilik gelap lalu menyangkanya sebagai seorang manusia. Itu ialah ilusi kerana memang terdapat objek sebenar di situ.

Sebaliknya, jika anda melihat seseorang berdiri di bilik sedangkan tiada apa-apa objek atau individu di situ, pengalaman tersebut lebih menyerupai halusinasi.

Halusinasi Juga Berbeza Daripada Delusi

Delusi ialah kepercayaan kukuh terhadap sesuatu yang tidak benar walaupun terdapat bukti sebaliknya.

Halusinasi melibatkan deria, manakala delusi melibatkan kepercayaan atau pemikiran.

Kedua-duanya boleh berlaku serentak dalam sesetengah keadaan psikotik.

Apakah Jenis-Jenis Halusinasi?

Halusinasi boleh dibahagikan berdasarkan deria yang terlibat.

1. Halusinasi Pendengaran

Halusinasi pendengaran atau auditory hallucination melibatkan bunyi yang sebenarnya tiada.

Seseorang mungkin mendengar:

• suara manusia;
• bisikan;
• namanya dipanggil;
• muzik;
• bunyi ketukan;
• bunyi langkah;
• bunyi peralatan atau objek tertentu.

Halusinasi pendengaran merupakan antara bentuk halusinasi yang paling biasa, khususnya dalam gangguan psikotik.

Suara yang didengar juga tidak semestinya mengancam. Ia mungkin neutral, memberi komen, berbual antara satu sama lain atau mengkritik seseorang.

Namun, keadaan menjadi lebih serius jika suara tersebut memberikan arahan untuk mencederakan diri sendiri atau orang lain.

2. Halusinasi Penglihatan

Halusinasi penglihatan menyebabkan seseorang melihat sesuatu yang sebenarnya tiada.

Antaranya:

• manusia;
• wajah;
• haiwan;
• objek;
• bayang-bayang;
• cahaya;
• corak atau bentuk.

Halusinasi visual boleh berlaku dalam beberapa penyakit neurologi dan demensia, selain keadaan lain seperti delirium atau kehilangan penglihatan.

3. Halusinasi Sentuhan

Individu merasakan sentuhan atau sensasi pada badan walaupun tiada punca fizikal sebenar.

Contohnya:

• terasa disentuh;
• terasa sesuatu bergerak pada kulit;
• sensasi seperti serangga merayap;
• rasa sesuatu bergerak di dalam badan.

4. Halusinasi Bau

Halusinasi bau menyebabkan seseorang menghidu bau tanpa sumber sebenar.

Contohnya bau:

• terbakar;
• asap;
• bahan kimia;
• busuk;
• wangian tertentu.

Pengalaman bau yang pelik dan berulang juga boleh berlaku dalam sesetengah keadaan neurologi termasuk jenis sawan tertentu.

5. Halusinasi Rasa

Seseorang mungkin mengalami rasa tertentu di dalam mulut walaupun tiada makanan atau bahan yang menjelaskannya.

Halusinasi rasa kurang biasa berbanding halusinasi pendengaran atau penglihatan.

6. Halusinasi Ketika Hendak Tidur atau Bangun

Dua istilah yang sering digunakan ialah:

• Halusinasi hypnagogic — berlaku ketika seseorang sedang hendak tertidur.
• Halusinasi hypnopompic — berlaku ketika seseorang baru terjaga.

Pengalaman ini biasanya singkat dan tidak semestinya menunjukkan penyakit mental. Ia juga boleh berlaku lebih kerap dalam sesetengah gangguan tidur seperti narcolepsy.

Apakah Gejala Halusinasi?

Sebenarnya halusinasi itu sendiri ialah gejala, bukannya penyakit.

Cara ia kelihatan bergantung kepada jenis pengalaman seseorang.

Antaranya:

• bercakap atau memberi respons kepada suara yang orang lain tidak dengar;
• melihat individu atau objek yang orang lain tidak nampak;
• mendengar namanya dipanggil;
• melihat bayang atau pergerakan tanpa sumber;
• terasa sesuatu merayap pada kulit;
• menghidu bau yang tiada punca;
• kelihatan sangat takut atau terganggu oleh sesuatu yang orang lain tidak alami.

Sesetengah individu masih dapat menjalankan aktiviti biasa, manakala yang lain mungkin menjadi takut, keliru, sukar tidur atau sukar menumpukan perhatian.

Penting juga untuk tidak terus menganggap seseorang yang mengalami halusinasi sebagai agresif atau berbahaya. Sebagai contoh, National Institute of Mental Health menjelaskan bahawa majoriti individu dengan skizofrenia tidak bersifat ganas.

Apakah Punca Halusinasi?

Tiada satu punca tunggal untuk semua kes.

Doktor biasanya perlu menilai keadaan secara keseluruhan sebelum menentukan diagnosis.

1. Gangguan Psikotik dan Kesihatan Mental

Halusinasi boleh berlaku dalam:

• skizofrenia;
• gangguan schizoaffective;
• gangguan bipolar tertentu;
• kemurungan teruk dengan ciri psikotik;
• gangguan psikotik lain.

Dalam skizofrenia, halusinasi merupakan salah satu daripada beberapa kumpulan gejala yang mungkin berlaku bersama delusi, gangguan pemikiran, perubahan motivasi dan masalah fungsi kognitif.

Ini bermakna mendengar suara sahaja tidak cukup untuk seseorang didiagnosis sebagai menghidap skizofrenia.

2. Delirium

Delirium ialah keadaan kekeliruan akut yang biasanya bermula secara tiba-tiba.

Pesakit mungkin:

• keliru tentang masa atau tempat;
• sukar memberi perhatian;
• berubah tahap kesedaran;
• gelisah atau terlalu mengantuk;
• mengalami halusinasi.

Delirium boleh disebabkan oleh jangkitan, gangguan elektrolit, dehidrasi, penyakit serius, kesan ubat, pembedahan, alkohol atau withdrawal bahan tertentu.

Ia sangat penting dalam kalangan warga emas kerana perubahan tingkah laku atau halusinasi yang muncul secara mendadak mungkin berpunca daripada masalah perubatan, bukan penyakit psikiatri yang baru bermula.

3. Demensia dan Penyakit Neurologi

Halusinasi boleh berlaku dalam beberapa keadaan neurologi seperti:

• dementia dengan Lewy bodies;
• penyakit Parkinson;
• penyakit Alzheimer;
• epilepsi;
• sesetengah kecederaan atau penyakit otak.

Halusinasi visual khususnya boleh menjadi ciri penting dalam dementia dengan Lewy bodies.

4. Kehilangan Penglihatan

Satu keadaan yang kurang diketahui ialah Charles Bonnet syndrome.

Ia berlaku apabila seseorang yang mengalami kehilangan penglihatan yang ketara melihat imej yang sebenarnya tiada.

Imej tersebut mungkin berbentuk:

• corak;
• manusia;
• haiwan;
• bangunan;
• objek;
• keseluruhan pemandangan.

Kebanyakan individu dengan Charles Bonnet syndrome masih menyedari bahawa imej tersebut tidak benar-benar wujud. Keadaan ini berkaitan dengan kehilangan penglihatan dan bukan disebabkan oleh demensia atau penyakit mental.

5. Kurang Tidur Yang Teruk

Kekurangan tidur yang serius atau berpanjangan boleh mengganggu persepsi dan menyebabkan seseorang mengalami pengalaman seperti halusinasi.

Oleh sebab itu, doktor mungkin bertanya tentang pola tidur apabila menilai gejala.

6. Ubat-Ubatan

Sesetengah ubat boleh menyebabkan atau memburukkan halusinasi sebagai kesan sampingan.

Risiko mungkin dipengaruhi oleh:

• jenis ubat;
• dos;
• perubahan dos;
• interaksi antara beberapa ubat;
• usia;
• keadaan kesihatan seseorang.

Warga emas mungkin lebih sensitif terhadap kesan sesetengah ubat.

7. Alkohol dan Dadah

Halusinasi boleh berlaku ketika:

• berada di bawah pengaruh sesetengah bahan;
• mengalami keracunan;
• mengambil dos yang tinggi;
• mengalami withdrawal daripada alkohol atau bahan tertentu.

Withdrawal alkohol yang teruk boleh menjadi kecemasan perubatan dan memerlukan rawatan segera.

8. Jangkitan, Demam dan Penyakit Akut

Jangkitan, demam tinggi, dehidrasi atau penyakit sistemik yang serius boleh mengubah fungsi otak dan mencetuskan delirium atau halusinasi, terutama pada warga emas.

9. Migrain dan Keadaan Neurologi Lain

Migrain boleh menyebabkan fenomena visual sementara seperti cahaya, garis atau corak.

Bagaimanapun, tidak semua aura migrain ialah halusinasi. Doktor perlu membezakan antara aura migrain, masalah mata, sawan dan punca neurologi yang lain berdasarkan corak gejala.

Siapa Yang Lebih Berisiko?

Risiko halusinasi boleh meningkat dalam kalangan individu yang mempunyai:

• gangguan psikotik;
• demensia;
• Parkinson;
• epilepsi;
• gangguan tidur tertentu;
• kehilangan penglihatan;
• penyakit akut yang menyebabkan delirium;
• penyalahgunaan alkohol atau dadah;
• kurang tidur yang teruk;
• penggunaan ubat tertentu.

Namun, faktor risiko tidak bermakna seseorang pasti akan mengalami halusinasi.

Bagaimana Doktor Menentukan Punca Halusinasi?

Tiada satu ujian khusus yang digunakan untuk semua pesakit.

Penilaian bermula dengan memahami apa sebenarnya yang dialami oleh pesakit dan bila ia bermula.

Doktor mungkin bertanya:

• Adakah pesakit mendengar, melihat atau merasakan sesuatu?
• Bilakah ia bermula?
• Berapa lama setiap episod berlangsung?
• Adakah ia berlaku setiap hari?
• Adakah pesakit sedar pengalaman tersebut mungkin tidak benar?
• Adakah terdapat demam atau penyakit baru?
• Adakah terdapat perubahan pola tidur?
• Adakah ubat baru dimulakan?
• Adakah dos ubat baru berubah?
• Adakah terdapat penggunaan alkohol atau dadah?

Doktor juga mungkin mendapatkan maklumat daripada ahli keluarga, terutama jika pesakit sedang keliru.

Pemeriksaan boleh merangkumi:

Pemeriksaan Fizikal dan Neurologi

Untuk mencari tanda penyakit fizikal, jangkitan atau gangguan sistem saraf.

Penilaian Status Mental

Antaranya menilai:

• orientasi;
• pemikiran;
• mood;
• perhatian;
• ingatan;
• tingkah laku;
• tahap kesedaran;
• risiko mencederakan diri atau orang lain.

Ujian Tambahan

Bergantung kepada keadaan, doktor mungkin mencadangkan:

• ujian darah;
• ujian air kencing;
• ujian berkaitan dadah atau bahan tertentu;
• CT scan atau MRI otak;
• EEG jika sawan disyaki;
• ujian lain berdasarkan gejala.

Tidak semua pesakit yang mengalami halusinasi memerlukan CT scan, MRI atau EEG. Pemilihan ujian bergantung kepada sejarah dan pemeriksaan klinikal.

Apakah Pilihan Rawatan Halusinasi?

Prinsip utama ialah:

Doktor merawat punca halusinasi, bukan sekadar cuba menghapuskan pengalaman tersebut.

1. Merawat Penyakit Yang Menjadi Punca

Jika halusinasi disebabkan oleh jangkitan, dehidrasi, gangguan elektrolit atau delirium, rawatan ditujukan kepada masalah tersebut.

Halusinasi yang berpunca daripada keadaan sementara boleh berkurangan selepas puncanya diselesaikan.

2. Semakan Ubat

Jika ubat disyaki menjadi punca, doktor mungkin:

• menilai semula dos;
• melihat kemungkinan interaksi;
• menukar ubat;
• menghentikannya secara terkawal jika sesuai.

Jangan membuat perubahan ubat tanpa nasihat profesional kesihatan.

3. Ubat Antipsikotik

Antipsikotik boleh digunakan untuk mengurangkan gejala psikotik dalam keadaan tertentu.

Namun, bukan semua pesakit yang mengalami halusinasi memerlukan antipsikotik.

Pemilihan ubat perlu mengambil kira manfaat dan risiko seperti:

• kenaikan berat badan;
• gangguan gula darah;
• kesan pergerakan;
• perubahan hormon;
• kesan kardiovaskular.

Untuk episod psikosis pertama, garis panduan NICE mengesyorkan rawatan antipsikotik bersama intervensi psikologi seperti cognitive behavioural therapy dan intervensi keluarga.

4. Terapi Psikologi

Terapi seperti cognitive behavioural therapy atau CBT boleh membantu sesetengah pesakit memahami pengalaman mereka, mengurangkan tekanan dan membangunkan strategi untuk mengurus gejala.

Ia bukan semata-mata bertujuan memberitahu pesakit bahawa pengalaman mereka “tidak benar”.

Terapi boleh membantu individu:

• mengenal pasti pencetus;
• mengurus tekanan;
• memeriksa pemikiran secara lebih sistematik;
• membina strategi menangani suara;
• meningkatkan fungsi harian.

5. Rawatan Alkohol atau Dadah

Jika penggunaan atau withdrawal bahan menjadi punca, rawatan khusus mungkin diperlukan.

Withdrawal alkohol yang teruk tidak patut cuba diurus sendiri di rumah tanpa penilaian perubatan.

6. Memperbaiki Tidur

Jika kurang tidur menjadi faktor utama, memperbaiki tempoh dan kualiti tidur boleh membantu.

Namun, halusinasi yang berulang ketika seseorang benar-benar sedar tetap patut dinilai, terutama jika terdapat gejala lain.

Apa Perlu Dilakukan Jika Seseorang Sedang Mengalami Halusinasi?

Jika ahli keluarga atau rakan sedang mengalami halusinasi:

1. Kekal tenang.
2. Pastikan persekitaran selamat.
3. Jangan mengejek atau memperlekeh pengalaman mereka.
4. Jangan berdebat secara agresif tentang apa yang mereka lihat atau dengar.
5. Gunakan bahasa yang neutral dan menenangkan.
6. Galakkan mereka mendapatkan pemeriksaan perubatan.

Sebagai contoh, daripada berkata:

“Tak ada apa-apa pun. Awak mengarut.”

lebih baik berkata:

“Saya tak dengar suara itu, tetapi saya faham ia terasa nyata dan mengganggu awak.”

Anda tidak perlu bersetuju bahawa halusinasi tersebut benar. Matlamatnya ialah mengakui perasaan dan ketakutan individu sambil membantu mereka kekal selamat.

Bila Halusinasi Perlu Dianggap Sebagai Kecemasan?

Dapatkan bantuan perubatan segera jika seseorang mengalami halusinasi bersama:

• kekeliruan yang berlaku secara tiba-tiba;
• percakapan yang tidak masuk akal;
• tahap kesedaran berubah;
• kegelisahan atau tingkah laku yang sangat tidak terkawal;
• sawan;
• kecederaan kepala;
• kemungkinan keracunan atau overdose;
• withdrawal alkohol yang teruk;
• demam atau penyakit serius;
• keinginan untuk membunuh diri;
• keinginan mencederakan orang lain;
• suara yang mengarahkan mereka mencederakan diri sendiri atau orang lain;
• halusinasi yang semakin teruk dengan cepat.

NHS menganggap halusinasi bersama kekeliruan mendadak, arahan mencederakan diri atau orang lain dan kemerosotan pantas sebagai keadaan yang memerlukan tindakan segera.

Di Malaysia: jika terdapat bahaya segera kepada diri sendiri atau orang lain, hubungi 999 atau pergi ke Jabatan Kecemasan hospital terdekat.

Bagi sokongan krisis kesihatan mental, Kementerian Kesihatan Malaysia turut menyediakan Talian HEAL 15555. Ia bukan pengganti rawatan kecemasan apabila terdapat ancaman keselamatan yang segera.

Adakah Halusinasi Bermaksud Seseorang Menghidap Skizofrenia?

Tidak.

Ini antara salah faham paling biasa tentang halusinasi.

Skizofrenia memang boleh menyebabkan halusinasi, terutama mendengar suara, tetapi diagnosis skizofrenia melibatkan corak gejala dan penilaian klinikal yang jauh lebih luas.

Halusinasi juga boleh berlaku akibat:

• delirium;
• demensia;
• Parkinson;
• epilepsi;
• penggunaan bahan;
• kesan ubat;
• kurang tidur;
• kehilangan penglihatan;
• gangguan tidur;
• penyakit fizikal tertentu.

Oleh itu, seseorang tidak patut dilabel menghidap skizofrenia hanya kerana pernah mendengar atau melihat sesuatu yang orang lain tidak alami.

Bolehkah Halusinasi Hilang?

Ia bergantung kepada punca.

Halusinasi yang berkaitan dengan keadaan sementara seperti jangkitan, dehidrasi, sesetengah kesan ubat atau kekurangan tidur boleh berkurangan apabila puncanya dirawat.

Bagi gangguan kronik seperti sesetengah penyakit psikiatri atau neurologi, rawatan mungkin diperlukan dalam jangka panjang.

Walaupun gejala tidak hilang sepenuhnya bagi sesetengah individu, rawatan yang sesuai boleh membantu mengurangkan:

• kekerapan;
• tahap gangguan;
• ketakutan;
• kesannya terhadap kehidupan harian.

Bolehkah Halusinasi Dicegah?

Tidak semua kes boleh dicegah.

Namun, beberapa langkah umum boleh membantu mengurangkan faktor pencetus tertentu:

• dapatkan tidur yang mencukupi;
• elakkan penyalahgunaan alkohol dan dadah;
• ambil ubat seperti diarahkan;
• jangan hentikan ubat secara tiba-tiba;
• beritahu doktor jika gejala bermula selepas ubat baru;
• rawat penyakit kronik dengan baik;
• dapatkan pemeriksaan jika berlaku perubahan tingkah laku secara mendadak;
• pastikan masalah penglihatan atau pendengaran dinilai dengan sewajarnya.

Kesimpulan

Halusinasi ialah pengalaman deria yang terasa nyata walaupun tiada rangsangan sebenar. Ia boleh melibatkan pendengaran, penglihatan, sentuhan, bau atau rasa.

Walaupun sering dikaitkan dengan skizofrenia, puncanya sebenarnya jauh lebih luas termasuk delirium, demensia, penyakit neurologi, ubat, alkohol atau dadah, gangguan tidur dan kehilangan deria.

Halusinasi baru atau berulang wajar dinilai oleh profesional kesihatan. Jika ia muncul bersama kekeliruan mendadak, tingkah laku berbahaya atau suara yang menyuruh seseorang mencederakan diri sendiri atau orang lain, dapatkan bantuan kecemasan dengan segera.

Soalan Lazim Tentang Halusinasi