Vaksin di Malaysia: Jenis, Kegunaan dan Jadual Imunisasi

Vaksin merupakan antara langkah pencegahan penyakit berjangkit yang paling penting dalam kesihatan awam. Di Malaysia, imunisasi bermula seawal kelahiran dan diteruskan sepanjang zaman kanak-kanak serta usia persekolahan. Bagi sesetengah individu, vaksin tertentu juga mungkin diperlukan ketika dewasa, semasa hamil, apabila mempunyai penyakit kronik atau sebelum melakukan perjalanan ke luar negara.

Namun, tidak semua vaksin mempunyai fungsi atau jadual pemberian yang sama. Ada vaksin yang diberikan sekali sahaja, ada yang memerlukan beberapa dos, manakala sesetengah vaksin memerlukan dos penggalak untuk mengekalkan perlindungan.

Malaysia mempunyai Program Imunisasi Kebangsaan yang menyediakan imunisasi rutin kepada bayi, kanak-kanak dan kumpulan tertentu. Program ini merangkumi perlindungan terhadap penyakit seperti tuberkulosis, hepatitis B, difteria, tetanus, pertusis, polio, jangkitan Haemophilus influenzae type b, campak, beguk, rubella dan penyakit pneumokokal.

Selain itu, terdapat vaksin lain yang boleh dipertimbangkan mengikut umur, pekerjaan, keadaan kesihatan, risiko pendedahan dan destinasi perjalanan.

Penting: Jadual imunisasi boleh dikemas kini dari semasa ke semasa. Buku Rekod Kesihatan Kanak-kanak dan maklumat terkini daripada Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) harus menjadi rujukan utama bagi jadual vaksin seseorang.

Apa Itu Vaksin?

Vaksin ialah penyediaan biologi yang membantu sistem imun mengenali organisma penyebab penyakit atau komponen tertentu daripadanya.

Secara ringkas, vaksin bertindak seperti satu bentuk “latihan” kepada sistem pertahanan badan. Selepas vaksin diberikan, sistem imun belajar mengenali antigen tertentu dan membentuk tindak balas imun.

Jika seseorang kemudiannya terdedah kepada mikroorganisma sebenar, sistem imun mempunyai peluang yang lebih baik untuk bertindak dengan cepat.

Bergantung kepada vaksin, matlamatnya mungkin untuk:

• mengurangkan risiko mendapat sesuatu penyakit;
• mengurangkan risiko penyakit menjadi serius;
• mengurangkan komplikasi;
• mengurangkan risiko kemasukan ke hospital atau kematian; dan
• membantu mengurangkan penyebaran sesetengah penyakit dalam komuniti.

Vaksin tidak semestinya memberikan perlindungan 100%. Keberkesanan juga berbeza mengikut vaksin, umur, keadaan sistem imun dan tempoh sejak seseorang menerima vaksin.

Vaksinasi dan Imunisasi: Adakah Sama?

Kedua-dua istilah ini sering digunakan secara bergantian tetapi mempunyai sedikit perbezaan.

Vaksinasi merujuk kepada proses pemberian vaksin kepada seseorang.

Imunisasi pula merujuk kepada proses badan membentuk perlindungan imun hasil vaksinasi atau dalam keadaan tertentu selepas pendedahan kepada penyakit.

Seseorang biasanya perlu menerima vaksin mengikut jumlah dos dan jarak masa yang disyorkan untuk memperoleh perlindungan yang optimum.

Bagaimana Vaksin Berfungsi?

Sistem imun mempunyai keupayaan mengenali bahan asing yang dikenali sebagai antigen.

Vaksin mengandungi antigen tertentu atau arahan yang membolehkan badan menghasilkan antigen tersebut. Antigen ini kemudian mencetuskan tindak balas imun tanpa seseorang perlu melalui risiko penuh penyakit sebenar.

Selepas vaksinasi, badan boleh menghasilkan:

• antibodi;
• sel imun khusus; dan
• memori imun.

Memori imun inilah yang membantu tubuh memberikan tindak balas lebih cepat apabila terdedah kepada organisma sebenar pada masa hadapan.

WHO menerangkan bahawa vaksin boleh menggunakan organisma yang dilemahkan atau dinyahaktifkan, sebahagian daripada organisma, protein, gula tertentu atau bahan genetik yang memberikan arahan kepada sel badan untuk menghasilkan antigen.

Jenis-jenis Vaksin

Istilah “jenis vaksin” boleh membawa dua maksud. Ia boleh merujuk kepada penyakit yang dicegah atau teknologi yang digunakan untuk menghasilkan vaksin.

Dari sudut teknologi, antara kategori utama ialah:

1. Vaksin Hidup Dilemahkan

Vaksin jenis ini menggunakan versi mikroorganisma hidup yang telah dilemahkan supaya tidak menyebabkan penyakit seperti organisma asal pada individu dengan sistem imun normal.

Contoh klasik termasuk:

• MMR;
• beberapa jenis vaksin varicella;
• BCG; dan
• sesetengah vaksin Japanese encephalitis.

Oleh sebab vaksin hidup boleh menghasilkan tindak balas imun yang kuat, ia mempunyai pertimbangan khas bagi individu dengan sistem imun yang sangat lemah dan bagi sesetengah keadaan kehamilan.

2. Vaksin Tidak Aktif

Vaksin tidak aktif menggunakan virus atau bakteria yang telah dinyahaktifkan dan tidak boleh membiak seperti organisma hidup.

Contohnya termasuk beberapa vaksin:

• polio;
• hepatitis A; dan
• rabies.

Sesetengah vaksin tidak aktif memerlukan beberapa dos atau dos penggalak untuk mencapai atau mengekalkan tahap perlindungan yang disasarkan.

3. Vaksin Subunit atau Rekombinan

Vaksin ini hanya menggunakan bahagian tertentu mikroorganisma yang diperlukan untuk mencetuskan tindak balas imun.

Antara vaksin yang menggunakan pendekatan sebegini ialah vaksin hepatitis B dan HPV.

Oleh sebab keseluruhan mikroorganisma tidak digunakan, vaksin ini tidak menyebabkan penyakit yang cuba dicegah oleh vaksin tersebut.

4. Vaksin Konjugat

Vaksin konjugat menggabungkan komponen tertentu, biasanya gula pada permukaan bakteria, dengan protein bagi menghasilkan tindak balas imun yang lebih berkesan.

Contohnya termasuk:

• vaksin Hib; dan
• vaksin pneumokokal konjugat atau PCV.

5. Vaksin Toksoid

Sesetengah bakteria menyebabkan penyakit melalui toksin yang dihasilkannya.

Vaksin toksoid menggunakan toksin yang telah dinyahaktifkan untuk membolehkan sistem imun membentuk perlindungan terhadapnya.

Contoh utama ialah vaksin terhadap:

• tetanus; dan
• difteria.

6. Vaksin mRNA dan Viral Vector

Teknologi ini menjadi lebih dikenali ketika pandemik COVID-19.

Vaksin mRNA memberikan arahan sementara kepada sel badan untuk menghasilkan antigen tertentu yang kemudiannya dikenali oleh sistem imun.

Vaksin viral vector pula menggunakan virus lain yang telah diubah suai sebagai pembawa maklumat untuk menghasilkan tindak balas imun.

Teknologi vaksin terus berkembang dan jenis vaksin yang digunakan bagi sesuatu penyakit boleh berubah mengikut perkembangan sains dan kelulusan pihak berkuasa.

Apakah Program Imunisasi Kebangsaan Malaysia?

Program Imunisasi Kebangsaan atau National Immunisation Programme (NIP) menyediakan vaksinasi mengikut jadual tertentu untuk melindungi bayi, kanak-kanak dan kumpulan sasaran daripada penyakit yang boleh dicegah melalui vaksin.

Antara vaksin utama dalam program ini termasuk:

• BCG;
• hepatitis B;
• DTaP;
• polio;
• Hib;
• pneumokokal;
• MMR;
• Japanese encephalitis bagi kumpulan tertentu di Sarawak;
• imunisasi sekolah seperti difteria dan tetanus; dan
• HPV untuk kumpulan remaja perempuan yang disasarkan.

KKM melaporkan bahawa liputan bagi imunisasi utama kanak-kanak di bawah Program Imunisasi Kebangsaan kekal tinggi.

Jadual Imunisasi Bayi dan Kanak-kanak di Malaysia

Berikut ialah ringkasan praktikal jadual imunisasi rutin. Jadual individu boleh berbeza jika kanak-kanak mempunyai masalah kesihatan, tercicir dos atau berada dalam kumpulan khas.

Jadual KKM menggunakan vaksin kombinasi DTaP-IPV-HepB-Hib yang memberikan perlindungan terhadap enam penyakit melalui satu vaksin kombinasi. Pneumokokal pula diberikan sebagai siri primer dan dos penggalak.

Bagi imunisasi sekolah, laporan KKM bagi 2024 menyatakan murid Tahun 1 menerima imunisasi difteria dan tetanus, murid perempuan Tingkatan 1 menerima HPV dan murid Tingkatan 3 menerima imunisasi anti-tetanus toxoid.

Bagaimana dengan vaksin HPV?

Maklumat lama di internet mungkin menyatakan dua atau tiga dos HPV bagi program sekolah.

Program Malaysia telah berubah.

Data rasmi Petunjuk Kesihatan KKM 2025 menyatakan bahawa polisi satu dos digunakan bagi Program Pelalian Vaksin HPV, dan bahan pendidikan KKM pada 2024 juga menyatakan pemberian satu dos HPV.

Keperluan seseorang di luar program sekolah, termasuk individu lebih berusia atau mempunyai keadaan kesihatan tertentu, mungkin berbeza dan perlu dinilai berdasarkan garis panduan semasa.

Apakah Fungsi Setiap Vaksin Utama?

BCG

BCG digunakan untuk membantu melindungi kanak-kanak daripada tuberkulosis, khususnya bentuk TB yang serius pada usia muda.

Ia lazimnya diberikan selepas kelahiran.

Hepatitis B

Hepatitis B ialah jangkitan virus yang menyerang hati dan boleh menjadi kronik.

Dos pertama vaksin hepatitis B diberikan selepas kelahiran. Perlindungan seterusnya diberikan melalui vaksin kombinasi dalam jadual imunisasi bayi.

DTaP

DTaP memberikan perlindungan terhadap tiga penyakit:

1. Difteria — jangkitan bakteria yang boleh menjejaskan saluran pernafasan dan organ lain.
2. Tetanus — penyakit serius akibat toksin bakteria yang boleh menyebabkan kekejangan otot.
3. Pertusis — juga dikenali sebagai batuk kokol dan boleh menjadi serius khususnya pada bayi.

IPV

IPV ialah vaksin polio tidak aktif.

Polio boleh menyerang sistem saraf dan dalam kes tertentu menyebabkan kelumpuhan.

Walaupun penyakit ini kini jarang ditemui di banyak negara, imunisasi masih penting kerana poliovirus belum dihapuskan sepenuhnya di seluruh dunia.

Hib

Haemophilus influenzae type b atau Hib bukanlah virus influenza.

Ia merupakan bakteria yang boleh menyebabkan penyakit serius seperti meningitis dan jangkitan invasif yang lain.

Pneumokokal

Vaksin pneumokokal membantu melindungi daripada penyakit serius yang disebabkan oleh Streptococcus pneumoniae.

Bakteria ini boleh menyebabkan:

• pneumonia;
• meningitis;
• jangkitan darah; dan
• jangkitan serius yang lain.

Vaksin pneumokokal telah menjadi sebahagian daripada program imunisasi kanak-kanak Malaysia.

MMR

MMR memberikan perlindungan terhadap:

• measles atau campak;
• mumps atau beguk; dan
• rubella.

Kanak-kanak diberikan lebih daripada satu dos bagi meningkatkan peluang mencapai perlindungan yang mencukupi.

Japanese Encephalitis

Japanese encephalitis atau JE ialah jangkitan virus yang disebarkan oleh nyamuk dan boleh menyebabkan radang otak.

Dalam Program Imunisasi Kebangsaan Malaysia, imunisasi rutin JE mempunyai pelaksanaan khusus di Sarawak.

HPV

Human papillomavirus atau HPV merupakan kumpulan virus yang sangat biasa.

Jangkitan berterusan oleh jenis HPV berisiko tinggi boleh menyebabkan perubahan sel yang akhirnya meningkatkan risiko kanser, terutamanya kanser serviks.

Vaksin HPV bertujuan mencegah jangkitan HPV tertentu dan bukan merawat kanser atau jangkitan HPV yang telah berlaku.

Bagaimana Jika Anak Terlepas Jadual Vaksin?

Terlepas satu temu janji vaksin tidak semestinya bermaksud keseluruhan siri vaksin perlu dimulakan semula.

KKM mempunyai panduan khusus untuk kanak-kanak yang tercicir imunisasi. Imunisasi boleh disambung atau disusun semula berdasarkan umur, jenis vaksin dan dos yang telah diterima.

Jika anak terlepas vaksin:

1. Bawa Buku Rekod Kesihatan Kanak-kanak ke klinik.
2. Maklumkan vaksin atau temu janji yang terlepas.
3. Petugas kesihatan akan menyemak dos yang telah diterima.
4. Jadual catch-up akan ditentukan jika diperlukan.
5. Jangan menentukan sendiri jarak antara dos.

Lebih baik mendapatkan imunisasi lewat daripada terus meninggalkan dos yang diperlukan.

Adakah Orang Dewasa Masih Memerlukan Vaksin?

Ya. Imunisasi bukan hanya untuk kanak-kanak.

Keperluan vaksin seseorang dewasa bergantung kepada beberapa faktor termasuk:

• umur;
• sejarah vaksinasi;
• penyakit kronik;
• pekerjaan;
• kehamilan;
• status sistem imun;
• risiko pendedahan; dan
• perjalanan antarabangsa.

Garis Panduan Imunisasi Dewasa Malaysia edisi keempat yang diterbitkan pada 2026 merangkumi vaksin seperti influenza, pneumokokal, tetanus-difteria-pertusis, hepatitis A, hepatitis B, HPV, MMR, varicella, herpes zoster, meningokokal, rabies dan beberapa vaksin lain berdasarkan umur serta faktor risiko.

Ini tidak bermakna setiap orang dewasa perlu mengambil semua vaksin tersebut.

Penilaian perlu dibuat berdasarkan risiko individu.

Vaksin Influenza

Influenza bukan sekadar selesema biasa. Ia boleh menyebabkan komplikasi serius, terutama dalam kalangan warga emas dan mereka yang mempunyai penyakit kronik.

Vaksin influenza lazimnya perlu dikemas kini secara berkala kerana virus influenza berubah dari semasa ke semasa.

Di Malaysia, KKM turut menyediakan program vaksin influenza untuk warga emas tertentu yang mempunyai penyakit kronik. Bahan KKM pada 2026 menyatakan program ini ditawarkan melalui klinik kesihatan terpilih, dengan janji temu melalui MySejahtera atau kaedah yang ditetapkan.

Golongan yang mungkin mendapat manfaat lebih besar daripada vaksin influenza termasuk:

• warga emas;
• individu dengan diabetes;
• penyakit jantung;
• penyakit paru-paru kronik;
• penyakit buah pinggang;
• sesetengah ibu hamil; dan
• individu dengan risiko pendedahan pekerjaan tertentu.

Vaksin Tambahan Yang Mungkin Dipertimbangkan

Selain vaksin rutin Program Imunisasi Kebangsaan, terdapat vaksin lain yang boleh dipertimbangkan berdasarkan keadaan seseorang.

Rotavirus

Rotavirus boleh menyebabkan gastroenteritis dan cirit-birit yang teruk terutama pada bayi.

Vaksin ini diberikan pada usia awal dan mempunyai had umur tertentu bagi memulakan atau melengkapkan siri, bergantung kepada produk.

Varicella

Varicella ialah virus penyebab cacar air.

Vaksin varicella boleh dipertimbangkan bagi individu yang belum mempunyai imuniti dan sesuai menerimanya.

Hepatitis A

Vaksin hepatitis A mungkin dipertimbangkan berdasarkan risiko kesihatan atau perjalanan ke kawasan tertentu.

Meningokokal

Vaksin meningokokal digunakan untuk membantu mencegah penyakit meningokokus yang boleh menyebabkan meningitis dan jangkitan darah.

Ia juga relevan dalam keadaan perjalanan tertentu, termasuk keperluan kesihatan bagi perjalanan ke negara yang menetapkan bukti vaksinasi.

Herpes Zoster

Vaksin herpes zoster membantu mengurangkan risiko kayap serta komplikasinya dan lebih relevan pada usia lebih lanjut atau kumpulan tertentu.

Rabies

Vaksin rabies mempunyai peranan sebelum dan selepas pendedahan bergantung kepada keadaan.

Seseorang yang digigit atau dicakar haiwan yang berpotensi membawa rabies perlu mendapatkan penilaian perubatan segera dan tidak menunggu simptom muncul.

Vaksin Untuk Pengembara

Destinasi perjalanan boleh menentukan vaksin yang diperlukan.

Antara vaksin yang mungkin dipertimbangkan termasuk:

• meningokokal;
• hepatitis A;
• hepatitis B;
• tifoid;
• rabies;
• Japanese encephalitis;
• polio; dan
• demam kuning.

Demam kuning mempunyai peraturan antarabangsa khusus. KKM menyelenggara senarai pusat vaksinasi demam kuning yang diluluskan di Malaysia.

Keperluan perjalanan boleh berubah akibat wabak atau peraturan negara destinasi. Sebaiknya semak syarat semasa beberapa minggu sebelum perjalanan.

Vaksin Semasa Kehamilan

Kehamilan tidak bermaksud semua vaksin tidak boleh diberikan.

Sebaliknya, sesetengah vaksin boleh digunakan ketika hamil apabila terdapat indikasi dan bukti keselamatan yang sesuai.

Namun, vaksin hidup tertentu biasanya dielakkan semasa kehamilan.

Wanita yang:

• sedang hamil;
• merancang kehamilan; atau
• mungkin hamil

perlu memaklumkan perkara tersebut kepada doktor sebelum vaksin diberikan.

Jenis vaksin dan masa pemberian akan dipilih mengikut manfaat, risiko dan garis panduan semasa.

Bolehkah Beberapa Vaksin Diberikan Pada Hari Yang Sama?

Dalam banyak keadaan, ya.

Lebih daripada satu vaksin boleh diberikan dalam lawatan yang sama apabila jadual dan jenis vaksin membenarkannya. Vaksin biasanya diberikan pada lokasi suntikan yang berbeza dan tidak dicampurkan dalam picagari yang sama kecuali produk tersebut memang direka sebagai vaksin kombinasi.

Bagi beberapa vaksin hidup yang tidak diberikan serentak, jarak tertentu mungkin diperlukan.

Sebab itulah jadual vaksin sebaiknya ditentukan oleh profesional kesihatan dan bukannya disusun sendiri.

Apakah Kesan Sampingan Vaksin?

Seperti ubat lain, vaksin boleh menyebabkan kesan sampingan.

Kebanyakan reaksi yang biasa berlaku adalah ringan dan sementara.

Antaranya:

• sakit pada tempat suntikan;
• kemerahan;
• bengkak ringan;
• demam;
• sakit badan;
• sakit kepala;
• rasa letih; atau
• kurang selera makan bagi sesetengah kanak-kanak.

Jenis kesan sampingan bergantung kepada vaksin.

Reaksi alahan serius seperti anafilaksis boleh berlaku tetapi memerlukan rawatan perubatan segera.

Dapatkan rawatan segera jika selepas vaksin seseorang mengalami:

• sukar bernafas;
• bengkak muka, bibir atau tekak;
• hilang kesedaran;
• sawan;
• kelemahan yang teruk; atau
• simptom lain yang serius atau cepat bertambah teruk.

Di Malaysia, kesan advers susulan imunisasi atau AEFI boleh dilaporkan kepada Bahagian Regulatori Farmasi Negara (NPRA). NPRA juga menyediakan saluran pelaporan untuk pengguna.

Siapa Yang Mungkin Tidak Sesuai Menerima Sesetengah Vaksin?

Kontraindikasi bergantung kepada jenis vaksin.

Antara keadaan yang memerlukan penilaian khusus termasuk:

• pernah mengalami anafilaksis terhadap dos sebelumnya;
• alahan serius terhadap komponen tertentu vaksin;
• kehamilan bagi sesetengah vaksin hidup;
• sistem imun sangat lemah bagi vaksin hidup tertentu; atau
• keadaan kesihatan tertentu yang memerlukan vaksin ditangguhkan.

Sebaliknya, selesema ringan tanpa demam, penggunaan antibiotik atau sejarah keluarga mengalami reaksi selepas vaksin tidak semestinya merupakan alasan untuk meninggalkan semua vaksin.

Jika ragu-ragu, minta doktor menilai vaksin tertentu dan bukannya membuat keputusan berdasarkan senarai kontraindikasi umum di internet.

Perlukah Vaksin Diambil Jika Penyakit Itu Sudah Jarang Berlaku?

Ya, dalam banyak keadaan vaksin masih diperlukan.

Salah satu sebab sesetengah penyakit kini jarang dilihat ialah kerana tahap imunisasi yang tinggi telah mengurangkan penularannya.

Apabila kadar imunisasi menurun, penyakit yang sebelumnya terkawal boleh muncul semula.

Perjalanan antarabangsa juga bermaksud organisma berjangkit boleh bergerak merentasi sempadan negara dengan cepat.

Oleh itu, ketiadaan sesuatu penyakit dalam kehidupan harian tidak semestinya bermaksud ancamannya telah hilang.

Cara Menyimpan Rekod Vaksinasi

Rekod vaksin penting bukan sahaja untuk kanak-kanak.

Simpan maklumat seperti:

• jenis vaksin;
• tarikh vaksin diberikan;
• bilangan dos;
• dos penggalak;
• nama fasiliti kesihatan; dan
• tarikh dos seterusnya.

Bagi kanak-kanak, gunakan Buku Rekod Kesihatan Kanak-kanak sebagai rujukan utama.

Rekod ini sangat berguna apabila:

• berpindah klinik;
• memasuki sekolah;
• melancong;
• memulakan pekerjaan tertentu;
• merancang kehamilan; atau
• menentukan sama ada dos penggalak diperlukan.

Di Mana Boleh Mendapatkan Vaksin di Malaysia?

Bergantung kepada jenis vaksin, imunisasi boleh didapati melalui:

• Klinik Kesihatan KKM;
• Klinik Kesihatan Ibu dan Anak;
• program kesihatan sekolah;
• hospital kerajaan;
• hospital swasta;
• klinik swasta; dan
• pusat vaksinasi khas bagi vaksin tertentu.

Tidak semua fasiliti mempunyai semua vaksin pada setiap masa.

Hubungi fasiliti terlebih dahulu untuk mengetahui:

• ketersediaan vaksin;
• kelayakan;
• keperluan janji temu;
• kos; dan
• dokumen yang perlu dibawa.

Adakah Semua Vaksin Percuma?

Tidak.

Vaksin yang diberikan melalui program kerajaan kepada kumpulan sasaran tertentu boleh disediakan tanpa bayaran mengikut polisi semasa.

Vaksin tambahan yang diambil di klinik atau hospital swasta biasanya melibatkan kos.

Harga boleh berbeza berdasarkan:

• jenis vaksin;
• pengeluar;
• bilangan dos;
• caj konsultasi; dan
• fasiliti.

Oleh sebab harga dan polisi subsidi boleh berubah, tidak digalakkan menggunakan senarai harga vaksin lama sebagai rujukan.

Kesimpulan

Vaksin di Malaysia merangkumi jauh lebih banyak daripada suntikan yang diberikan kepada bayi selepas lahir.

Program Imunisasi Kebangsaan bermula dengan BCG dan hepatitis B, kemudian merangkumi vaksin kombinasi terhadap difteria, tetanus, pertusis, polio, hepatitis B dan Hib, selain pneumokokal, MMR serta program tertentu seperti JE dan HPV.

Imunisasi juga tidak berhenti apabila seseorang meninggalkan zaman kanak-kanak. Orang dewasa mungkin memerlukan vaksin berdasarkan umur, penyakit kronik, pekerjaan, kehamilan, perjalanan atau sejarah vaksinasi.

Perkara paling penting ialah menggunakan jadual imunisasi semasa, bukan bergantung kepada gambar atau artikel lama di media sosial. Contohnya, pneumokokal kini merupakan sebahagian daripada Program Imunisasi Kebangsaan kanak-kanak, manakala program HPV sekolah telah berubah kepada polisi satu dos.

Jika anda tidak pasti sama ada vaksin anda atau anak lengkap, bawa rekod imunisasi ke klinik untuk disemak. Dos yang terlepas biasanya boleh dinilai dan disusun melalui jadual imunisasi susulan atau catch-up.

Soalan Lazim Mengenai Vaksin di Malaysia