Penyakit Berjangkit: Jenis, Punca, Simptom, Rawatan dan Pencegahan

Penyakit berjangkit boleh berlaku apabila virus, bakteria, kulat, parasit atau agen jangkitan lain memasuki badan dan menyebabkan penyakit. Sesetengah jangkitan merebak secara langsung antara manusia, manakala yang lain tersebar melalui udara, makanan, air, darah, haiwan atau vektor seperti nyamuk.

Memahami bagaimana sesuatu jangkitan merebak penting kerana langkah pencegahannya tidak sama. Mencuci tangan mungkin membantu mengurangkan sesetengah jangkitan, tetapi penyakit seperti denggi memerlukan kawalan nyamuk, sementara beberapa penyakit lain boleh dicegah dengan vaksin.

Apa Itu Penyakit Berjangkit?

Penyakit berjangkit ialah penyakit yang berlaku apabila mikroorganisma atau agen jangkitan memasuki tubuh, membiak atau mencetuskan tindak balas yang menyebabkan seseorang menjadi sakit. Antara kumpulan utama yang boleh menyebabkan jangkitan ialah bakteria, virus, kulat dan parasit.

Mikroorganisma sebenarnya terdapat di sekeliling kita dan juga hidup pada kulit, mulut serta sistem penghadaman. Sebahagiannya tidak berbahaya, malah sesetengah bakteria memainkan peranan penting dalam kesihatan manusia. Hanya sebahagian mikroorganisma mempunyai keupayaan menyebabkan penyakit.

Jangkitan juga tidak semestinya bermaksud seseorang akan mengalami simptom. Sesetengah orang boleh mempunyai jangkitan tanpa menyedarinya, manakala orang lain mungkin mengalami demam, batuk, cirit-birit atau simptom yang lebih serius.

Apakah Punca Penyakit Berjangkit?

Terdapat pelbagai agen yang boleh menyebabkan jangkitan. Jenis agen tersebut mempengaruhi bagaimana penyakit merebak, ujian yang diperlukan dan rawatan yang sesuai.

1. Virus

Virus ialah agen jangkitan yang sangat kecil dan memerlukan sel perumah untuk membiak. Selepas memasuki sel manusia, virus menggunakan mekanisme sel tersebut untuk menghasilkan salinan baharu.

Antara penyakit yang disebabkan oleh virus ialah:

• influenza
• COVID-19
• denggi
• hepatitis B
• campak
• rabies
• penyakit tangan, kaki dan mulut yang disebabkan oleh virus tertentu

Sesetengah jangkitan virus hanya memerlukan rawatan simptom dan akan pulih apabila sistem imun mengawal jangkitan. Namun, terdapat juga penyakit virus yang memerlukan ubat antivirus tertentu atau rawatan hospital. Antibiotik tidak berkesan untuk merawat jangkitan virus.

2. Bakteria

Bakteria ialah organisma bersel tunggal. Banyak bakteria tidak menyebabkan penyakit, tetapi bakteria tertentu boleh menyerang tisu atau menghasilkan bahan yang mencetuskan kerosakan dan keradangan.

Contoh jangkitan bakteria termasuk:

• tuberkulosis atau tibi
• demam kepialu
• kolera
• leptospirosis
• sifilis
• sesetengah jenis pneumonia
• sesetengah jangkitan saluran kencing

Antibiotik boleh digunakan untuk sesetengah jangkitan bakteria, tetapi jenis antibiotik, dos dan tempoh rawatan perlu ditentukan berdasarkan jangkitan yang disyaki atau dikenal pasti.

3. Kulat

Kulat terdapat secara semula jadi dalam persekitaran dan sebahagiannya juga boleh hidup pada tubuh manusia.

Contoh jangkitan kulat ialah:

• kurap
• kandidiasis
• jangkitan kulat pada kaki
• jangkitan kulat pada kuku

Kebanyakan jangkitan kulat pada individu sihat melibatkan kulit atau membran mukus. Namun, jangkitan kulat yang lebih serius boleh berlaku, terutamanya pada individu dengan sistem imun yang lemah.

4. Parasit

Parasit bergantung kepada organisma lain untuk hidup atau melengkapkan kitaran hidupnya.

Antara contoh penyakit parasit ialah:

• malaria
• jangkitan cacing tertentu
• giardiasis
• toksoplasmosis

Sesetengah parasit disebarkan melalui makanan atau air tercemar, manakala yang lain memerlukan serangga sebagai vektor.

Bagaimana Penyakit Berjangkit Merebak?

Mengetahui laluan penularan adalah penting kerana tidak ada satu kaedah pencegahan yang berkesan untuk semua penyakit.

Melalui udara dan rembesan pernafasan

Apabila seseorang bernafas, bercakap, batuk atau bersin, partikel pernafasan boleh dilepaskan ke udara.

Penyakit yang boleh merebak melalui laluan pernafasan termasuk:

• influenza
• COVID-19
• tuberkulosis
• campak

Saiz partikel, tempoh ia kekal di udara, pengudaraan, jarak dan tempoh pendedahan boleh mempengaruhi risiko jangkitan.

Sentuhan secara langsung

Sesetengah agen boleh berpindah melalui:

• sentuhan kulit
• ciuman
• kontak dengan luka
• kontak dengan rembesan atau cecair badan
• hubungan seksual

Cara penularan sebenar bergantung kepada organisma yang terlibat.

Permukaan dan objek tercemar

Tangan boleh mengambil mikroorganisma daripada permukaan tertentu, kemudian memindahkannya apabila seseorang menyentuh mata, hidung atau mulut.

Namun, kepentingan permukaan dalam penularan berbeza mengikut jenis penyakit. Tidak semua jangkitan pernafasan, misalnya, merebak terutamanya melalui permukaan.

Makanan dan air tercemar

Makanan yang tidak dikendalikan dengan selamat atau air tercemar boleh membawa mikroorganisma yang menyebabkan penyakit.

Antara contoh ialah:

• hepatitis A
• kolera
• demam kepialu
• beberapa bentuk gastroenteritis

Risiko boleh dikurangkan melalui kebersihan tangan, air yang selamat, penyimpanan makanan yang betul dan memasak makanan dengan sempurna.

Darah dan cecair badan tertentu

Sesetengah penyakit boleh tersebar melalui pendedahan kepada darah atau cecair badan tertentu.

Contohnya:

• HIV
• hepatitis B
• hepatitis C

Perkongsian jarum, prosedur yang tidak selamat dan hubungan seksual tanpa perlindungan yang sesuai boleh meningkatkan risiko bagi jangkitan tertentu.

Gigitan nyamuk dan vektor

Vektor ialah organisma yang membawa agen jangkitan daripada satu perumah kepada perumah lain.

Nyamuk merupakan contoh penting. Penyakit yang boleh disebarkan oleh nyamuk termasuk:

• denggi
• malaria
• chikungunya
• Japanese encephalitis

Dalam penyakit seperti ini, mengawal vektor sama pentingnya dengan langkah perlindungan diri.

Daripada haiwan kepada manusia

Jangkitan yang boleh berpindah antara haiwan dan manusia dikenali sebagai penyakit zoonotik.

Contohnya termasuk rabies dan beberapa jangkitan lain yang berkaitan dengan haiwan atau persekitaran yang tercemar oleh haiwan.

Ibu kepada bayi

Sesetengah jangkitan boleh berpindah daripada ibu kepada bayi:

• semasa kehamilan
• ketika proses kelahiran
• selepas kelahiran melalui laluan tertentu

Risiko dan kaedah pencegahan bergantung kepada jangkitan yang terlibat.

Contoh Jenis Penyakit Berjangkit

Salah satu cara mudah memahami penyakit berjangkit ialah melihat sistem badan atau laluan penularannya.

Jangkitan saluran pernafasan

Contohnya:

• influenza
• COVID-19
• tuberkulosis
• beberapa jenis pneumonia

Simptom mungkin termasuk batuk, sakit tekak, demam dan kesukaran bernafas.

Jangkitan sistem penghadaman

Contohnya gastroenteritis, kolera dan demam kepialu.

Simptom lazim termasuk:

• cirit-birit
• muntah
• sakit atau kekejangan perut
• demam
• kehilangan selera makan

Kehilangan air dan elektrolit yang banyak boleh menyebabkan dehidrasi.

Penyakit bawaan nyamuk

Denggi merupakan contoh penting di Malaysia. Langkah pencegahan bukan sekadar mengelakkan gigitan tetapi juga menghapuskan tempat pembiakan Aedes.

KKM menggalakkan aktiviti mencari dan memusnahkan tempat pembiakan, khususnya bekas atau kawasan yang boleh menakung air.

Jangkitan kulit

Contohnya:

• kurap
• impetigo
• kudis buta
• beberapa jangkitan bakteria pada kulit

Jenis organisma yang menyebabkan masalah kulit perlu dikenal pasti kerana rawatan antikulat, antibiotik dan ubat antiparasit mempunyai fungsi yang berbeza.

Apakah Simptom Penyakit Berjangkit?

Tidak terdapat satu set simptom yang boleh digunakan untuk mengenal pasti semua penyakit berjangkit.

Antara simptom yang boleh berlaku ialah:

• demam atau menggigil
• keletihan
• sakit kepala
• sakit otot
• batuk
• sakit tekak
• hidung berair
• sesak nafas
• kurang selera makan
• loya atau muntah
• cirit-birit
• sakit perut
• ruam
• kelenjar limfa membengkak

Simptom yang sama juga boleh berlaku akibat keadaan bukan jangkitan. Sebagai contoh, demam dan batuk sahaja tidak cukup untuk menentukan seseorang menghidap influenza, COVID-19 atau jangkitan bakteria tertentu.

Apakah tempoh inkubasi?

Tempoh inkubasi ialah masa antara pendedahan kepada agen jangkitan dengan kemunculan simptom.

Tempohnya boleh berbeza daripada beberapa jam kepada beberapa hari, minggu atau lebih lama, bergantung kepada penyakit.

Sesetengah jangkitan juga boleh menular sebelum individu mula mengalami simptom. Dalam keadaan lain, individu yang dijangkiti mungkin langsung tidak mempunyai simptom tetapi masih boleh membawa agen jangkitan.

Siapa Yang Lebih Berisiko Mengalami Penyakit Serius?

Sesiapa sahaja boleh mendapat jangkitan, tetapi sesetengah kumpulan lebih terdedah kepada komplikasi.

Antaranya:

• bayi dan kanak-kanak kecil
• warga emas
• wanita hamil
• individu dengan sistem imun yang lemah
• pesakit yang menjalani kemoterapi atau mengambil ubat penekan imun
• individu dengan penyakit kronik tertentu
• individu yang kekurangan nutrisi atau berada dalam keadaan kesihatan yang lemah

Jenis jangkitan turut memainkan peranan. Seseorang yang sihat boleh mengalami komplikasi serius daripada penyakit tertentu walaupun tidak mempunyai faktor risiko tersebut.

Bagaimana Penyakit Berjangkit Didiagnosis?

Doktor biasanya tidak menentukan punca jangkitan berdasarkan satu simptom sahaja. Diagnosis bermula dengan sejarah penyakit dan pemeriksaan klinikal.

Sejarah perubatan

Doktor mungkin bertanya mengenai:

• bila simptom bermula
• individu sakit yang pernah ditemui
• perjalanan baru baru ini
• makanan atau air yang mungkin tercemar
• gigitan serangga
• pendedahan kepada haiwan
• hubungan seksual atau pendedahan darah jika berkaitan
• vaksinasi
• ubat dan masalah kesihatan sedia ada

Pemeriksaan fizikal

Bahagian yang diperiksa bergantung pada simptom, misalnya tekak, paru-paru, kulit, abdomen atau kelenjar limfa.

Ujian makmal

Ujian yang mungkin digunakan termasuk:

• ujian darah
• swab hidung atau tekak
• kultur bakteria
• ujian antigen
• ujian molekul seperti PCR
• ujian air kencing
• pemeriksaan najis
• pemeriksaan kahak

Tidak semua pesakit memerlukan semua ujian ini. Pilihan ujian bergantung pada penyakit yang disyaki dan sama ada keputusan ujian akan mengubah rawatan.

Pengimejan

X-ray dada, ultrabunyi atau pemeriksaan pengimejan lain mungkin diperlukan jika doktor mengesyaki komplikasi atau jangkitan organ tertentu.

Sebagai contoh, KKM menyatakan penilaian tuberkulosis boleh melibatkan pemeriksaan klinikal, pemeriksaan kahak dan X-ray dada bergantung kepada keadaan.

Bagaimana Penyakit Berjangkit Dirawat?

Rawatan perlu disesuaikan dengan penyebab, lokasi dan tahap keterukan jangkitan.

Rawatan jangkitan virus

Banyak jangkitan virus ringan dirawat dengan rawatan sokongan seperti:

• rehat yang mencukupi
• pengambilan cecair
• rawatan demam atau kesakitan apabila sesuai
• pemantauan simptom

Ubat antivirus tersedia untuk penyakit virus tertentu. Ia bukan ubat umum yang boleh digunakan untuk semua virus.

Antibiotik untuk jangkitan bakteria

Antibiotik bertindak terhadap bakteria dan digunakan apabila terdapat petunjuk yang sesuai.

Antibiotik tidak merawat selesema biasa, influenza atau kebanyakan penyakit yang disebabkan oleh virus.

Mengambil antibiotik tanpa keperluan bukan sahaja boleh menyebabkan kesan sampingan tetapi turut menyumbang kepada rintangan antimikrob.

WHO menjelaskan bahawa penggunaan antimikrob yang tidak sesuai dan berlebihan merupakan pendorong penting rintangan antimikrob. Apabila mikroorganisma menjadi tahan, jangkitan boleh menjadi semakin sukar dirawat.

Ambil antibiotik tepat seperti yang diarahkan oleh doktor. Jangan berkongsi antibiotik, menggunakan baki ubat lama atau mengubah tempoh rawatan sendiri.

Ubat antikulat

Ubat antikulat digunakan untuk jangkitan yang disebabkan oleh kulat. Bentuk rawatan boleh berupa krim, ubat makan atau ubat intravena bergantung kepada jenis dan tahap jangkitan.

Ubat antiparasit

Ubat antiparasit dipilih mengikut parasit tertentu. Malaria, jangkitan cacing dan penyakit parasit lain memerlukan rawatan yang berbeza.

Rawatan sokongan dan hospital

Jangkitan yang lebih serius mungkin memerlukan:

• cecair intravena
• oksigen
• rawatan dehidrasi
• pemantauan tekanan darah dan fungsi organ
• rawatan intensif

Dalam sesetengah keadaan, jangkitan boleh mencetuskan sepsis, iaitu tindak balas tubuh yang teruk terhadap jangkitan sehingga menyebabkan gangguan fungsi organ. Sepsis ialah kecemasan perubatan dan memerlukan rawatan segera.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Simptom ringan seperti selesema biasa selalunya boleh dipantau di rumah. Namun, pemeriksaan lebih awal penting jika keadaan tidak bertambah baik atau terdapat faktor risiko tertentu.

Dapatkan pemeriksaan doktor jika:

• demam berlarutan atau sering berulang
• simptom semakin teruk selepas beberapa hari
• batuk berpanjangan atau disertai penurunan berat badan
• cirit-birit atau muntah berterusan
• terdapat darah dalam kahak, air kencing atau najis
• luka menjadi semakin merah, sakit, bernanah atau bengkak
• anda baru terdedah kepada seseorang dengan penyakit berjangkit yang memerlukan saringan
• anda mempunyai sistem imun yang lemah atau penyakit kronik dan mengalami simptom jangkitan
• kanak-kanak menjadi kurang aktif, kurang minum atau menunjukkan perubahan ketara daripada kebiasaan

Batuk melebihi dua minggu, terutama jika disertai penurunan berat badan, hilang selera makan atau batuk berdarah, memerlukan penilaian bagi kemungkinan tuberkulosis dan keadaan lain.

Dapatkan bantuan kecemasan segera jika:

• sukar bernafas atau pernafasan menjadi sangat cepat
• bibir atau kulit kelihatan kebiruan, sangat pucat atau bertompok luar biasa
• berlaku kekeliruan secara tiba tiba atau sukar dikejutkan
• mengalami sawan
• pengsan atau menunjukkan tanda tekanan darah sangat rendah
• terdapat pendarahan yang banyak atau tidak terkawal
• tidak mampu minum dan menunjukkan tanda dehidrasi teruk
• keadaan merosot dengan cepat

Kekeliruan, kesukaran bernafas, nadi lemah, tekanan darah rendah dan pengeluaran air kencing yang berkurang boleh berlaku dalam sepsis dan memerlukan rawatan kecemasan.

Bagaimana Cara Mencegah Penyakit Berjangkit?

Tidak semua jangkitan boleh dicegah sepenuhnya. Namun, beberapa langkah boleh mengurangkan risiko dengan ketara.

1. Basuh tangan dengan betul

Basuh tangan menggunakan sabun dan air terutama:

• sebelum menyediakan makanan
• sebelum makan
• selepas menggunakan tandas
• selepas menukar lampin
• selepas batuk, bersin atau menghembus hidung
• selepas menjaga seseorang yang muntah atau cirit-birit
• selepas menyentuh haiwan atau najis haiwan

CDC mengesyorkan menggosok tangan dengan sabun sekurang-kurangnya 20 saat. Jika sabun dan air tidak tersedia, pensanitasi tangan mengandungi sekurang-kurangnya 60% alkohol boleh digunakan dalam banyak keadaan.

2. Amalkan etika batuk dan bersin

Tutup mulut dan hidung menggunakan tisu atau bahagian dalam siku, bukannya tapak tangan.

Buang tisu selepas digunakan dan bersihkan tangan.

3. Pastikan keselamatan makanan dan air

Langkah asas termasuk:

• memasak makanan dengan sempurna
• mengasingkan makanan mentah daripada makanan yang telah dimasak
• menyimpan makanan pada suhu yang sesuai
• menggunakan air yang selamat
• membersihkan tangan serta peralatan penyediaan makanan

4. Lindungi diri daripada gigitan nyamuk

Di Malaysia, pencegahan denggi memerlukan perhatian khusus kepada tempat pembiakan Aedes.

Periksa dan hapuskan air bertakung dalam:

• baldi
• alas pasu
• bekas kosong
• tayar terbiar
• salur yang tersumbat
• apa juga bekas yang boleh menakung air

Langkah perlindungan daripada gigitan seperti pakaian yang sesuai dan penghalau serangga juga boleh digunakan mengikut keadaan.

5. Dapatkan vaksin yang disyorkan

Vaksin melatih sistem imun mengenali agen tertentu dan membina perlindungan sebelum seseorang terdedah kepada penyakit tersebut. Vaksin tidak memberikan perlindungan 100% dalam semua keadaan, tetapi boleh mengurangkan risiko penyakit dan komplikasi bagi banyak jangkitan.

Malaysia mempunyai Program Imunisasi Kebangsaan untuk melindungi kanak-kanak daripada beberapa penyakit yang boleh dicegah dengan vaksin. Ibu bapa perlu merujuk jadual terkini KKM kerana jenis vaksin dan jadual boleh berubah apabila dasar imunisasi dikemas kini.

6. Kurangkan risiko jangkitan melalui darah dan hubungan seksual

Antara langkah yang boleh membantu ialah:

• tidak berkongsi jarum
• memastikan peralatan untuk prosedur yang melibatkan darah dikendalikan dengan selamat
• menggunakan kondom dengan betul bagi mengurangkan risiko jangkitan seksual tertentu
• menjalani saringan apabila mempunyai risiko pendedahan

7. Elakkan menjangkiti orang lain apabila sakit

Jika mengalami penyakit yang boleh merebak kepada orang lain:

• kurangkan kontak rapat jika sesuai
• elakkan menyediakan makanan untuk orang lain jika mengalami muntah atau cirit-birit
• gunakan pelitup muka apabila keadaan dan jenis jangkitan memerlukannya
• ikuti arahan pengasingan atau rawatan daripada profesional kesihatan

Penyakit Berjangkit Yang Relevan di Malaysia

Malaysia mempunyai iklim tropika dan corak penyakit yang menjadikan beberapa jangkitan sangat relevan kepada masyarakat.

Antaranya:

• denggi
• tuberkulosis
• influenza
• COVID-19
• penyakit tangan, kaki dan mulut
• leptospirosis
• hepatitis
• rabies di kawasan tertentu

Namun, tahap risiko sesuatu penyakit boleh berubah mengikut lokasi, musim, wabak dan keadaan individu.

Untuk maklumat tentang wabak, vaksinasi atau langkah kesihatan awam semasa, rujuk sumber rasmi Kementerian Kesihatan Malaysia kerana nasihat berkaitan penyakit berjangkit boleh berubah berdasarkan situasi epidemiologi.

Mitos dan Fakta Tentang Penyakit Berjangkit

“Semua demam memerlukan antibiotik”

Fakta: Tidak. Demam boleh disebabkan oleh virus, bakteria dan pelbagai keadaan bukan jangkitan. Antibiotik hanya digunakan apabila terdapat sebab yang sesuai untuk merawat jangkitan bakteria.

“Jika tiada simptom, seseorang tidak boleh membawa jangkitan”

Fakta: Tidak semestinya. Sesetengah jangkitan boleh wujud tanpa simptom atau boleh menular sebelum simptom bermula.

“Semua bakteria berbahaya”

Fakta: Tidak. Banyak bakteria hidup pada dan di dalam tubuh tanpa menyebabkan penyakit, malah sebahagiannya penting untuk fungsi normal badan.

“Selepas divaksin, seseorang pasti tidak akan mendapat penyakit tersebut”

Fakta: Perlindungan vaksin tidak mutlak. Keberkesanan bergantung pada vaksin, individu dan penyakit, tetapi vaksin boleh mengurangkan risiko mendapat penyakit atau mengalami komplikasi serius.

Kesimpulan

Penyakit berjangkit merangkumi pelbagai keadaan yang disebabkan oleh virus, bakteria, kulat dan parasit. Oleh sebab laluan penularannya berbeza, pencegahan juga perlu disesuaikan dengan penyakit, daripada mencuci tangan dan menjaga keselamatan makanan kepada vaksinasi serta kawalan nyamuk.

Kebanyakan jangkitan ringan boleh pulih dengan rawatan yang sesuai, tetapi simptom yang semakin teruk, kesukaran bernafas, kekeliruan, dehidrasi teruk atau tanda gangguan fungsi badan memerlukan penilaian perubatan dengan segera.

Soalan Lazim Tentang Penyakit Berjangkit