Kanser Serviks (Barah Pangkal Rahim): Punca, Simptom, Diagnosis, Rawatan dan Pencegahan

Kanser serviks, atau barah pangkal rahim, ialah kanser yang bermula pada sel di bahagian serviks. Serviks merupakan bahagian bawah rahim yang menghubungkan rahim dengan vagina.

Berbeza dengan sesetengah jenis kanser lain, kanser serviks mempunyai satu faktor penyebab utama yang telah dikenal pasti dengan jelas, iaitu jangkitan human papillomavirus (HPV) berisiko tinggi yang berterusan. Hampir semua kes kanser serviks berkaitan dengan HPV. Namun, mendapat jangkitan HPV tidak bermaksud seseorang pasti akan mendapat kanser kerana kebanyakan jangkitan akan dikawal dan hilang sendiri.

Kanser serviks juga merupakan antara kanser yang berpotensi besar untuk dicegah. Vaksin HPV boleh mengurangkan risiko jangkitan HPV penyebab kanser, manakala saringan boleh mengesan jangkitan berisiko atau perubahan pra-kanser sebelum ia berkembang menjadi kanser invasif.

Apa Itu Kanser Serviks?

Serviks terdiri daripada beberapa jenis sel. Apabila sel tertentu mengalami perubahan abnormal dan terus membiak tanpa kawalan, kanser boleh terbentuk.

Dalam kebanyakan keadaan, proses ini bukan berlaku secara tiba-tiba. Ia boleh bermula dengan jangkitan HPV berisiko tinggi yang berterusan, diikuti perubahan pada sel serviks. Sesetengah perubahan sel ini dianggap pra-kanser.

Pra-kanser bukan bermaksud seseorang sudah mempunyai kanser.

Sebahagian perubahan pra-kanser boleh kekal stabil atau pulih, sementara perubahan tahap tinggi mempunyai risiko lebih besar untuk berkembang menjadi kanser sekiranya tidak dikenal pasti dan dirawat.

Garis panduan Kementerian Kesihatan Malaysia (KKM) menerangkan bahawa perkembangan daripada jangkitan HPV kepada kanser invasif biasanya merupakan proses jangka panjang, sekali gus memberi peluang untuk melakukan saringan dan rawatan sebelum kanser terbentuk.

Jenis kanser serviks

Dua jenis utama ialah:

• Karsinoma sel skuamus, yang berasal daripada sel skuamus pada serviks.
• Adenokarsinoma, yang berasal daripada sel kelenjar.

Karsinoma sel skuamus merupakan jenis yang paling lazim. Terdapat juga beberapa jenis kanser serviks yang lebih jarang berlaku.

Apakah Punca Kanser Serviks?

Jangkitan HPV berisiko tinggi

Punca terpenting kanser serviks ialah jangkitan berterusan oleh jenis HPV yang berisiko menyebabkan kanser.

HPV sebenarnya sangat biasa. Ia boleh merebak melalui hubungan seksual dan sentuhan kulit ke kulit pada kawasan genital. Hubungan seksual penetratif juga tidak semestinya diperlukan untuk virus ini tersebar.

Terdapat banyak jenis HPV. Sesetengah jenis lebih cenderung menyebabkan ketuat genital, manakala kumpulan yang dikenali sebagai HPV berisiko tinggi boleh menyebabkan perubahan sel yang akhirnya berkembang menjadi kanser.

Antara jenis yang paling penting ialah HPV 16 dan HPV 18. WHO menganggarkan kedua-dua jenis ini menyebabkan sebahagian besar kanser serviks di seluruh dunia.

HPV positif tidak sama dengan kanser

Ini sangat penting.

Keputusan ujian HPV positif bermaksud HPV berisiko tinggi dikesan dalam sampel. Ia tidak bermaksud kanser telah dijumpai.

Dalam kebanyakan individu, sistem imun dapat mengawal jangkitan HPV tanpa rawatan khusus. WHO melaporkan bahawa tubuh mengawal jangkitan tersebut secara spontan dalam kira-kira 90% individu.

Risiko menjadi lebih penting apabila jangkitan HPV berisiko tinggi:

1. berterusan dalam tempoh yang panjang,
2. menyebabkan perubahan abnormal pada sel serviks, dan
3. perubahan tersebut terus berkembang tanpa dikesan atau dirawat.

Oleh sebab itu, ujian HPV positif biasanya membawa kepada pemantauan atau pemeriksaan susulan mengikut jenis HPV, umur dan keputusan ujian lain.

Siapa Lebih Berisiko Mendapat Kanser Serviks?

Mempunyai faktor risiko tidak bermaksud seseorang pasti akan mendapat kanser. Begitu juga, seseorang boleh mendapat kanser walaupun tidak menyedari mempunyai faktor risiko tertentu.

Antara faktor penting ialah:

1. Jangkitan HPV berisiko tinggi yang berterusan

Ini merupakan faktor utama.

2. Merokok

Merokok dikaitkan dengan peningkatan risiko perubahan sel serviks dan perkembangan penyakit berkaitan HPV.

3. Sistem imun yang lemah

Individu yang mengalami imunosupresi mungkin kurang berupaya mengawal jangkitan HPV.

Wanita yang hidup dengan HIV mempunyai risiko kanser serviks yang lebih tinggi dan biasanya memerlukan pendekatan saringan yang lebih intensif. WHO menganggarkan risiko kanser serviks dalam kalangan wanita dengan HIV adalah sekitar enam kali lebih tinggi berbanding mereka tanpa HIV.

4. Tidak menjalani saringan yang sesuai

Perubahan pra-kanser selalunya tidak menyebabkan simptom. Tanpa saringan, perubahan tersebut boleh tidak disedari selama bertahun-tahun.

Bagaimana dengan bilangan pasangan seksual?

Lebih banyak pendedahan seksual boleh meningkatkan kemungkinan terdedah kepada HPV, tetapi mengatakan kanser serviks berlaku kerana seseorang mempunyai “ramai pasangan” adalah penyederhanaan yang mengelirukan.

HPV sangat biasa dan seseorang boleh mendapat HPV walaupun hanya mempunyai seorang pasangan seksual. Diagnosis HPV atau kanser serviks juga tidak boleh digunakan untuk membuat kesimpulan tentang sejarah atau tingkah laku seksual seseorang.

Apakah Simptom Kanser Serviks?

Kanser serviks awal mungkin tidak menyebabkan sebarang simptom. Ini adalah antara sebab utama mengapa program saringan diperlukan.

Apabila simptom berlaku, ia boleh termasuk:

1. Pendarahan faraj yang tidak normal

Contohnya:

• pendarahan selepas hubungan seksual
• pendarahan antara waktu haid
• pendarahan selepas menopaus
• haid yang menjadi jauh lebih banyak atau lebih panjang daripada kebiasaan

Pendarahan selepas menopaus khususnya tidak sepatutnya dianggap perubahan normal akibat usia semata-mata.

2. Lelehan faraj yang luar biasa

Lelehan mungkin:

• berair
• bercampur darah
• lebih banyak daripada kebiasaan
• mempunyai bau yang luar biasa

Namun, jangkitan dan pelbagai masalah ginekologi lain juga boleh menyebabkan perubahan pada lelehan faraj.

3. Sakit ketika melakukan hubungan seksual

Sakit ketika hubungan seksual mempunyai banyak kemungkinan punca. Kanser serviks hanyalah salah satu daripadanya.

4. Sakit pada bahagian pelvis

Sakit pelvis yang baru berlaku, semakin kerap atau tidak dapat dijelaskan perlu dinilai, terutama jika disertai pendarahan abnormal.

Simptom penyakit yang lebih lanjut

Apabila kanser telah merebak ke struktur berdekatan, simptom boleh termasuk:

• sakit belakang atau abdomen
• bengkak pada satu atau kedua-dua kaki
• masalah atau sakit ketika membuang air kecil
• darah dalam air kencing
• masalah membuang air besar
• keletihan yang ketara

Simptom ini bukan khusus kepada kanser serviks dan boleh berlaku akibat banyak penyakit lain. Pemeriksaan doktor diperlukan untuk mengetahui puncanya.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan perubatan jika anda mengalami:

• pendarahan selepas hubungan seksual
• pendarahan selepas menopaus
• pendarahan antara haid yang tidak dapat dijelaskan
• perubahan ketara pada corak haid
• lelehan faraj luar biasa yang berterusan
• sakit pelvis yang berulang atau semakin teruk
• sakit ketika hubungan seksual yang berterusan

Jangan tunggu sehingga simptom menjadi teruk.

Punca simptom mungkin bukan kanser, tetapi kanser serviks tidak boleh disahkan atau diketepikan hanya berdasarkan simptom.

Saringan Kanser Serviks: Jangan Tunggu Ada Simptom

Saringan dan diagnosis adalah dua perkara berbeza.

Saringan dilakukan pada seseorang yang belum mempunyai simptom untuk mencari risiko atau perubahan awal.

Diagnosis pula bertujuan menentukan punca sesuatu simptom atau keputusan saringan yang abnormal.

Saringan penting kerana perubahan pra-kanser biasanya tidak memberikan sebarang amaran.

Saringan Kanser Serviks di Malaysia

Garis Panduan Saringan Kanser Serviks Malaysia 2023 menyarankan ujian HPV kepada wanita yang aktif secara seksual berumur 30 hingga 65 tahun. Jika ujian HPV adalah negatif, selang saringan yang disyorkan ialah setiap lima tahun.

Bagi wanita berumur kurang daripada 30 tahun, saringan sitologi seperti Pap smear boleh ditawarkan mengikut keadaan.

Bagi mereka yang menggunakan kaedah sitologi, garis panduan KKM menetapkan saringan awal setiap tahun selama dua tahun. Sekiranya kedua-duanya normal, saringan boleh diteruskan setiap tiga tahun.

Wanita berumur melebihi 65 tahun yang tidak pernah menjalani saringan rutin juga mungkin ditawarkan ujian HPV.

Cadangan boleh berbeza bagi individu dengan keadaan tertentu seperti imunosupresi, sejarah keputusan serviks abnormal atau rawatan terdahulu. Jadual saringan perlu ditentukan bersama profesional kesihatan dalam keadaan tersebut.

Apakah Ujian HPV?

Ujian HPV mencari kehadiran HPV berisiko tinggi yang mempunyai kaitan dengan kanser serviks.

Ia tidak mencari kanser secara langsung.

Sebaliknya, ujian tersebut membantu mengenal pasti individu yang mempunyai risiko lebih tinggi untuk mengalami perubahan pra-kanser dan memerlukan penilaian lanjut.

KKM kini mengiktiraf ujian HPV sebagai kaedah penting untuk saringan primer kerana ia dapat mengenal pasti HPV berisiko tinggi sebelum kanser terbentuk.

Apakah Pap Smear?

Pap smear atau sitologi serviks memeriksa sel pada serviks bagi mencari perubahan abnormal.

Perbezaan mudah ialah:

• Ujian HPV: mencari HPV berisiko tinggi.
• Pap smear: mencari perubahan abnormal pada sel serviks.

Jadi, kedua-duanya bukan ujian yang sama.

Dalam sesetengah keadaan, keputusan satu ujian digunakan bersama ujian lain untuk menentukan langkah seterusnya.

Bolehkah Sampel HPV Diambil Sendiri?

Ya, self-sampling atau pengambilan sampel sendiri bagi ujian HPV boleh digunakan apabila sistem dan kit ujian yang sesuai disediakan.

Dalam kaedah ini, individu mengambil sampel faraj sendiri mengikut arahan sebelum sampel dihantar untuk analisis makmal.

KKM memasukkan self-sampling sebagai salah satu kaedah pengambilan sampel HPV dan menetapkan penggunaan platform ujian yang telah disahkan secara klinikal.

WHO turut menyatakan bahawa pengambilan sampel HPV sendiri dengan kaedah yang sesuai boleh memberikan keputusan yang boleh dipercayai.

Namun, ini bukan bermaksud seseorang boleh “mendiagnosis kanser sendiri”. Keputusan positif tetap memerlukan susulan berdasarkan protokol klinikal.

Apa Berlaku Jika Ujian HPV Positif?

Jangan panik.

HPV positif bukan diagnosis kanser.

Langkah seterusnya bergantung kepada beberapa faktor termasuk jenis HPV, umur dan keputusan ujian lain.

Secara umum, doktor mungkin mencadangkan:

1. ujian tambahan pada sampel,
2. sitologi atau Pap smear,
3. mengulangi ujian selepas tempoh tertentu, atau
4. kolposkopi jika risiko perubahan sel adalah lebih tinggi.

Matlamatnya ialah mengenal pasti individu yang memerlukan pemeriksaan lanjut tanpa melakukan prosedur yang tidak perlu pada semua orang yang mendapat keputusan HPV positif.

Bagaimana Kanser Serviks Didiagnosis?

Jika seseorang mempunyai simptom mencurigakan atau keputusan saringan abnormal, penilaian lanjut diperlukan.

Pemeriksaan perubatan

Doktor mungkin bertanya mengenai:

• corak pendarahan
• haid
• simptom lain
• sejarah saringan serviks
• sejarah keputusan HPV atau Pap smear

Pemeriksaan pelvis mungkin dilakukan.

Kolposkopi

Kolposkopi menggunakan alat pembesaran untuk melihat permukaan serviks dengan lebih jelas.

Larutan tertentu boleh digunakan pada serviks untuk membantu mengenal pasti kawasan yang kelihatan abnormal.

Biopsi

Jika terdapat kawasan yang mencurigakan, sampel kecil tisu boleh diambil untuk diperiksa oleh pakar patologi.

Biopsi adalah langkah penting untuk menentukan sama ada sel kanser benar-benar wujud.

Oleh sebab itu, keputusan HPV positif atau Pap smear abnormal tidak boleh dianggap sebagai diagnosis kanser serviks.

Apakah Tahap Kanser Serviks?

Selepas kanser disahkan, doktor perlu menentukan sejauh mana penyakit telah berkembang. Proses ini dipanggil staging.

Pemeriksaan boleh melibatkan MRI, CT, PET CT atau ujian lain bergantung kepada keadaan pesakit.

Secara ringkas:

• Tahap I: kanser masih berada pada serviks.
• Tahap II: kanser telah merebak keluar dari serviks ke kawasan berdekatan tertentu.
• Tahap III: penyakit telah merebak lebih jauh dalam pelvis dan boleh melibatkan nodus limfa atau menyebabkan masalah pada saluran kencing.
• Tahap IV: kanser telah merebak ke organ berdekatan tertentu atau bahagian badan yang lebih jauh.

Tahap kanser merupakan antara faktor paling penting dalam menentukan rawatan.

Bagaimana Kanser Serviks Dirawat?

Rawatan tidak sama bagi setiap pesakit.

Doktor akan mempertimbangkan:

• tahap kanser
• saiz dan lokasi tumor
• jenis kanser
• keadaan kesihatan keseluruhan
• penglibatan nodus limfa
• rawatan yang pernah diterima
• rancangan untuk mempunyai anak pada masa hadapan

1. Pembedahan

Pembedahan sering dipertimbangkan untuk sesetengah kanser peringkat awal.

Prosedur boleh terdiri daripada pembuangan kawasan kecil serviks sehinggalah histerektomi, bergantung kepada tahap penyakit.

Bagi sebilangan kecil pesakit dengan kanser awal yang memenuhi kriteria tertentu, prosedur yang cuba mengekalkan kesuburan seperti trakelektomi radikal mungkin menjadi pilihan.

Jika kesuburan pada masa hadapan penting kepada pesakit, perkara ini perlu dibincangkan dengan pasukan rawatan sebelum terapi bermula.

2. Radioterapi

Radioterapi menggunakan tenaga berkuasa tinggi untuk memusnahkan sel kanser.

Rawatan kanser serviks boleh menggunakan:

• radioterapi luaran
• radioterapi dalaman atau brakiterapi
• kombinasi kedua-duanya

3. Kemoterapi

Kemoterapi boleh diberikan bersama radioterapi. Pendekatan ini dikenali sebagai kemoradioterapi dan sering digunakan bagi kanser serviks yang lebih lanjut secara setempat.

4. Terapi sistemik untuk penyakit lanjut

Untuk kanser yang telah merebak, berulang atau tidak sesuai dirawat secara kuratif dengan pembedahan atau radioterapi sahaja, rawatan sistemik mungkin diperlukan.

Ia boleh merangkumi:

• kemoterapi
• terapi sasaran seperti bevacizumab dalam keadaan tertentu
• imunoterapi bagi pesakit yang memenuhi kriteria tertentu

Pilihan imunoterapi kini turut digunakan dalam beberapa keadaan kanser serviks lanjut dan dalam kombinasi rawatan tertentu. Namun, kesesuaiannya bergantung kepada tahap penyakit, rawatan terdahulu, ciri tumor, biomarker dan kelulusan rawatan setempat.

Tidak semua pesakit memerlukan atau sesuai menerima imunoterapi.

Adakah Kanser Serviks Boleh Sembuh?

Ya, kanser serviks boleh dirawat dengan berkesan, terutama apabila ia dikesan pada peringkat awal.

WHO menyatakan bahawa kanser serviks boleh disembuhkan apabila dikesan awal dan dirawat dengan segera serta sesuai.

Namun, peluang rawatan berjaya bergantung kepada banyak perkara seperti:

• tahap kanser ketika diagnosis
• saiz dan lokasi kanser
• penglibatan nodus limfa
• jenis tumor
• kesihatan keseluruhan
• respons terhadap rawatan

Statistik survival populasi tidak boleh digunakan untuk meramalkan secara tepat apa yang akan berlaku kepada seorang individu.

Bagaimana Mencegah Kanser Serviks?

Pencegahan kanser serviks melibatkan beberapa lapisan perlindungan.

1. Vaksin HPV

Vaksin HPV membantu melindungi daripada jenis HPV utama yang menyebabkan kanser serviks dan beberapa kanser lain.

Vaksin paling berkesan apabila diberikan sebelum seseorang terdedah kepada HPV, sebab itulah program vaksinasi memberi tumpuan kepada remaja.

Malaysia telah menjalankan Program Imunisasi HPV Kebangsaan untuk remaja perempuan melalui program kesihatan sekolah. Data KKM terkini turut mencatatkan penggunaan polisi satu dos dalam program vaksinasi HPV kebangsaan.

Bagi individu di luar kumpulan program kebangsaan atau yang tidak pasti sejarah vaksinasi mereka, jadual yang sesuai perlu disemak dengan doktor atau klinik kerana bilangan dos boleh bergantung kepada umur, keadaan imun dan polisi semasa.

Vaksin HPV:

• tidak mengandungi HPV hidup yang boleh menyebabkan jangkitan
• tidak menyebabkan kanser serviks
• tidak merawat jangkitan HPV yang telah sedia ada
• bertujuan mencegah jangkitan dan penyakit berkaitan HPV pada masa hadapan

2. Jalani saringan serviks

Vaksinasi tidak menggantikan saringan.

Walaupun seseorang pernah menerima vaksin HPV, dia masih perlu mengikuti cadangan saringan yang berkenaan kerana vaksin tidak melindungi daripada setiap jenis HPV penyebab kanser.

3. Jangan merokok

Berhenti merokok boleh memberikan banyak manfaat kesihatan termasuk mengurangkan salah satu faktor yang dikaitkan dengan perkembangan penyakit serviks berkaitan HPV.

4. Amalkan seks lebih selamat

Penggunaan kondom boleh mengurangkan risiko penularan HPV dan jangkitan seksual lain.

Walau bagaimanapun, kondom tidak memberi perlindungan 100% terhadap HPV kerana virus boleh berada pada kulit genital yang tidak dilindungi kondom.

Mitos dan Fakta Tentang Kanser Serviks

Mitos: HPV positif bermaksud saya ada kanser

Fakta: Tidak. Majoriti jangkitan HPV tidak menjadi kanser.

Mitos: Saya sihat dan tiada simptom, jadi saya tidak perlukan saringan

Fakta: Perubahan pra-kanser dan kanser serviks awal sering tidak menyebabkan simptom.

Mitos: Vaksin HPV boleh menyebabkan jangkitan HPV

Fakta: Vaksin HPV tidak mengandungi virus hidup yang boleh menyebabkan jangkitan HPV.

Mitos: Sudah divaksin bermaksud tidak perlu lagi saringan

Fakta: Vaksinasi mengurangkan risiko tetapi tidak menggantikan saringan serviks.

Mitos: Hanya wanita yang mempunyai ramai pasangan seksual mendapat kanser serviks

Fakta: HPV sangat biasa. Seseorang boleh terdedah walaupun hanya mempunyai seorang pasangan seksual.

Ringkasan

Kanser serviks berkait rapat dengan jangkitan HPV berisiko tinggi yang berterusan, tetapi perkembangan daripada HPV kepada kanser biasanya mengambil masa. Tempoh ini memberi peluang untuk mengenal pasti individu berisiko dan merawat perubahan pra-kanser sebelum penyakit menjadi invasif.

Perkara utama yang perlu diingati ialah:

1. HPV sangat biasa dan HPV positif tidak bermaksud seseorang mempunyai kanser.
2. Kanser serviks awal boleh berlaku tanpa simptom.
3. Pendarahan faraj yang luar biasa tidak patut diabaikan.
4. Ujian HPV dan Pap smear mempunyai fungsi yang berbeza.
5. Saringan membolehkan perubahan berisiko dikesan sebelum ia berkembang menjadi kanser.
6. Vaksin HPV dan saringan merupakan dua strategi pencegahan yang saling melengkapi.
7. Kanser serviks yang dikesan awal mempunyai peluang rawatan yang jauh lebih baik.

Jika anda tidak pasti sama ada sudah tiba masanya untuk menjalani saringan atau vaksinasi HPV, berbincang dengan doktor atau klinik kesihatan berdasarkan umur, sejarah saringan, status imun dan faktor kesihatan anda.

Soalan Lazim Tentang Kanser Serviks