Berat Badan Naik Tanpa Sebab? Kenali Masalah Hormon Yang Mungkin Menjadi Punca

Berat badan naik beberapa kilogram walaupun anda merasakan corak makan tidak banyak berubah boleh menimbulkan persoalan: “Adakah hormon saya bermasalah?”

Jawapannya, mungkin tetapi tidak semestinya.

Hormon memainkan peranan penting dalam metabolisme, selera makan, penggunaan tenaga, penyimpanan lemak dan pengawalan gula dalam darah. Beberapa keadaan seperti hypothyroidism, PMOS dan sindrom Cushing memang boleh menyebabkan atau menyumbang kepada perubahan berat badan.

Namun, kenaikan berat juga boleh dipengaruhi oleh faktor lain seperti kurang tidur, kehilangan jisim otot apabila usia meningkat, perubahan aktiviti fizikal, ubat-ubatan, tekanan emosi, pengambilan kalori yang meningkat tanpa disedari dan pengekalan cecair.

National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases turut menyenaraikan beberapa penyakit endokrin termasuk hypothyroidism, PMOS dan sindrom Cushing sebagai keadaan yang boleh menyumbang kepada kenaikan berat badan.

Bagaimana Hormon Mempengaruhi Berat Badan?

Hormon ialah bahan kimia yang membawa isyarat antara organ dan tisu dalam badan. Ia mempengaruhi banyak proses yang berkaitan dengan berat, termasuk:

• kadar metabolisme
• rasa lapar dan kenyang
• penggunaan glukosa
• penyimpanan lemak
• pembentukan dan pemeliharaan otot
• tidur
• fungsi reproduktif
• pengawalan garam dan air

Sebab itu perubahan hormon tertentu boleh membuatkan berat lebih mudah bertambah atau lebih sukar diturunkan.

Tetapi idea bahawa terdapat satu “hormon gemuk” yang boleh diperbetulkan untuk menyelesaikan semua masalah berat badan adalah terlalu simplistik. Berat badan biasanya merupakan hasil interaksi antara biologi, genetik, pemakanan, aktiviti, tidur, persekitaran, ubat dan keadaan kesihatan.

1. Hypothyroidism: Tiroid Kurang Aktif

Kelenjar tiroid menghasilkan hormon yang membantu mengawal penggunaan tenaga dan metabolisme badan.

Dalam hypothyroidism, tiroid tidak menghasilkan hormon yang mencukupi. Apabila metabolisme menjadi lebih perlahan, sesetengah individu boleh mengalami kenaikan berat badan.

Antara gejala lain yang boleh berlaku termasuk:

• cepat letih
• mudah berasa sejuk
• sembelit
• kulit kering
• rambut menipis atau gugur
• sukar memberi tumpuan
• haid berubah
• sakit otot atau sendi
• denyutan jantung menjadi lebih perlahan

Namun, satu perkara penting perlu difahami: hypothyroidism biasanya tidak menyebabkan kenaikan berat badan yang sangat besar dengan sendirinya.

American Thyroid Association menerangkan bahawa perubahan berat akibat hypothyroidism lazimnya sederhana dan sebahagian daripada pertambahan itu berpunca daripada pengekalan garam dan air, bukan semuanya pertambahan lemak.

Jadi, jika berat meningkat 20 atau 30 kilogram, tidak tepat untuk menganggap masalah tiroid sahaja sebagai puncanya tanpa penilaian lanjut.

Bagaimana masalah tiroid diperiksa?

Doktor biasanya memulakan penilaian menggunakan ujian darah seperti thyroid-stimulating hormone atau TSH. Ujian T4 dan ujian lain mungkin dilakukan mengikut keadaan klinikal.

2. Rintangan Insulin

Insulin ialah hormon yang dihasilkan oleh pankreas untuk membantu glukosa daripada darah memasuki sel bagi digunakan sebagai tenaga.

Dalam keadaan rintangan insulin, sel otot, lemak dan hati tidak memberi tindak balas terhadap insulin sebagaimana sepatutnya.

Pankreas mungkin perlu menghasilkan lebih banyak insulin untuk mengekalkan paras gula darah.

Rintangan insulin sering dikaitkan dengan:

• berat badan berlebihan
• ukuran pinggang yang besar
• kurang aktiviti fizikal
• sejarah keluarga diabetes jenis 2
• PMOS
• usia meningkat
• penggunaan sesetengah ubat

Hubungan antara insulin dan berat badan juga berlaku dalam kedua-dua arah. Berat berlebihan boleh meningkatkan risiko rintangan insulin, manakala gangguan metabolik yang berlaku bersama rintangan insulin boleh membuat pengurusan berat menjadi lebih mencabar.

NIDDK menyatakan bahawa ramai individu dengan rintangan insulin atau prediabetes tidak mempunyai gejala yang jelas.

Oleh itu, jangan bergantung pada gejala seperti “selalu lapar selepas makan” sahaja untuk menentukan bahawa seseorang mempunyai insulin resistance.

Jika terdapat risiko, doktor mungkin menilai gula darah menggunakan HbA1c, fasting plasma glucose atau dalam keadaan tertentu oral glucose tolerance test.

3. PMOS dan Berat Badan

Polyendocrine Metabolic Ovary Syndrome atau PMOS, yang sebelum ini lebih dikenali sebagai PCOS, ialah keadaan melibatkan gangguan reproduktif, hormon dan metabolik.

Antara ciri yang boleh berlaku ialah:

• haid tidak teratur atau tiada haid
• tanda androgen tinggi
• pertumbuhan bulu muka atau badan berlebihan
• jerawat
• kesukaran untuk hamil
• rambut kepala menipis
• rintangan insulin
• berat mudah bertambah atau sukar turun

Ramai wanita dengan PMOS mempunyai masalah rintangan insulin, tetapi penting juga untuk diketahui bahawa PMOS boleh berlaku pada wanita yang tidak mempunyai obesiti.

NICHD menerangkan bahawa PMOS boleh melibatkan perubahan metabolik termasuk rintangan insulin serta masalah berat badan, selain perubahan haid dan androgen.

Jika berat badan bertambah bersama haid yang semakin tidak teratur, jerawat, bulu berlebihan atau masalah kesuburan, pemeriksaan doktor lebih bermakna daripada sekadar melakukan “hormone panel” secara rawak.

4. Sindrom Cushing dan Kortisol Berlebihan

Kortisol sering digelar “hormon stres”. Ini menyebabkan banyak kandungan media sosial mendakwa bahawa stres harian dan “kortisol tinggi” ialah punca utama perut buncit.

Hakikatnya lebih kompleks.

Sindrom Cushing berlaku apabila tubuh terdedah kepada paras kortisol yang terlalu tinggi dalam tempoh lama. Salah satu puncanya ialah penggunaan ubat glucocorticoid untuk tempoh tertentu. Punca lain termasuk masalah pada kelenjar pituitari atau adrenal.

Tanda yang lebih tipikal termasuk:

• berat bertambah terutama pada bahagian abdomen
• muka menjadi lebih bulat
• lemak terkumpul di sekitar pangkal leher atau bahu
• tangan dan kaki kelihatan lebih kurus berbanding badan
• mudah lebam
• stretch mark lebar berwarna merah atau ungu
• kelemahan otot
• tekanan darah tinggi

Ini jauh berbeza daripada sekadar berasa tertekan kerana kerja.

NIDDK menyenaraikan kenaikan berat, muka bulat, anggota yang lebih kurus, lebam mudah, stretch mark ungu dan kelemahan otot sebagai tanda penting sindrom Cushing.

Diagnosis Cushing juga bukan sekadar satu ujian kortisol darah pada bila-bila masa. Doktor mungkin menggunakan ujian khusus seperti late-night salivary cortisol, 24-hour urinary free cortisol atau dexamethasone suppression test.

5. Menopaus dan Perubahan Estrogen

Ramai wanita menyedari pinggang semakin besar ketika memasuki perimenopaus atau menopaus.

Penurunan estrogen memang memainkan peranan, tetapi mengatakan bahawa “estrogen rendah menyebabkan berat naik” sahaja adalah tidak lengkap.

Kenaikan berat pada usia pertengahan turut dipengaruhi oleh:

1. kehilangan jisim otot apabila usia meningkat
2. penggunaan tenaga yang lebih rendah
3. aktiviti fizikal yang berkurangan
4. gangguan tidur
5. perubahan pemakanan
6. faktor genetik

Perubahan hormon menopaus khususnya boleh menyebabkan lemak lebih cenderung berkumpul di kawasan abdomen.

Mayo Clinic menerangkan bahawa perubahan hormon semasa menopaus lebih cenderung mempengaruhi lokasi penyimpanan lemak, manakala kenaikan berat secara keseluruhan turut banyak dipengaruhi oleh penuaan, aktiviti, pemakanan dan genetik.

Ini juga bermakna terapi hormon menopaus bukan “ubat kurus”. Ia mungkin mempunyai indikasi tertentu untuk gejala menopaus, tetapi tidak sepatutnya digunakan semata-mata untuk menurunkan berat.

6. Testosterone Rendah Pada Lelaki

Testosterone membantu mengekalkan jisim otot, tulang, fungsi seksual dan beberapa proses metabolik.

Testosterone rendah boleh berlaku bersama:

• tenaga berkurangan
• libido rendah
• erectile dysfunction
• kehilangan jisim otot
• perubahan mood
• masalah kesuburan

Namun hubungan antara testosterone dan obesiti juga dua hala.

Lelaki dengan obesiti dan diabetes jenis 2 mempunyai risiko lebih tinggi mengalami hypogonadism atau testosterone rendah.

Jadi, tidak tepat untuk melihat bacaan testosterone rendah dan terus menganggap ia satu-satunya sebab berat meningkat.

Rawatan testosterone juga bukan rawatan penurunan berat badan rutin dan hanya sesuai apabila terdapat diagnosis serta indikasi perubatan yang jelas.

7. Leptin dan Ghrelin: Hormon Lapar dan Kenyang

Dua hormon yang sering disebut berkaitan selera makan ialah leptin dan ghrelin.

Ghrelin membantu meningkatkan isyarat lapar, manakala leptin terlibat dalam memberi isyarat mengenai simpanan tenaga dan rasa kenyang.

Hormon ini menjadi lebih relevan apabila seseorang kurang tidur.

Kurang tidur boleh mengubah sistem hormon dan otak yang mengawal selera makan, menjadikan makanan tinggi kalori lebih menarik dan menyebabkan seseorang mempunyai lebih banyak peluang untuk makan kerana berjaga lebih lama.

NHLBI menerangkan bahawa kekurangan tidur boleh mengganggu hormon yang berkaitan dengan lapar dan kenyang serta mempengaruhi tindak balas tubuh terhadap insulin.

Ini tidak bermakna anda memerlukan produk “leptin reset” atau suplemen khas. Istilah sebegitu banyak digunakan untuk pemasaran tetapi tidak mewakili rawatan standard bagi obesiti.

8. Kurang Tidur Boleh Menyumbang Kepada Berat Naik

Tidur bukan sekadar masa untuk berehat.

Tidur yang tidak mencukupi boleh menyebabkan seseorang:

• lebih lapar
• lebih mudah memilih makanan tinggi kalori
• kurang aktif akibat keletihan
• mempunyai lebih banyak masa untuk makan
• mengalami perubahan pada regulasi glukosa dan hormon selera makan

Kebanyakan orang dewasa memerlukan sekurang-kurangnya sekitar 7 jam tidur setiap malam, walaupun keperluan sebenar berbeza mengikut usia dan individu.

Jika berat semakin meningkat bersama dengkuran kuat, mengantuk berlebihan pada waktu siang atau pasangan mengatakan anda berhenti bernafas ketika tidur, berbincang dengan doktor tentang kemungkinan obstructive sleep apnea.

9. Ubat Juga Boleh Menyebabkan Berat Bertambah

Kadangkala perubahan berat bukan berpunca daripada penyakit hormon tetapi daripada rawatan yang sedang digunakan.

Antara ubat yang pada sesetengah individu boleh dikaitkan dengan kenaikan berat termasuk:

• glucocorticoid atau steroid
• sesetengah antidepresan
• sesetengah antipsikotik
• sesetengah ubat epilepsi
• sesetengah ubat diabetes
• beberapa rawatan hormon

NIDDK turut menyenaraikan ubat seperti steroid serta sesetengah ubat untuk kemurungan dan penyakit kronik sebagai antara ubat yang boleh menyumbang kepada pertambahan berat.

Jangan berhenti mengambil ubat sendiri.

Jika perubahan berat menjadi masalah selepas memulakan ubat baharu, bincangkan dengan doktor atau ahli farmasi. Kadangkala terdapat alternatif, tetapi keputusan perlu mengambil kira manfaat dan risiko rawatan asal.

Kenaikan Berat Tidak Semestinya Bermaksud Lemak Bertambah

Berat pada penimbang boleh berubah disebabkan banyak perkara selain lemak.

Antaranya:

• air
• kandungan makanan dalam usus
• glycogen yang disimpan bersama air
• perubahan pengambilan garam
• kitaran haid
• sembelit

Sebab itu berat boleh berubah satu atau dua kilogram dalam masa singkat tanpa bermaksud anda tiba-tiba menambah jumlah lemak yang sama.

Namun, kenaikan berat yang cepat bersama bengkak kaki atau sesak nafas perlu diberi perhatian kerana ia boleh menandakan pengekalan cecair.

American Heart Association menyatakan bahawa perubahan berat mendadak boleh berkait dengan pengumpulan cecair, termasuk dalam kegagalan jantung.

Kenapa Berat Naik Walaupun Rasa “Saya Makan Sama”?

Ini situasi yang sangat biasa.

Anda mungkin benar-benar makan menu yang hampir sama, tetapi penggunaan tenaga badan atau rutin harian mungkin sudah berubah.

Contohnya:

• dahulu berjalan 8,000 langkah sehari, sekarang 3,000
• lebih banyak bekerja dari rumah
• kurang bersenam kerana kecederaan
• jisim otot berkurangan dengan usia
• tidur semakin pendek
• portion makanan bertambah sedikit demi sedikit
• kopi kini mempunyai susu, krimer atau sirap
• lebih kerap menikmati makanan ringan
• alkohol meningkat
• hujung minggu menjadi lebih tinggi kalori

Perubahan yang kecil tetapi konsisten boleh memberi kesan dalam tempoh beberapa bulan.

Ini bukan bermaksud kenaikan berat “sekadar kurang disiplin”. Obesiti ialah keadaan yang kompleks. Tetapi ia juga bermaksud pemeriksaan hormon bukan satu-satunya perkara yang perlu dipertimbangkan.

Tanda Berat Badan Naik Mungkin Berkaitan Dengan Masalah Hormon

Masalah hormon lebih patut disiasat apabila kenaikan berat berlaku bersama gejala lain.

Contohnya:

• haid menjadi tidak teratur atau berhenti
• mudah kesejukan
• sembelit dan kulit kering
• keletihan luar biasa
• pertumbuhan bulu muka atau badan berlebihan
• jerawat yang ketara
• kesukaran untuk hamil
• libido menurun
• kehilangan jisim otot
• muka menjadi semakin bulat
• stretch mark merah atau ungu yang lebar
• mudah lebam
• kelemahan otot yang ketara

Satu gejala sahaja tidak cukup untuk membuat diagnosis. Corak keseluruhan lebih penting.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Buat pemeriksaan sekiranya:

1. Berat meningkat secara berterusan tanpa penjelasan yang jelas.
2. Kenaikan berlaku agak cepat.
3. Terdapat gejala hypothyroidism.
4. Haid menjadi tidak teratur.
5. Terdapat tanda PMOS.
6. Anda mempunyai ciri yang mencurigakan untuk sindrom Cushing.
7. Perubahan bermula selepas mengambil ubat baharu.
8. Berat bertambah bersama bengkak anggota badan.
9. Perubahan berat memberi kesan besar kepada kesihatan atau kehidupan harian.

Dapatkan rawatan segera jika kenaikan berat mendadak berlaku bersama sesak nafas teruk, sakit dada, pengsan, bibir kebiruan atau gejala kecemasan lain.

Ujian Apa Yang Mungkin Dilakukan?

Tidak semua individu yang sukar menurunkan berat memerlukan semua ujian hormon.

Doktor biasanya akan menilai:

• sejarah perubahan berat
• pemakanan
• tahap aktiviti
• ubat dan suplemen
• pola tidur
• sejarah haid
• gejala lain
• tekanan darah
• BMI dan ukuran pinggang
• pemeriksaan fizikal

Ujian kemudian dipilih mengikut kemungkinan diagnosis.

Antara ujian yang mungkin dipertimbangkan ialah:

Tiroid: TSH dan T4.

Diabetes atau prediabetes: fasting glucose, HbA1c atau OGTT bagi sesetengah individu.

PMOS: penilaian hormon tertentu mungkin dilakukan bersama sejarah haid, tanda androgen dan pemeriksaan lain.

Testosterone: hanya apabila terdapat tanda atau gejala yang relevan.

Cushing: ujian kortisol khusus apabila terdapat kecurigaan klinikal sebenar.

Pakej “full hormone test” yang dilakukan tanpa mengambil kira gejala tidak semestinya memberi jawapan dan boleh menghasilkan keputusan yang sukar ditafsirkan.

Cara Mengawal Berat Jika Ada Masalah Hormon

Langkah pertama ialah merawat punca yang sebenar, bukannya mencari suplemen untuk “balance hormone”.

Pada masa yang sama, prinsip pengurusan berat masih penting.

1. Utamakan makanan yang mengenyangkan

Fokus kepada protein, sayur, buah, bijirin penuh dan sumber serat yang sesuai.

2. Perhatikan kalori daripada minuman

Minuman manis, kopi dengan sirap, boba dan minuman berkrim boleh menambah banyak kalori tanpa memberi rasa kenyang yang sama seperti makanan.

3. Buat latihan kekuatan

Latihan rintangan membantu mengekalkan atau meningkatkan jisim otot, terutama apabila usia meningkat.

4. Tingkatkan aktiviti harian

Selain senaman formal, berjalan, menaiki tangga dan mengurangkan masa duduk turut membantu.

WHO mengesyorkan orang dewasa melakukan sekitar 150 hingga 300 minit aktiviti aerobik intensiti sederhana seminggu, bersama latihan kekuatan sekurang-kurangnya dua hari seminggu.

5. Jaga tidur

Sasarkan tidur yang mencukupi dan konsisten.

6. Pantau trend, bukan angka sehari

Timbang pada keadaan yang hampir sama dan lihat purata atau trend beberapa minggu.

7. Dapatkan bantuan profesional jika perlu

Rawatan obesiti moden tidak terhad kepada “diet dan exercise”. Bergantung pada BMI, penyakit lain dan penilaian doktor, rawatan boleh melibatkan intervensi pemakanan, tingkah laku, ubat pengurusan berat atau pembedahan bariatrik bagi individu tertentu.

Bolehkah Berat Turun Selepas Hormon Kembali Normal?

Ya, tetapi jangan mengharapkan semua berat akan turun secara automatik.

Dalam hypothyroidism, rawatan boleh membetulkan sebahagian perubahan berat yang berkaitan dengan kekurangan hormon tiroid. Namun selepas paras tiroid kembali normal, keupayaan untuk naik atau turun berat secara asasnya kembali menyerupai individu tanpa masalah tiroid.

Dalam PMOS, perubahan gaya hidup dan rawatan masalah metabolik boleh membantu.

Dalam sindrom Cushing, merawat punca kortisol berlebihan sangat penting dan boleh memperbaiki perubahan metabolik serta bentuk badan.

Namun faktor seperti pemakanan, aktiviti, tidur, ubat, usia dan genetik masih mempengaruhi berat.

Hormon dan Berat Badan: Mitos vs Fakta

Mitos: Semua orang yang mempunyai obesiti mempunyai masalah hormon.
Fakta: Penyakit hormon boleh menyumbang kepada berat badan, tetapi kebanyakan kes dipengaruhi oleh banyak faktor serentak.

Mitos: Hypothyroidism menyebabkan berat naik puluhan kilogram.
Fakta: Kenaikan berat yang secara langsung berkaitan dengan hypothyroidism biasanya lebih sederhana.

Mitos: Perut buncit bermakna kortisol anda terlalu tinggi.
Fakta: Lemak abdomen mempunyai banyak punca. Sindrom Cushing mempunyai corak tanda klinikal yang lebih spesifik.

Mitos: Menopaus menyebabkan semua wanita menjadi gemuk.
Fakta: Menopaus mempengaruhi taburan lemak, tetapi usia, kehilangan otot, aktiviti, tidur dan pemakanan turut memainkan peranan.

Mitos: Selepas hormon “balance”, berat pasti turun.
Fakta: Rawatan masalah hormon penting apabila ada diagnosis, tetapi pengurusan berat masih memerlukan pendekatan menyeluruh.

Kesimpulan

Berat badan yang meningkat tanpa sebab yang jelas memang boleh menjadi tanda sesuatu sedang berubah dalam tubuh, termasuk perubahan hormon.

Hypothyroidism, PMOS dan sindrom Cushing ialah antara keadaan endokrin yang benar-benar boleh berkait dengan kenaikan berat. Menopaus, rintangan insulin, testosterone rendah dan gangguan tidur juga boleh mempengaruhi komposisi badan atau menjadikan pengurusan berat lebih sukar.

Namun, jangan terus membuat kesimpulan bahawa “hormon tidak seimbang” ialah puncanya.

Perubahan aktiviti harian, pemakanan, tidur, usia, ubat dan pengekalan cecair juga perlu dipertimbangkan.

Jika perubahan berat berlaku bersama gejala lain seperti haid tidak teratur, keletihan luar biasa, mudah kesejukan, stretch mark ungu, kelemahan otot, bengkak atau sesak nafas, dapatkan pemeriksaan doktor.

Diagnosis yang tepat jauh lebih berguna daripada mencuba suplemen atau rawatan “hormone balancing” tanpa mengetahui punca sebenar.

Soalan Lazim Berat Badan Naik Tanpa Sebab