Muka Jadi Bulat dan Berat Badan Naik Mendadak? Kenali Sindrom Cushing

Muka semakin bulat, berat badan bertambah dan lemak mula berkumpul terutama di bahagian perut. Pada masa sama, tangan dan kaki mungkin kelihatan semakin kecil, kulit mudah lebam atau terdapat stretch mark berwarna merah keunguan.

Adakah semua ini sekadar kesan berat badan meningkat, atau sebenarnya petanda masalah hormon?

Salah satu keadaan yang boleh menghasilkan corak perubahan seperti ini ialah Sindrom Cushing, iaitu gangguan yang berlaku apabila tubuh terdedah kepada terlalu banyak hormon kortisol dalam tempoh yang panjang.

Namun, perkara pertama yang perlu difahami ialah muka bulat dan kenaikan berat badan sahaja tidak bermaksud seseorang mempunyai Sindrom Cushing. Kedua-dua perubahan ini sangat biasa dan boleh berpunca daripada pelbagai faktor lain.

Malah, walaupun tajuk artikel ini menggunakan istilah “berat badan naik mendadak”, perubahan akibat Sindrom Cushing lazimnya berkembang secara beransur-ansur atau progresif, bukannya semestinya berlaku secara tiba-tiba dalam beberapa hari.

Sindrom Cushing endogen juga merupakan keadaan yang jarang berlaku. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases, NIDDK, menganggarkan sekitar 40 hingga 70 orang bagi setiap sejuta penduduk mengalami bentuk endogen keadaan ini.

Jadi, apakah sebenarnya Sindrom Cushing dan apakah tanda yang patut membuatkan seseorang berjumpa doktor?

Apa Itu Sindrom Cushing?

Sindrom Cushing ialah keadaan yang berlaku apabila tubuh terdedah kepada kortisol berlebihan untuk tempoh yang panjang.

Kortisol ialah hormon yang dihasilkan oleh dua kelenjar adrenal yang terletak di atas buah pinggang.

Ia sering dikenali sebagai “hormon stres”, tetapi fungsi kortisol sebenarnya jauh lebih luas.

Antara peranannya ialah:

• membantu tubuh bertindak balas terhadap tekanan,
• membantu mengekalkan tekanan darah,
• mempengaruhi paras glukosa dalam darah,
• membantu tubuh menggunakan makanan sebagai tenaga,
• mempengaruhi sistem imun dan keradangan.

Kortisol bukan hormon yang berbahaya. Tubuh memerlukannya untuk terus berfungsi dengan normal.

Masalah berlaku apabila kesan kortisol menjadi terlalu tinggi dan berpanjangan sehingga mula mempengaruhi metabolisme, kulit, otot, tulang, tekanan darah, sistem imun serta pengagihan lemak dalam badan.

Adakah stres boleh menyebabkan Sindrom Cushing?

Tidak semudah itu.

Stres fizikal atau emosi memang boleh mempengaruhi hormon kortisol, tetapi Sindrom Cushing bukan sekadar keadaan seseorang mempunyai “hormon stres tinggi” akibat kerja atau tekanan hidup.

Sindrom ini melibatkan pendedahan kortisol berlebihan yang berpanjangan akibat sebab perubatan tertentu, terutamanya penggunaan ubat glucocorticoid atau penghasilan kortisol berlebihan oleh tubuh.

Kenapa Muka Boleh Menjadi Bulat?

Salah satu perubahan yang sering dikaitkan dengan Sindrom Cushing ialah muka menjadi lebih penuh dan bulat. Ia kadangkala disebut sebagai round face atau moon face.

Kortisol berlebihan boleh mengubah cara lemak disimpan dan diagihkan dalam badan.

Lemak cenderung menjadi lebih ketara pada:

• muka,
• abdomen,
• sekitar pangkal leher,
• kawasan atas belakang,
• sekitar tulang selangka.

Sebaliknya, otot pada tangan dan kaki boleh mengecil atau menjadi lemah.

Akibatnya, seseorang mungkin mempunyai badan yang kelihatan lebih besar di bahagian tengah tetapi anggota badan kelihatan relatif lebih kecil.

Walau bagaimanapun, muka bulat bukan simptom khusus Sindrom Cushing. Bentuk muka seseorang boleh dipengaruhi oleh genetik, perubahan berat badan biasa, ubat tertentu dan pelbagai keadaan lain.

Tanda dan Simptom Sindrom Cushing

Simptom berbeza antara individu dan bergantung kepada tahap serta tempoh pendedahan terhadap kortisol.

Antara tanda yang lebih biasa ialah berikut.

1. Berat badan bertambah terutama di bahagian tengah tubuh

Kenaikan berat badan merupakan antara simptom yang biasa.

Namun, coraknya boleh berbeza daripada kenaikan berat badan biasa.

Lemak mungkin lebih ketara pada:

• abdomen,
• dada,
• muka,
• leher dan bahagian atas belakang.

Pada masa sama, tangan dan kaki boleh menjadi lebih kecil akibat kehilangan jisim otot.

2. Muka menjadi semakin bulat

Wajah boleh menjadi lebih penuh dan membulat.

Sesetengah individu turut mengalami kemerahan pada wajah.

Perubahan ini biasanya berlaku bersama simptom lain dan bukannya muncul secara bersendirian.

3. Lemak berkumpul di belakang leher atau antara bahu

Sesetengah pesakit mengalami pengumpulan lemak pada bahagian atas belakang dan sekitar pangkal leher.

Istilah popular seperti “buffalo hump” kadangkala digunakan untuk menggambarkan keadaan ini.

Namun, bentuk ini juga bukan khusus kepada Sindrom Cushing dan tidak boleh digunakan sebagai diagnosis sendiri.

4. Stretch mark lebar berwarna merah atau ungu

Sindrom Cushing boleh menyebabkan stretch mark yang agak khas, iaitu:

• lebih lebar,
• merah gelap atau keunguan,
• boleh muncul pada abdomen, payudara, pinggul atau kawasan ketiak.

Stretch mark biasa akibat pertumbuhan, perubahan berat badan atau kehamilan pula sangat lazim dan tidak semestinya mempunyai makna yang sama.

5. Kulit menjadi nipis dan mudah lebam

Kortisol berlebihan boleh menjejaskan struktur kulit.

Akibatnya seseorang mungkin:

• mudah mendapat lebam,
• mengalami kulit yang lebih rapuh,
• mengalami luka yang mengambil masa lebih lama untuk sembuh.

Mudah lebam bersama perubahan fizikal Cushing yang lain lebih mencurigakan berbanding lebam sekali-sekala.

6. Otot menjadi semakin lemah

Kelemahan otot terutama pada paha dan bahu merupakan tanda penting.

Seseorang mungkin menyedari bahawa mereka:

• sukar bangun daripada kerusi tanpa menggunakan tangan,
• cepat penat ketika menaiki tangga,
• sukar mengangkat barang,
• berasa kaki semakin lemah.

Ini berbeza daripada sekadar rasa letih selepas hari yang sibuk.

7. Tekanan darah meningkat

Kortisol berlebihan boleh menyumbang kepada tekanan darah tinggi.

Bagi sesetengah individu, hipertensi menjadi salah satu masalah kesihatan yang muncul atau menjadi semakin sukar dikawal.

8. Paras gula darah meningkat

Sindrom Cushing boleh meningkatkan insulin resistance.

Akibatnya seseorang berisiko mengalami:

• paras gula tinggi,
• prediabetes,
• diabetes jenis 2.

9. Perubahan haid dan pertumbuhan bulu

Pada wanita, kortisol berlebihan boleh dikaitkan dengan:

• haid tidak teratur,
• haid berhenti,
• pertumbuhan bulu berlebihan pada muka atau badan.

Pada lelaki pula, ia boleh menyebabkan:

• libido menurun,
• masalah kesuburan,
• disfungsi ereksi.

10. Perubahan emosi dan pemikiran

Sindrom Cushing bukan hanya menjejaskan bentuk badan.

Sesetengah pesakit turut mengalami:

• kemurungan,
• keresahan,
• mudah berubah emosi,
• sukar menumpukan perhatian,
• masalah ingatan.

Apa Punca Sindrom Cushing?

Secara asasnya, Sindrom Cushing boleh dibahagikan kepada dua kategori besar:

1. Sindrom Cushing eksogen — berpunca daripada glucocorticoid dari luar tubuh.
2. Sindrom Cushing endogen — tubuh sendiri menghasilkan kortisol berlebihan.

Sindrom Cushing Akibat Ubat Steroid

Penggunaan glucocorticoid merupakan punca utama Sindrom Cushing secara keseluruhan.

Ubat ini mempunyai pelbagai kegunaan penting dalam perubatan dan boleh digunakan untuk merawat keadaan seperti:

• asma,
• rheumatoid arthritis,
• lupus,
• penyakit radang tertentu,
• masalah kulit tertentu,
• keadaan selepas pemindahan organ.

Glucocorticoid boleh diberikan dalam pelbagai bentuk termasuk:

• tablet,
• suntikan,
• inhaler,
• krim atau ubat sapuan.

Risiko kesan Cushing bergantung pada beberapa perkara termasuk dos, tempoh penggunaan, jenis ubat, cara ia diberikan dan faktor individu.

Jangan berhenti steroid secara tiba-tiba

Ini sangat penting.

Penggunaan glucocorticoid untuk tempoh yang lama boleh menekan sistem hormon semula jadi tubuh yang mengawal penghasilan kortisol.

Jika ubat dihentikan secara tiba-tiba selepas penggunaan tertentu, tubuh mungkin belum mampu menghasilkan kortisol yang mencukupi.

Garis panduan bersama European Society of Endocrinology dan Endocrine Society pada 2024 menekankan bahawa pengurangan glucocorticoid jangka panjang perlu dilakukan secara terkawal apabila penyakit asal telah cukup stabil dan ubat berkenaan tidak lagi diperlukan.

Sindrom Cushing Akibat Tubuh Menghasilkan Kortisol Berlebihan

Jika masalah bukan berpunca daripada ubat, tubuh mungkin menghasilkan terlalu banyak kortisol.

Antara puncanya ialah:

Tumor pituitari

Kelenjar pituitari terletak di dasar otak dan menghasilkan hormon ACTH.

ACTH memberikan isyarat kepada kelenjar adrenal supaya menghasilkan kortisol.

Tumor pituitari tertentu boleh menghasilkan terlalu banyak ACTH, lalu menyebabkan penghasilan kortisol berlebihan.

Keadaan khusus ini dikenali sebagai penyakit Cushing.

Tumor adrenal

Tumor pada kelenjar adrenal sendiri boleh menghasilkan kortisol secara berlebihan.

Tumor adrenal boleh bersifat benign atau, lebih jarang, malignan.

Tumor yang menghasilkan ACTH di tempat lain

Sesetengah tumor di luar kelenjar pituitari boleh menghasilkan ACTH secara tidak normal.

Keadaan ini dikenali sebagai penghasilan ACTH ektopik.

Tumor tersebut paling kerap ditemukan di kawasan seperti paru-paru, walaupun ia juga boleh berlaku di bahagian tubuh lain.

Sindrom Cushing dan Penyakit Cushing: Apa Bezanya?

Dua istilah ini kerap digunakan seolah-olah mempunyai maksud yang sama.

Sebenarnya, terdapat perbezaan penting.

Sindrom Cushing ialah istilah umum untuk keadaan pendedahan kortisol berlebihan dalam tempoh panjang, tanpa mengira puncanya.

Penyakit Cushing pula ialah sejenis Sindrom Cushing yang khusus disebabkan tumor pituitari yang menghasilkan ACTH berlebihan.

Cara paling mudah untuk mengingatinya ialah:

Semua penyakit Cushing merupakan Sindrom Cushing, tetapi bukan semua Sindrom Cushing merupakan penyakit Cushing.

Perbezaan ini penting kerana rawatan bergantung kepada punca lebihan kortisol.

Adakah Berat Badan Naik Bermaksud Kortisol Anda Tinggi?

Tidak.

Kenaikan berat badan sangat biasa, sedangkan Sindrom Cushing endogen sangat jarang.

Berat badan boleh bertambah disebabkan banyak faktor seperti:

• pengambilan tenaga melebihi penggunaan,
• kurang aktiviti fizikal,
• perubahan corak tidur,
• faktor genetik,
• ubat tertentu,
• menopaus,
• masalah tiroid,
• keadaan metabolik tertentu.

Sebab itu Endocrine Society tidak mencadangkan semua individu yang mengalami obesiti atau berat badan meningkat menjalani saringan Cushing secara rutin.

Ujian lebih relevan bagi individu yang mempunyai beberapa ciri yang progresif dan lebih tipikal, atau mempunyai keadaan luar biasa untuk usia mereka seperti osteoporosis atau hipertensi pada usia yang tidak dijangka.

Antara kombinasi yang lebih patut diberi perhatian ialah:

• muka semakin bulat,
• lemak bertambah di tengah badan,
• tangan dan kaki semakin kecil,
• otot paha menjadi lemah,
• stretch mark ungu yang lebar,
• kulit nipis,
• mudah lebam,
• tekanan darah dan gula meningkat.

Bagaimana Doktor Mendiagnosis Sindrom Cushing?

Diagnosis Sindrom Cushing tidak boleh dibuat hanya berdasarkan rupa fizikal.

Proses diagnosis kadangkala kompleks kerana banyak simptomnya turut berlaku dalam keadaan lain.

Langkah 1: Semak sejarah ubat

Antara perkara pertama yang perlu ditentukan ialah sama ada pesakit menggunakan glucocorticoid.

Doktor mungkin bertanya mengenai:

• tablet steroid,
• suntikan,
• inhaler,
• krim steroid,
• ubat tradisional atau produk lain yang digunakan.

Sejarah ubat penting kerana Cushing akibat glucocorticoid tidak dinilai dengan cara yang sama seperti Cushing endogen.

Langkah 2: Pemeriksaan klinikal

Doktor akan menilai corak simptom serta perubahan fizikal.

Bukan satu tanda tertentu yang menentukan diagnosis, tetapi gabungan ciri yang konsisten.

Langkah 3: Ujian hormon

Jika Cushing endogen disyaki, antara ujian saringan yang diterima termasuk:

Ujian kortisol air kencing 24 jam

Pesakit mengumpulkan air kencing selama 24 jam untuk mengukur jumlah kortisol bebas.

Ujian kortisol air liur lewat malam

Kortisol biasanya berada pada paras rendah pada waktu malam.

Dalam Sindrom Cushing, ritma ini boleh terganggu sehingga paras kortisol kekal lebih tinggi daripada sepatutnya.

Ujian penekanan dexamethasone

Pesakit mengambil dexamethasone dalam dos yang ditetapkan sebelum kortisol diukur.

Pada individu normal, dexamethasone sepatutnya menekan penghasilan kortisol. Kegagalan kortisol untuk turun seperti dijangka boleh menjadi petunjuk hypercortisolism.

Tiada satu ujian yang sempurna. Garis panduan mencadangkan ujian yang sesuai dipilih mengikut keadaan dan keputusan abnormal biasanya perlu disahkan dengan penilaian lanjut.

Kenapa Tidak Boleh Sekadar Buat Ujian Kortisol Darah?

Kortisol berubah sepanjang hari.

Ia juga boleh dipengaruhi oleh pelbagai faktor termasuk penyakit akut dan keadaan fisiologi tertentu.

Oleh itu, satu bacaan kortisol rawak yang tinggi tidak cukup untuk mengesahkan Sindrom Cushing.

Endocrine Society tidak mengesyorkan kortisol serum rawak atau ACTH rawak sebagai ujian saringan utama Sindrom Cushing.

Ini juga sebabnya ujian kortisol yang dilakukan sendiri tanpa interpretasi doktor boleh menyebabkan kekeliruan.

Perlukah Terus Buat MRI Jika Disyaki Cushing?

Biasanya tidak.

Ini satu salah faham yang penting.

MRI pituitari atau CT adrenal bukan langkah pertama untuk membuktikan bahawa seseorang mempunyai Sindrom Cushing.

Secara umum prosesnya ialah:

1. Tentukan sama ada benar terdapat lebihan kortisol.
2. Sahkan keputusan dengan ujian yang sesuai.
3. Tentukan sama ada lebihan kortisol bergantung kepada ACTH atau tidak.
4. Barulah imaging seperti MRI atau CT digunakan untuk mencari punca apabila sesuai.

Melakukan MRI terlalu awal boleh mengelirukan kerana sesetengah individu boleh mempunyai perubahan kecil pada pituitari atau adrenal yang tidak berkaitan dengan simptom.

Bagaimana Sindrom Cushing Dirawat?

Rawatan bergantung sepenuhnya kepada punca.

Jika disebabkan glucocorticoid

Doktor mungkin mempertimbangkan untuk:

• mengurangkan dos secara beransur-ansur,
• menggunakan dos terendah yang masih mengawal penyakit,
• menilai pilihan rawatan lain jika sesuai.

Ini perlu dilakukan di bawah pemantauan perubatan.

Jika disebabkan tumor pituitari

Pembedahan untuk membuang tumor biasanya merupakan rawatan utama jika sesuai.

Bergantung kepada keadaan, rawatan tambahan boleh melibatkan:

• ubat,
• radioterapi,
• pembedahan tambahan.

Jika disebabkan tumor adrenal

Pembedahan membuang tumor atau kelenjar adrenal yang terlibat mungkin diperlukan.

Jika disebabkan tumor penghasil ACTH ektopik

Rawatan ditentukan berdasarkan lokasi dan jenis tumor.

Ia mungkin melibatkan:

• pembedahan,
• rawatan kanser,
• ubat untuk mengurangkan penghasilan atau kesan kortisol.

Endocrine Society mengesyorkan rawatan terhadap punca asas sebagai pendekatan barisan pertama bagi Sindrom Cushing endogen apabila ia boleh dilakukan dengan selamat dan berkesan.

Adakah Muka dan Berat Badan Akan Kembali Normal Selepas Rawatan?

Banyak perubahan fizikal boleh bertambah baik apabila lebihan kortisol berjaya dikawal.

Namun, pemulihan biasanya tidak berlaku serta-merta.

Antara perkara yang boleh mengambil masa ialah:

• penurunan berat badan,
• perubahan bentuk muka,
• pemulihan kekuatan otot,
• perubahan kulit,
• pemulihan kepadatan tulang,
• kestabilan hormon.

Sesetengah pesakit juga mungkin memerlukan penggantian glucocorticoid buat sementara waktu selepas rawatan kerana sistem penghasilan kortisol badan memerlukan masa untuk pulih.

Pemantauan jangka panjang sangat penting, khususnya bagi penyakit Cushing yang berpunca daripada pituitari. Konsensus Pituitary Society turut menekankan kepentingan diagnosis, pemilihan rawatan dan susulan jangka panjang.

Apa Komplikasi Sindrom Cushing Jika Tidak Dirawat?

Sindrom Cushing bukan sekadar masalah kosmetik.

Kortisol berlebihan untuk tempoh lama boleh meningkatkan risiko masalah kesihatan serius seperti:

• tekanan darah tinggi,
• diabetes jenis 2,
• paras kolesterol tidak sihat,
• osteoporosis,
• patah tulang,
• kehilangan jisim otot,
• jangkitan,
• darah beku pada kaki atau paru-paru,
• serangan jantung,
• strok,
• kemurungan dan perubahan emosi,
• masalah daya ingatan atau tumpuan.

NIDDK menyatakan bahawa Sindrom Cushing biasanya boleh dirawat, tetapi penyakit yang tidak dirawat boleh membawa kepada komplikasi serius.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Muka bulat atau berat badan meningkat sahaja biasanya bukan kecemasan.

Namun, pertimbangkan untuk mendapatkan pemeriksaan doktor jika perubahan tersebut berlaku bersama beberapa tanda seperti:

• stretch mark ungu yang lebar,
• mudah lebam tanpa sebab jelas,
• kulit semakin nipis,
• kelemahan otot paha atau bahu,
• perubahan bentuk badan yang ketara,
• tekanan darah meningkat,
• paras gula semakin tinggi,
• haid menjadi tidak teratur,
• beberapa simptom berkembang secara progresif.

Anda juga patut berbincang dengan doktor jika sedang menggunakan glucocorticoid dalam jangka panjang dan mula mengalami perubahan yang menyerupai Cushing.

Dapatkan rawatan segera jika

Dapatkan pemeriksaan kecemasan jika mengalami simptom seperti:

• sakit dada,
• sesak nafas secara tiba-tiba,
• bengkak atau sakit ketara pada sebelah kaki,
• pengsan atau tekanan darah sangat rendah,
• muntah berterusan dan keadaan semakin lemah,
• tanda jangkitan serius.

Mitos vs Fakta Sindrom Cushing

Mitos: Muka bulat bermaksud saya mempunyai Sindrom Cushing

Fakta: Tidak. Muka bulat mempunyai banyak punca. Sindrom Cushing biasanya menghasilkan beberapa perubahan klinikal yang berlaku bersama.

Mitos: Cushing terjadi sebab seseorang terlalu stres

Fakta: Stres harian bukan penjelasan bagi Sindrom Cushing sebenar. Keadaan ini melibatkan pendedahan glucocorticoid atau penghasilan kortisol berlebihan secara berpanjangan.

Mitos: Semua orang yang mengalami obesiti perlu buat ujian kortisol

Fakta: Tidak. Saringan secara meluas tidak disyorkan tanpa ciri klinikal yang mencurigakan.

Mitos: Bila muka mula membulat, hentikan steroid

Fakta: Jangan hentikan glucocorticoid jangka panjang secara tiba-tiba tanpa arahan doktor. Pengurangan ubat mungkin perlu dilakukan secara berperingkat.

Mitos: MRI boleh terus mengesahkan Sindrom Cushing

Fakta: Tidak. Diagnosis lebihan kortisol biasanya perlu ditentukan melalui penilaian hormon terlebih dahulu sebelum imaging digunakan untuk mencari punca.

Kesimpulan

Sindrom Cushing berlaku apabila tubuh terdedah kepada terlalu banyak kortisol dalam tempoh yang panjang.

Antara ciri yang boleh berlaku ialah muka menjadi bulat, berat badan meningkat terutama pada bahagian tengah tubuh, lemak berkumpul di sekitar leher, kulit mudah lebam, stretch mark keunguan dan kelemahan otot.

Namun, simptom seperti berat badan meningkat dan muka membulat adalah sangat biasa dan tidak bermaksud seseorang mempunyai Sindrom Cushing.

Apa yang lebih penting ialah corak beberapa simptom yang muncul bersama dan berkembang secara progresif.

Penggunaan glucocorticoid jangka panjang merupakan punca penting yang mesti dikenal pasti. Jika anda mengambil ubat steroid, jangan menghentikannya sendiri.

Bagi Sindrom Cushing endogen pula, diagnosis memerlukan ujian hormon yang sesuai sebelum doktor mencari sumber lebihan kortisol melalui ujian lain atau imaging.

Jika perubahan tubuh anda berlaku bersama mudah lebam, kelemahan otot, stretch mark ungu atau masalah tekanan darah dan gula yang semakin ketara, dapatkan pemeriksaan doktor.

Soalan Lazim Sindrom Cushing