Adrenal Fatigue: Betul Ke Wujud? Fakta, Simptom dan Penjelasan Perubatan

Pernahkah anda berasa penat hampir setiap hari walaupun sudah tidur? Sukar bangun pagi, memerlukan beberapa cawan kopi untuk kekal bertenaga, sukar fokus dan terasa seperti badan tidak mampu lagi menghadapi stres?

Jika anda mencari simptom ini di internet atau media sosial, anda mungkin pernah menemui istilah “adrenal fatigue”atau keletihan adrenal.

Istilah ini sering digunakan untuk menggambarkan keadaan apabila seseorang dikatakan mengalami stres terlalu lama sehingga kelenjar adrenal menjadi “letih” dan tidak lagi mampu menghasilkan hormon seperti kortisol dengan mencukupi.

Penjelasan tersebut kedengaran logik. Masalahnya, setakat bukti perubatan semasa, adrenal fatigue tidak diiktiraf sebagai diagnosis perubatan dan tiada bukti kukuh bahawa kelenjar adrenal yang normal menjadi “letih” akibat stres kronik dengan cara seperti yang sering didakwa. Endocrine Society juga menyatakan bahawa tiada ujian yang terbukti boleh mendiagnosis adrenal fatigue.

Namun, ini tidak bermaksud simptom yang anda alami tidak nyata.

Keletihan, masalah tidur, pening, sukar fokus atau kehilangan tenaga boleh berlaku akibat pelbagai masalah kesihatan lain. Malah terdapat keadaan sebenar yang dikenali sebagai adrenal insufficiency, apabila badan tidak menghasilkan hormon kortisol yang mencukupi.

Jadi, apakah sebenarnya adrenal fatigue dan bagaimana ia berbeza daripada penyakit adrenal yang sebenar?

Apa Itu Adrenal Fatigue?

“Adrenal fatigue” ialah istilah yang digunakan untuk menerangkan sekumpulan simptom yang dikatakan berlaku selepas seseorang terdedah kepada stres mental, emosi atau fizikal untuk tempoh yang panjang.

Menurut teori adrenal fatigue, prosesnya dikatakan berlaku seperti berikut:

1. Seseorang mengalami stres yang berpanjangan.
2. Badan memerlukan lebih banyak hormon stres seperti kortisol.
3. Kelenjar adrenal dikatakan bekerja lebih keras untuk memenuhi permintaan tersebut.
4. Lama kelamaan, kelenjar adrenal kononnya menjadi “letih”.
5. Penghasilan kortisol mula menurun.
6. Individu mula mengalami keletihan dan pelbagai simptom lain.

Teori ini menjadi popular kerana ia memberikan penjelasan yang mudah kepada masalah yang sangat kompleks.

Walau bagaimanapun, mekanisme tersebut belum dibuktikan secara saintifik.

Satu systematic review yang menilai kajian berkaitan adrenal fatigue mendapati keputusan kajian mengenai fungsi paksi hypothalamic pituitary adrenal atau HPA adalah tidak konsisten dan tidak memberikan bukti bahawa adrenal fatigue merupakan keadaan perubatan yang terbukti.

Kenapa Istilah Adrenal Fatigue Menjadi Popular?

Salah satu sebab utama ialah simptom yang dikaitkan dengannya sangat umum.

Antaranya:

• sentiasa berasa penat;
• susah bangun pagi;
• tidak mempunyai tenaga;
• sukar tidur;
• craving makanan masin atau manis;
• sukar fokus;
• mudah tertekan;
• memerlukan kopi atau minuman berkafein;
• rasa bertenaga pada waktu malam tetapi lesu pada waktu pagi.

Ramai orang memang mengalami satu atau lebih daripada simptom ini.

Stres kronik juga sememangnya boleh mempengaruhi tidur, mood, tabiat pemakanan, tahap tenaga dan kesihatan secara keseluruhan. Oleh sebab itu, mudah untuk membuat kesimpulan bahawa semua simptom tersebut berpunca daripada “adrenal yang letih”.

Tambahan pula, istilah adrenal fatigue sering muncul bersama produk seperti:

• ujian kortisol komersial;
• “adrenal support supplement”;
• vitamin tertentu;
• program “cortisol reset”;
• diet khusus;
• produk yang mendakwa boleh “repair” atau “detox” adrenal.

Masalahnya ialah apabila satu diagnosis yang belum terbukti diterima terlalu awal, punca sebenar keletihan mungkin tidak dicari atau dirawat dengan betul.

Apa Sebenarnya Fungsi Kelenjar Adrenal?

Kelenjar adrenal ialah dua kelenjar kecil yang terletak di bahagian atas buah pinggang.

Walaupun kecil, kelenjar ini menghasilkan beberapa hormon penting untuk kelangsungan fungsi badan.

Kortisol

Kortisol sering digelar sebagai “hormon stres”, tetapi fungsinya jauh lebih luas.

Kortisol membantu badan:

• bertindak balas terhadap tekanan fizikal;
• mengawal tekanan darah;
• mempengaruhi paras glukosa darah;
• mengawal metabolisme;
• memodulasi keradangan.

Aldosterone

Aldosterone membantu mengawal keseimbangan sodium, potassium dan air dalam badan.

Sistem ini penting untuk mengekalkan:

• tekanan darah;
• keseimbangan cecair;
• fungsi saraf;
• fungsi otot.

Adrenaline dan noradrenaline

Hormon ini memainkan peranan dalam tindak balas segera badan apabila berhadapan dengan ancaman atau stres, termasuk peningkatan kadar denyutan jantung dan kewaspadaan.

Kelenjar adrenal juga menghasilkan sejumlah androgen adrenal.

Penghasilan kortisol pula bukan dikawal oleh adrenal semata-mata. Ia merupakan sebahagian daripada sistem komunikasi antara hypothalamus, kelenjar pituitari dan kelenjar adrenal, yang dikenali sebagai paksi HPA.

Jadi, Adrenal Fatigue Betul Ke Wujud?

Berdasarkan bukti saintifik semasa, jawapannya ialah:

Adrenal fatigue tidak dianggap sebagai diagnosis perubatan yang terbukti atau diiktiraf.

Endocrine Society menyatakan bahawa tiada bukti saintifik yang menyokong adrenal fatigue sebagai keadaan perubatan sebenar dan tiada ujian yang boleh mengesahkannya.

Ini berbeza daripada mengatakan bahawa seseorang yang mengadu keletihan sebenarnya sihat sepenuhnya.

Simptomnya mungkin nyata. Label adrenal fatigue itulah yang bermasalah.

Sebagai contoh, seseorang yang berasa sangat penat mungkin sebenarnya mempunyai:

• anemia;
• masalah tiroid;
• obstructive sleep apnea;
• diabetes;
• insomnia;
• kekurangan zat besi;
• kesan sampingan ubat;
• depression atau anxiety;
• penyakit kronik tertentu;
• masalah adrenal sebenar.

Jika semua simptom terus dianggap sebagai adrenal fatigue, penyakit sebenar boleh terlepas daripada pemeriksaan.

Simptom Yang Sering Dikaitkan Dengan Adrenal Fatigue

Antara simptom yang sering dikatakan sebagai tanda adrenal fatigue ialah:

• keletihan berpanjangan;
• sukar bangun pada waktu pagi;
• rasa tidak segar walaupun sudah tidur;
• masalah tidur;
• “brain fog” atau sukar fokus;
• craving makanan masin;
• craving makanan manis;
• kebergantungan kepada kopi atau kafein;
• kurang tenaga pada waktu siang;
• rasa lebih aktif pada waktu malam;
• mudah mengalami stres;
• perubahan mood;
• sakit atau lenguh badan.

Namun, simptom ini tidak boleh digunakan untuk mendiagnosis adrenal fatigue.

Endocrine Society menegaskan bahawa simptom seperti keletihan, masalah tidur, craving garam dan gula serta keperluan terhadap stimulant seperti kafein adalah sangat tidak spesifik dan boleh muncul dalam pelbagai keadaan lain.

Kalau Bukan Adrenal Fatigue, Kenapa Saya Selalu Penat?

Keletihan ialah simptom, bukannya satu diagnosis.

Puncanya boleh berbeza antara seseorang dengan orang lain.

1. Tidur tidak mencukupi

Tidur enam atau tujuh jam tidak semestinya mencukupi untuk setiap individu.

Masalah juga boleh berpunca daripada:

• jadual tidur tidak konsisten;
• bekerja syif;
• menggunakan telefon sehingga lewat malam;
• insomnia;
• tidur yang sering terganggu.

Walaupun jumlah masa di atas katil kelihatan panjang, kualiti tidur mungkin masih tidak baik.

2. Obstructive sleep apnea

Seseorang yang mengalami sleep apnea boleh berhenti bernafas berulang kali ketika tidur.

Antara petunjuknya termasuk:

• berdengkur kuat;
• tercekik atau tercungap ketika tidur;
• sakit kepala pada waktu pagi;
• sangat mengantuk pada waktu siang.

Seseorang mungkin tidur selama lapan jam tetapi tetap bangun dalam keadaan letih.

3. Anemia dan kekurangan zat besi

Anemia boleh menyebabkan:

• keletihan;
• lemah;
• pening;
• berdebar;
• semput ketika melakukan aktiviti.

Wanita yang mengalami haid banyak antara individu yang boleh berisiko mengalami kekurangan zat besi.

4. Masalah tiroid

Hypothyroidism atau tiroid kurang aktif juga boleh menyebabkan keletihan.

Simptom lain boleh termasuk:

• mudah berasa sejuk;
• sembelit;
• kulit kering;
• perubahan berat badan;
• sukar fokus.

5. Diabetes dan masalah metabolik

Paras glukosa yang terlalu tinggi atau tidak terkawal juga boleh menyebabkan seseorang berasa lemah atau kurang bertenaga.

6. Stres kronik

Stres kronik memang boleh memberi kesan fizikal.

Ia boleh mengganggu:

• tidur;
• konsentrasi;
• mood;
• selera makan;
• tahap aktiviti;
• tenaga pada waktu siang.

Tetapi kesan stres tersebut tidak sama dengan membuktikan bahawa adrenal telah menjadi “letih”.

7. Depression dan anxiety

Masalah kesihatan mental boleh muncul sebagai simptom fizikal, termasuk keletihan, gangguan tidur dan kesukaran memberikan tumpuan.

Ia juga boleh berlaku serentak dengan keadaan perubatan lain.

8. Ubat tertentu

Sesetengah ubat boleh menyebabkan rasa mengantuk atau kurang bertenaga.

Oleh itu, beritahu doktor semua ubat, supplement dan produk herba yang anda gunakan.

9. Penyakit kronik atau keadaan selepas jangkitan

Keletihan juga boleh berlaku bersama penyakit buah pinggang, hati, jantung, penyakit keradangan atau selepas sesetengah jangkitan.

Sebab itulah tiada satu ujian darah yang sesuai untuk semua orang yang berasa penat.

Pemeriksaan sepatutnya berdasarkan simptom, sejarah kesihatan dan faktor risiko individu.

Adrenal Fatigue Tidak Sama Dengan Adrenal Insufficiency

Ini merupakan perbezaan yang paling penting untuk difahami.

Adrenal insufficiency ialah penyakit sebenar apabila badan tidak menghasilkan hormon tertentu, terutamanya kortisol, dalam jumlah yang mencukupi.

Jenis Adrenal Insufficiency

Primary adrenal insufficiency

Primary adrenal insufficiency berlaku apabila masalah berasal daripada kelenjar adrenal itu sendiri.

Keadaan ini turut dikenali sebagai Addison disease.

Dalam Addison disease, adrenal tidak menghasilkan kortisol yang mencukupi dan penghasilan aldosterone juga boleh terjejas.

Penyakit autoimun merupakan antara penyebab utama Addison disease.

Secondary adrenal insufficiency

Secondary adrenal insufficiency berlaku apabila kelenjar pituitari tidak menghasilkan ACTH yang mencukupi.

ACTH ialah hormon yang memberi isyarat kepada adrenal untuk menghasilkan kortisol.

Tertiary adrenal insufficiency

Tertiary adrenal insufficiency melibatkan gangguan pada hypothalamus dan sistem yang mengawal penghasilan ACTH serta kortisol.

Salah satu sebab penting ialah menghentikan corticosteroid secara tiba-tiba selepas penggunaannya dalam tempoh yang panjang.

Oleh itu:

Jangan berhenti mengambil ubat corticosteroid yang dipreskripsikan secara tiba-tiba tanpa arahan doktor.

Doktor mungkin perlu mengurangkan dos secara berperingkat bergantung kepada jenis ubat, dos, tempoh penggunaan dan keadaan pesakit.

Apakah Simptom Adrenal Insufficiency?

Simptomnya boleh berkembang secara perlahan dan kadangkala sukar dikenal pasti pada peringkat awal.

Antara simptom yang boleh berlaku ialah:

• keletihan berpanjangan;
• kelemahan otot;
• kurang selera makan;
• penurunan berat badan;
• sakit abdomen;
• loya;
• muntah;
• cirit-birit;
• tekanan darah rendah;
• pening apabila berdiri;
• craving makanan masin;
• paras glukosa darah rendah pada sesetengah individu.

Dalam Addison disease, sesetengah pesakit turut mengalami kulit menjadi lebih gelap atau hyperpigmentation, termasuk di kawasan lipatan kulit, parut atau bahagian tertentu badan.

Simptom ini tetap tidak khusus kepada adrenal insufficiency. Diagnosis memerlukan penilaian dan ujian yang sesuai.

Bagaimana Doktor Memeriksa Keletihan dan Masalah Kortisol?

Doktor biasanya tidak bermula dengan satu “panel adrenal” yang sama untuk semua orang.

1. Sejarah simptom

Doktor mungkin bertanya:

• Bilakah keletihan bermula?
• Adakah ia berlaku setiap hari?
• Bagaimana corak tidur anda?
• Adakah berat badan berubah?
• Adakah anda mengalami pening, muntah atau sakit abdomen?
• Bagaimana keadaan haid?
• Adakah anda berdengkur?
• Adakah terdapat simptom depression atau anxiety?
• Apakah ubat dan supplement yang digunakan?
• Pernahkah menggunakan corticosteroid?

Maklumat ini membantu menentukan ujian yang benar-benar diperlukan.

2. Pemeriksaan fizikal

Pemeriksaan boleh merangkumi:

• tekanan darah;
• nadi;
• berat badan;
• pemeriksaan umum;
• tanda anemia;
• perubahan kulit;
• tanda penyakit tiroid atau masalah lain.

3. Ujian berdasarkan kemungkinan punca

Bergantung kepada situasi, doktor mungkin mempertimbangkan ujian seperti:

• full blood count;
• ferritin atau penilaian zat besi;
• fungsi tiroid;
• glukosa;
• elektrolit;
• fungsi organ tertentu;
• ujian lain berdasarkan simptom.

Tidak semua orang memerlukan semua ujian ini.

4. Ujian khusus adrenal

Jika adrenal insufficiency benar-benar disyaki, paras kortisol dan hormon berkaitan boleh diperiksa.

ACTH stimulation test merupakan ujian yang paling kerap digunakan untuk membantu mendiagnosis adrenal insufficiency. Kortisol diperiksa sebelum dan selepas pemberian ACTH sintetik untuk melihat sama ada adrenal bertindak balas dengan sewajarnya.

Ujian tambahan mungkin diperlukan untuk menentukan sama ada masalah berpunca daripada adrenal, pituitari atau hypothalamus.

Bagaimana Dengan Ujian Kortisol Air Liur?

Kortisol memang boleh diukur daripada darah, air kencing atau air liur dalam situasi perubatan tertentu.

Tetapi ini tidak bermaksud sebarang ujian kortisol boleh digunakan untuk mengesahkan adrenal fatigue.

Kortisol berubah mengikut:

• waktu dalam sehari;
• tidur;
• penyakit;
• ubat;
• tekanan fizikal;
• pelbagai faktor fisiologi lain.

Endocrine Society menyatakan bahawa ujian darah atau air liur yang ditawarkan untuk mendiagnosis adrenal fatigue tidak disokong oleh kajian saintifik yang baik untuk tujuan tersebut.

Keputusan yang kelihatan “tinggi”, “rendah” atau “tidak optimum” juga tidak patut ditafsirkan tanpa konteks klinikal.

Perlukah Ambil Adrenal Support Supplement?

Berhati-hati dengan produk yang mendakwa boleh:

• “repair adrenal”;
• “reset cortisol”;
• “balance cortisol”;
• “detox adrenal”;
• menyembuhkan adrenal fatigue.

Masalah utamanya ialah adrenal fatigue sendiri bukan diagnosis yang terbukti.

Selain itu, supplement boleh:

• mempunyai kandungan yang tidak diperlukan;
• berinteraksi dengan ubat;
• menyebabkan kesan sampingan;
• memberikan rasa selamat yang palsu;
• melambatkan diagnosis penyakit sebenar.

Endocrine Society turut memberi amaran mengenai penggunaan supplement yang dijual sebagai rawatan adrenal fatigue dan menyatakan sesetengah produk mungkin tidak mempunyai bukti keselamatan yang mencukupi.

Lebih membimbangkan jika sesuatu produk mengandungi hormon atau bahan yang boleh mempengaruhi sistem hormon badan.

Jangan mengambil hormon adrenal atau steroid tanpa pengawasan perubatan.

Apa Yang Boleh Dilakukan Jika Anda Selalu Penat?

Daripada cuba “merawat adrenal fatigue”, pendekatan yang lebih berguna ialah mencari faktor yang benar-benar boleh diperbaiki.

1. Betulkan rutin tidur

Cuba:

• tidur dan bangun pada waktu yang hampir sama;
• mendapatkan tempoh tidur yang mencukupi;
• kurangkan skrin sebelum tidur;
• elakkan kafein lewat petang atau malam;
• dapatkan pemeriksaan jika berdengkur kuat atau sangat mengantuk pada waktu siang.

2. Kurangkan kebergantungan kepada kafein

Kopi boleh meningkatkan kewaspadaan buat sementara waktu tetapi tidak menghapuskan punca keletihan.

Jika anda memerlukan kafein berulang kali hanya untuk menjalani aktiviti harian, lihat semula tidur dan kesihatan keseluruhan.

3. Kekalkan pemakanan seimbang

Anda tidak memerlukan “adrenal detox diet”.

Utamakan:

• sumber protein;
• sayur;
• buah;
• bijirin atau sumber karbohidrat berkualiti;
• lemak yang sesuai;
• air yang mencukupi.

4. Kekal aktif

Aktiviti fizikal berkala boleh membantu kesihatan kardiovaskular, tidur dan kesejahteraan mental.

Mulakan mengikut kemampuan jika anda lama tidak bersenam.

5. Urus stres secara realistik

Stres kronik tetap perlu diambil serius walaupun ia tidak menyebabkan adrenal fatigue seperti yang didakwa.

Antara pendekatan yang boleh membantu:

• jadual rehat yang lebih baik;
• aktiviti fizikal;
• teknik relaksasi;
• mengurangkan beban yang boleh diubah;
• berbincang dengan ahli keluarga;
• mendapatkan bantuan profesional apabila diperlukan.

6. Dapatkan pemeriksaan jika keletihan berterusan

Jumpa doktor jika rasa penat:

• berlaku hampir setiap hari;
• berlanjutan beberapa minggu;
• semakin teruk;
• mengganggu kerja atau pembelajaran;
• menyebabkan anda sukar melakukan aktiviti biasa;
• disertai simptom lain.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan terutamanya jika keletihan disertai:

• penurunan berat badan tanpa dirancang;
• kelemahan ketara;
• kurang selera makan;
• pening ketika berdiri;
• pengsan;
• muntah atau cirit-birit berulang;
• sakit abdomen;
• perubahan warna kulit yang tidak dapat dijelaskan;
• tekanan darah rendah;
• sejarah penggunaan corticosteroid jangka panjang.

Beritahu doktor jika anda pernah mengambil steroid dalam bentuk tablet, suntikan atau rawatan lain untuk tempoh tertentu.

Adrenal Crisis: Bila Ia Menjadi Kecemasan

Adrenal insufficiency yang sebenar boleh membawa kepada adrenal crisis, iaitu keadaan kecemasan akibat kekurangan kortisol yang teruk.

Tanda amaran boleh termasuk:

• kelemahan yang sangat teruk;
• muntah dan cirit-birit;
• sakit abdomen, belakang bawah atau kaki secara tiba-tiba;
• tekanan darah yang sangat rendah;
• pening teruk;
• kekeliruan;
• mengantuk luar biasa;
• hilang kesedaran.

Adrenal crisis boleh mengancam nyawa dan memerlukan rawatan kecemasan segera.

Adrenal Fatigue: Mitos vs Fakta

Mitos: Stres kronik menyebabkan adrenal menjadi “penat”

Fakta: Stres kronik boleh memberi kesan kepada tidur, mood dan kesihatan, tetapi tiada bukti kukuh bahawa adrenal normal menjadi “kehabisan tenaga” seperti yang digambarkan dalam teori adrenal fatigue.

Mitos: Selalu penat bermaksud kortisol rendah

Fakta: Keletihan mempunyai banyak kemungkinan punca. Kortisol rendah tidak boleh ditentukan berdasarkan keletihan sahaja.

Mitos: Ujian air liur boleh mengesahkan adrenal fatigue

Fakta: Tiada ujian standard yang telah disahkan untuk mendiagnosis adrenal fatigue.

Mitos: Adrenal fatigue dan Addison disease ialah penyakit yang sama

Fakta: Addison disease ialah primary adrenal insufficiency yang sebenar dan boleh menyebabkan penghasilan kortisol tidak mencukupi.

Mitos: Adrenal supplement boleh memulihkan adrenal

Fakta: Tiada rawatan supplement standard yang terbukti diperlukan untuk adrenal fatigue, dan penggunaan sesetengah produk tanpa pengawasan boleh membawa risiko.

Kesimpulan

Adrenal fatigue merupakan istilah yang sangat popular di internet, tetapi populariti tidak sama dengan bukti perubatan.

Setakat pengetahuan saintifik semasa, adrenal fatigue tidak diiktiraf sebagai diagnosis perubatan dan tiada bukti kukuh bahawa stres menyebabkan kelenjar adrenal normal menjadi “letih” sehingga tidak mampu menghasilkan kortisol secukupnya.

Namun, jangan pula mengabaikan keletihan yang berpanjangan.

Masalah tidur, anemia, kekurangan zat besi, penyakit tiroid, diabetes, masalah kesihatan mental, kesan ubat dan pelbagai keadaan lain boleh menyebabkan simptom yang hampir sama.

Lebih penting lagi, adrenal insufficiency ialah penyakit sebenar yang berbeza daripada adrenal fatigue dan dalam keadaan tertentu boleh menyebabkan adrenal crisis yang mengancam nyawa.

Daripada menganggap setiap keletihan sebagai masalah adrenal, pendekatan yang lebih selamat ialah mencari punca sebenar berdasarkan sejarah kesihatan, pemeriksaan dan ujian yang sesuai.

Soalan Lazim Tentang Adrenal Fatigue