Ubat Psikotropik Dan Berat Badan: Kenapa Ubat Mental Boleh Naikkan BMI Serta Risiko Penyakit Jantung

Ubat psikotropik sering menjadi bahagian penting dalam rawatan kesihatan mental. Ia boleh membantu pesakit yang mengalami kemurungan, keresahan, gangguan bipolar, psikosis, skizofrenia, gangguan tidur tertentu dan beberapa keadaan psikiatri lain. Bagi ramai pesakit, ubat ini bukan sekadar “ubat tenangkan fikiran”, tetapi rawatan yang membantu mereka kembali berfungsi, bekerja, belajar, menjaga keluarga dan mengurangkan risiko keadaan mental menjadi lebih teruk.

Namun, perbincangan tentang ubat psikotropik tidak boleh berhenti pada keberkesanan sahaja. Sesetengah ubat mental boleh dikaitkan dengan kenaikan berat badan, peningkatan BMI, perubahan gula darah, kolesterol dan risiko penyakit jantung. Kajian dan garis panduan klinikal juga menekankan bahawa pesakit yang mengambil antipsikotik khususnya perlu dipantau dari segi berat badan dan risiko metabolik.

Mesej penting di sini ialah: ubat mental bukan musuh, tetapi ia perlu dipantau dengan betul. Pesakit tidak patut berhenti ubat sendiri hanya kerana takut berat badan naik. Cara yang lebih selamat ialah berbincang dengan doktor, membuat pemeriksaan berkala dan mengurus gaya hidup secara realistik.

Apa Itu Ubat Psikotropik?

Ubat psikotropik ialah ubat yang memberi kesan kepada fungsi otak, emosi, pemikiran, tidur, tingkah laku atau persepsi seseorang. Ia digunakan dalam rawatan pelbagai masalah kesihatan mental dan saraf.

Antara kumpulan ubat psikotropik termasuk:

1. Antidepresan
   Digunakan untuk kemurungan, keresahan, gangguan panik, OCD dan beberapa masalah kesihatan mental lain.
2. Antipsikotik
   Digunakan untuk psikosis, skizofrenia, gangguan bipolar dan kadangkala sebagai tambahan rawatan bagi masalah mood tertentu.
3. Mood stabilizer
   Digunakan terutamanya untuk gangguan bipolar dan ketidakstabilan mood.
4. Ubat keresahan tertentu
   Digunakan untuk mengurangkan gejala keresahan, tetapi biasanya perlu dipantau kerana ada ubat yang tidak sesuai digunakan terlalu lama.
5. Ubat tidur tertentu
   Digunakan dalam keadaan tertentu, terutama apabila masalah tidur mengganggu fungsi harian.

Setiap ubat mempunyai manfaat, risiko dan kesan sampingan yang berbeza. Sebab itu rawatan psikiatri tidak sepatutnya disamakan untuk semua orang.

Adakah Semua Ubat Mental Menyebabkan Berat Badan Naik?

Tidak. Ini perkara pertama yang perlu diperbetulkan.

Bukan semua ubat mental menyebabkan berat badan naik. Ada ubat yang lebih cenderung meningkatkan berat badan, ada yang kesannya sederhana, dan ada juga yang kurang memberi kesan kepada berat badan. Risiko ini juga berbeza antara pesakit.

Kenaikan berat badan boleh dipengaruhi oleh:

• jenis ubat
• dos ubat
• tempoh pengambilan
• genetik
• tahap aktiviti fizikal
• pola makan
• kualiti tidur
• penyakit mental itu sendiri
• ubat lain yang diambil bersama
• sejarah keluarga diabetes, obesiti atau penyakit jantung

Antipsikotik generasi kedua sering dibincangkan dalam isu ini kerana beberapa ubat dalam kumpulan ini dikaitkan dengan kenaikan berat badan, gangguan gula darah dan perubahan lipid. Garis panduan serta kajian klinikal menyatakan bahawa pemantauan metabolik perlu dibuat sebelum dan semasa rawatan antipsikotik.

Namun, ini tidak bermaksud semua pesakit yang mengambil antipsikotik pasti akan naik berat badan. Ia bermaksud risiko tersebut wujud dan perlu diurus secara serius.

Bagaimana Ubat Psikotropik Boleh Meningkatkan Berat Badan?

Kenaikan berat badan selepas mengambil ubat psikotropik bukan semata mata kerana “kurang disiplin”. Mekanismenya lebih kompleks.

1. Selera Makan Bertambah

Sesetengah ubat boleh membuatkan pesakit lebih mudah lapar, sukar rasa kenyang atau lebih kerap mengidam makanan tinggi gula dan karbohidrat.

Contohnya, seseorang mungkin mula:

• makan lewat malam
• kerap mencari makanan manis
• mengambil portion lebih besar
• minum air manis lebih banyak
• sukar berhenti makan walaupun sudah kenyang

Jika ini berlaku setiap hari, kenaikan kalori boleh menyebabkan berat badan meningkat sedikit demi sedikit.

2. Rasa Mengantuk Dan Kurang Aktif

Ada ubat psikotropik yang boleh menyebabkan rasa mengantuk, lesu atau badan terasa berat. Apabila tenaga menurun, pesakit mungkin kurang berjalan, kurang bersenam dan lebih banyak duduk atau baring.

Masalahnya, pengurangan aktiviti fizikal sering berlaku secara perlahan. Pesakit mungkin tidak sedar bahawa jumlah pergerakan hariannya sudah jauh berkurang berbanding sebelum mula rawatan.

3. Perubahan Metabolisme Badan

Sesetengah ubat boleh mempengaruhi cara badan mengurus gula, lemak dan tenaga. Ini boleh meningkatkan risiko:

• rintangan insulin
• gula darah meningkat
• kolesterol tidak normal
• lemak perut bertambah
• sindrom metabolik

Kajian tentang kesan metabolik antipsikotik menunjukkan bahawa gangguan berat badan dan metabolik boleh berlaku melalui beberapa laluan, termasuk perubahan kawalan selera, hormon, reseptor otak dan fungsi pankreas.

4. Tidur Yang Tidak Teratur

Kesihatan mental, ubat dan tidur saling berkait. Ada pesakit tidur terlalu lama kerana mengantuk. Ada pula yang masih mengalami tidur terganggu kerana penyakit mental belum stabil.

Tidur yang tidak cukup atau tidak berkualiti boleh mengganggu hormon lapar dan kenyang. Ini menjadikan kawalan selera makan lebih sukar.

5. Penyakit Mental Itu Sendiri Juga Berperanan

Ini bahagian yang selalu disalah faham. Berat badan naik bukan semestinya berpunca daripada ubat sahaja.

Kemurungan, keresahan, gangguan bipolar dan psikosis boleh menyebabkan:

• makan beremosi
• hilang motivasi untuk bersenam
• tidur tidak menentu
• pengasingan sosial
• kurang penjagaan diri
• merokok
• pengambilan makanan segera
• rutin harian tidak teratur

Jadi, hubungan antara ubat mental, BMI dan penyakit jantung biasanya melibatkan gabungan banyak faktor. Dalam sesetengah kajian, diagnosis psikiatri itu sendiri juga menjadi sebahagian daripada hubungan antara penggunaan ubat psikotropik dan risiko kardiovaskular.

Apa Maksud BMI?

BMI ialah singkatan kepada Body Mass Index atau indeks jisim badan. Ia digunakan untuk menganggarkan sama ada berat badan seseorang berada dalam julat kurang berat, normal, berlebihan atau obes berdasarkan ketinggian.

Formula BMI:

BMI = berat badan kg ÷ tinggi m²

Contoh:

Jika berat badan 80 kg dan tinggi 1.65 m:

80 ÷ 1.65² = 29.4

BMI bukan ukuran sempurna. Ia tidak membezakan antara otot dan lemak. Seorang atlet berotot mungkin mempunyai BMI tinggi tetapi tidak semestinya mempunyai lemak berlebihan. Namun, bagi kebanyakan orang, BMI masih berguna sebagai alat saringan awal.

Untuk gambaran lebih tepat, BMI patut dilihat bersama:

• lilitan pinggang
• tekanan darah
• gula darah
• kolesterol
• sejarah keluarga
• tabiat merokok
• tahap aktiviti fizikal

Kenapa BMI Tinggi Boleh Meningkatkan Risiko Penyakit Jantung?

Berat badan berlebihan bukan sekadar isu penampilan. Apabila lemak badan meningkat, terutama lemak di bahagian perut, risiko metabolik juga boleh meningkat.

BMI tinggi dan obesiti boleh dikaitkan dengan:

• tekanan darah tinggi
• kolesterol LDL tinggi
• trigliserida tinggi
• kolesterol HDL rendah
• rintangan insulin
• diabetes jenis 2
• hati berlemak
• keradangan kronik
• penyakit jantung koronari
• strok

Bagi pesakit yang mengambil ubat psikotropik tertentu, risiko ini perlu diberi perhatian kerana beberapa ubat boleh menambah risiko metabolik sedia ada. Medsafe New Zealand, sebagai contoh, menyatakan bahawa antipsikotik boleh dikaitkan dengan kesan kardiovaskular dan perubahan metabolik seperti dislipidemia, hiperglisemia dan obesiti sentral.

Dari Berat Badan Naik Ke Sindrom Metabolik

Sindrom metabolik ialah gabungan beberapa faktor risiko yang meningkatkan kemungkinan seseorang mendapat penyakit jantung, strok dan diabetes.

Antara ciri sindrom metabolik termasuk:

• lilitan pinggang tinggi
• tekanan darah tinggi
• gula darah tinggi
• trigliserida tinggi
• kolesterol HDL rendah

Pesakit yang mengambil ubat psikotropik, terutamanya antipsikotik tertentu, perlu dipantau kerana kenaikan berat badan boleh menjadi petanda awal kepada masalah metabolik yang lebih besar.

Ini bukan untuk menakutkan pesakit. Sebaliknya, ia untuk memastikan masalah dikesan awal. Lebih awal perubahan berat, gula atau kolesterol dikenal pasti, lebih mudah ia dikawal.

Kenapa Pesakit Mental Lebih Berisiko Mengalami Penyakit Jantung?

Risiko penyakit jantung dalam kalangan pesakit mental tidak boleh dijelaskan dengan satu sebab sahaja. Ia biasanya berlaku kerana gabungan faktor biologi, ubat, gaya hidup dan sistem penjagaan kesihatan.

Antara faktor yang boleh menyumbang termasuk:

1. Kesan sampingan ubat tertentu
   Sesetengah ubat boleh meningkatkan selera makan, berat badan, gula darah dan lipid.
2. Gaya hidup kurang aktif
   Kemurungan atau simptom psikiatri boleh mengurangkan motivasi untuk bergerak.
3. Merokok
   Kadar merokok lebih tinggi dalam sesetengah kumpulan pesakit dengan masalah mental serius.
4. Pemakanan tidak seimbang
   Tekanan emosi dan rutin tidak stabil boleh menyebabkan pengambilan makanan tinggi kalori.
5. Tidur terganggu
   Tidur yang tidak cukup atau berlebihan boleh mengganggu kawalan berat badan.
6. Stigma
   Sesetengah pesakit lambat mendapatkan rawatan fizikal kerana takut dihakimi.
7. Kurang pemantauan kesihatan fizikal
   Masalah mental kadangkala menjadi fokus utama sehingga tekanan darah, gula dan kolesterol kurang dipantau.

Kajian tentang pesakit dengan serious mental illness menunjukkan mereka mempunyai risiko kardiovaskular yang lebih tinggi, dan pemantauan faktor risiko seperti tekanan darah, lipid, gula dan berat badan amat penting.

Pemeriksaan Yang Patut Dibuat Semasa Mengambil Ubat Psikotropik

Pesakit yang mengambil ubat psikotropik, terutamanya antipsikotik, wajar berbincang dengan doktor tentang pemantauan kesihatan fizikal.

Antara perkara yang boleh dipantau:

Garis panduan pemantauan metabolik untuk pesakit antipsikotik lazimnya mencadangkan penilaian asas sebelum rawatan dan pemantauan susulan untuk BMI, gula, lipid dan tekanan darah.

Apa Perlu Buat Jika Berat Badan Naik Selepas Mula Ubat?

Jika berat badan naik selepas mula ubat mental, jangan panik dan jangan berhenti ubat sendiri.

Langkah yang lebih selamat:

1. Catat perubahan berat badan
   Timbang berat pada waktu yang sama, contohnya seminggu sekali pada waktu pagi.
2. Perhatikan perubahan selera makan
   Adakah lebih lapar? Mengidam makanan manis? Makan lewat malam?
3. Maklumkan kepada doktor
   Beritahu bila kenaikan berat bermula dan berapa banyak peningkatan berlaku.
4. Minta pemeriksaan metabolik
   Tanya tentang tekanan darah, gula darah dan kolesterol.
5. Semak ubat lain yang diambil
   Kadangkala kenaikan berat badan berlaku akibat gabungan beberapa ubat.
6. Bincang pilihan rawatan
   Doktor mungkin menilai sama ada dos, masa pengambilan atau jenis ubat perlu disemak.
7. Mulakan perubahan gaya hidup yang realistik
   Jangan terus buat diet ekstrem. Fokus kepada perubahan kecil yang boleh dikekalkan.

Bolehkah Doktor Tukar Ubat?

Boleh, tetapi bukan semua kes perlu tukar ubat.

Doktor akan menilai beberapa perkara:

• adakah keadaan mental sudah stabil?
• adakah ubat sekarang sangat berkesan?
• berapa banyak berat badan naik?
• adakah gula atau kolesterol turut meningkat?
• pernahkah pesakit gagal dengan ubat lain?
• adakah risiko relapse tinggi jika ubat ditukar?
• adakah terdapat ubat alternatif yang sesuai?

Kadangkala, menukar ubat mungkin membantu. Tetapi dalam sesetengah keadaan, menukar ubat boleh menyebabkan simptom mental kembali tidak stabil. Sebab itu keputusan ini perlu dibuat secara berhati hati.

Cara Kurangkan Risiko Berat Badan Naik Dan Penyakit Jantung

Matlamatnya bukan untuk memaksa pesakit menjadi sempurna. Matlamatnya ialah mengurangkan risiko secara konsisten.

1. Kawal Minuman Manis

Ini langkah paling praktikal. Air manis, teh ais, kopi susu manis, minuman berperisa dan minuman boba boleh menambah kalori dengan cepat.

Mulakan dengan:

• pilih air kosong lebih kerap
• kurangkan gula dalam minuman
• hadkan minuman manis kepada waktu tertentu sahaja
• elakkan minuman manis sebagai rutin harian

2. Tambah Protein Dan Serat

Protein dan serat boleh membantu rasa kenyang lebih lama.

Contoh pilihan:

• telur
• ikan
• ayam
• tauhu
• tempe
• kekacang
• sayur
• buah berserat
• oat
• nasi dalam portion terkawal

3. Jangan Simpan Terlalu Banyak Snek Tinggi Kalori

Jika ubat membuatkan selera makan meningkat, persekitaran rumah menjadi sangat penting. Lebih mudah mengawal makan jika makanan tinggi kalori tidak terlalu mudah dicapai.

4. Mula Dengan Berjalan

Tidak semua orang mampu terus ke gim. Untuk pesakit yang sedang menstabilkan kesihatan mental, sasaran terlalu tinggi boleh menyebabkan cepat putus asa.

Mulakan dengan:

• berjalan 10 minit sehari
• naikkan kepada 15 hingga 20 minit
• tambah kekerapan secara perlahan
• kurangkan duduk terlalu lama

5. Buat Senaman Kekuatan Ringan

Senaman kekuatan membantu mengekalkan otot dan metabolisme.

Contoh mudah:

• squat menggunakan kerusi
• wall push up
• naik turun tangga perlahan
• latihan menggunakan berat badan sendiri

6. Tidur Secara Konsisten

Tidur yang tidak teratur boleh mengganggu selera makan dan tenaga harian.

Cuba:

• tidur dan bangun pada waktu hampir sama
• kurangkan skrin sebelum tidur
• elakkan kafein lewat petang
• beritahu doktor jika ubat menyebabkan mengantuk melampau

7. Libatkan Keluarga

Keluarga boleh membantu, tetapi cara membantu mesti betul.

Elakkan ayat seperti:

• “Sebab makan ubatlah jadi gemuk.”
• “Berhenti sajalah ubat tu.”
• “Kena kuat semangat, jangan malas.”

Ayat seperti ini boleh membuat pesakit rasa bersalah dan akhirnya berhenti rawatan.

Lebih baik bantu dengan:

• teman berjalan
• sediakan makanan lebih sihat
• ingatkan temujanji
• beri sokongan tanpa menghina bentuk badan
• galakkan pemeriksaan kesihatan fizikal

Kesilapan Yang Perlu Dielakkan

Antara kesilapan biasa ialah:

• berhenti ubat sendiri
• tidak hadir temujanji susulan
• tidak pernah periksa gula dan kolesterol
• mengambil produk kurus tanpa nasihat doktor
• menyalahkan pesakit sepenuhnya
• terlalu fokus pada berat badan tetapi abaikan kestabilan mental
• menukar dos sendiri
• menganggap semua ubat mental sama

Produk kurus atau suplemen juga perlu berhati hati kerana ada yang boleh mengganggu tidur, meningkatkan degupan jantung, berinteraksi dengan ubat atau memburukkan keresahan.

Bila Perlu Jumpa Doktor Dengan Segera?

Dapatkan nasihat doktor jika:

• berat badan naik dengan cepat selepas mula ubat
• selera makan menjadi sangat sukar dikawal
• mengantuk melampau hingga mengganggu kerja atau belajar
• tekanan darah meningkat
• gula darah meningkat
• kolesterol tidak terkawal
• kaki bengkak
• cepat semput
• jantung berdebar dengan kerap
• simptom mental kembali teruk
• muncul fikiran untuk mencederakan diri

Pergi ke kecemasan jika berlaku:

• sakit dada
• sesak nafas teruk
• pengsan
• lemah sebelah badan
• muka senget
• percakapan pelo
• kekeliruan mendadak
• rasa ingin membunuh diri atau mencederakan orang lain

Soalan Yang Pesakit Boleh Tanya Doktor

Semasa temujanji, pesakit boleh bertanya:

1. Adakah ubat ini boleh menyebabkan berat badan naik?
2. Berapa kerap saya perlu timbang berat?
3. Perlukah saya periksa gula dan kolesterol?
4. Apakah tanda kesan sampingan yang perlu saya pantau?
5. Jika berat badan naik, apakah pilihan yang selamat?
6. Bolehkah dos atau masa pengambilan ubat disemak?
7. Adakah ubat alternatif yang kurang memberi kesan kepada berat badan?
8. Bolehkah saya dirujuk kepada dietitian?
9. Adakah ubat ini selamat jika saya ada darah tinggi atau diabetes?
10. Bila saya perlu datang segera sebelum tarikh temujanji?

Kesimpulan

Ubat psikotropik boleh memainkan peranan besar dalam rawatan kesihatan mental. Bagi ramai pesakit, ia membantu mengawal simptom, mencegah relapse dan membolehkan kehidupan kembali stabil.

Namun, sesetengah ubat mental boleh dikaitkan dengan kenaikan berat badan, peningkatan BMI dan risiko metabolik seperti gula darah atau kolesterol tidak normal. Risiko ini penting kerana ia boleh menyumbang kepada penyakit jantung dan strok dalam jangka panjang.

Pendekatan terbaik bukanlah takut kepada ubat, dan bukan juga mengabaikan kesan sampingan. Pendekatan terbaik ialah seimbang: rawat kesihatan mental, pantau kesihatan fizikal, ubah gaya hidup secara realistik dan berbincang dengan doktor jika berat badan mula meningkat.

Jangan berhenti ubat sendiri. Rawatan yang baik ialah rawatan yang menjaga otak, badan dan jantung pada masa yang sama.

FAQ Ubat Psikotropik & Berat Badan