Neuropati Diabetik: Punca, Gejala, Diagnosis dan Rawatan

Pernahkah anda mengalami rasa kebas, semut-semut atau panas seperti terbakar pada tapak kaki, terutamanya ketika hendak tidur? Bagi pesakit diabetes atau kencing manis, gejala ini mungkin menandakan neuropati diabetik, iaitu kerosakan saraf yang berlaku akibat penyakit diabetes.

Neuropati diabetik boleh menjejaskan deria sentuhan, pergerakan dan fungsi organ dalaman. Walaupun sesetengah pesakit mengalami kesakitan yang mengganggu kehidupan harian, ada juga yang kehilangan deria rasa tanpa menyedari bahawa saraf mereka sudah terjejas.

Pengesanan awal penting kerana kerosakan saraf boleh meningkatkan risiko luka kaki, jangkitan dan komplikasi serius sekiranya tidak ditangani.

Apa Itu Neuropati Diabetik?

Neuropati diabetik merujuk kepada kerosakan saraf yang berpunca daripada diabetes. Keadaan ini boleh berlaku apabila paras glukosa darah yang tinggi secara berpanjangan serta gangguan metabolik berkaitan diabetes menjejaskan fungsi saraf.

Saraf mempunyai beberapa fungsi penting, termasuk menghantar maklumat tentang sentuhan, suhu dan kesakitan kepada otak. Saraf juga membantu mengawal pergerakan otot serta fungsi automatik seperti degupan jantung dan pencernaan.

Apabila saraf mengalami kerosakan, penghantaran isyarat ini boleh terganggu. Pesakit mungkin mengalami rasa yang luar biasa, kehilangan deria atau kelemahan otot.

Neuropati periferi merupakan jenis yang paling lazim. Menurut National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK), kira-kira satu pertiga hingga separuh daripada individu yang menghidap diabetes mengalami neuropati periferi.

Walau bagaimanapun, bukan semua masalah saraf pada pesakit diabetes semestinya disebabkan oleh diabetes. Kekurangan vitamin B12, masalah tiroid dan penyakit lain juga boleh menghasilkan gejala yang hampir sama.

Bagaimana Diabetes Merosakkan Saraf?

Paras glukosa darah yang tinggi dalam jangka panjang boleh mengganggu proses metabolik dalam sel saraf.

Selain itu, diabetes boleh merosakkan saluran darah kecil yang membekalkan oksigen dan nutrien kepada saraf. Gangguan ini menyebabkan saraf semakin sukar berfungsi dengan normal.

Kerosakan biasanya berkembang secara perlahan-lahan, bermula pada saraf yang panjang menuju ke jari kaki sebelum melibatkan bahagian kaki yang lebih tinggi.

Jenis-Jenis Neuropati Diabetik

Neuropati diabetik bukan satu keadaan yang seragam. Jenis kerosakan saraf menentukan lokasi gejala dan kesannya terhadap tubuh.

1. Neuropati Periferi

Neuropati periferi menjejaskan saraf di luar otak dan saraf tunjang, terutamanya pada kaki dan bahagian bawah tungkai.

Gejalanya biasanya bermula pada kedua-dua belah kaki dan berkembang secara beransur-ansur ke atas. Dalam keadaan lebih lanjut, tangan juga boleh terlibat.

Pesakit mungkin mengalami kebas, rasa terbakar, rasa mencucuk atau kehilangan deria sentuhan.

2. Neuropati Autonomik

Neuropati autonomik menjejaskan saraf yang mengawal fungsi badan tanpa disedari, seperti tekanan darah, penghadaman, pundi kencing dan fungsi seksual.

Antara gejalanya ialah pening ketika berdiri, masalah penghadaman, gangguan membuang air kecil dan perubahan pengeluaran peluh.

3. Neuropati Proksimal

Jenis ini kurang lazim dan biasanya melibatkan saraf di bahagian pinggul, punggung atau paha.

Pesakit boleh mengalami sakit yang kuat, kelemahan otot dan kesukaran bangun daripada kerusi. Gejala mungkin lebih ketara pada sebelah badan.

4. Neuropati Fokal

Neuropati fokal melibatkan satu saraf atau kumpulan saraf tertentu.

Contohnya ialah sindrom terowong karpal yang menyebabkan kebas, sakit atau kelemahan pada tangan akibat tekanan terhadap saraf di pergelangan tangan.

Punca dan Faktor Risiko Neuropati Diabetik

Punca utama neuropati diabetik ialah gangguan fungsi saraf yang berkaitan dengan diabetes, khususnya pendedahan berpanjangan kepada paras glukosa darah yang tinggi.

Walau bagaimanapun, risiko seseorang tidak ditentukan oleh glukosa darah semata-mata.

Antara faktor yang boleh meningkatkan risiko ialah:

• Tempoh menghidap diabetes: Semakin lama seseorang menghidap diabetes, semakin tinggi kemungkinan kerosakan saraf berlaku.
• Pengurusan glukosa darah yang kurang optimum: Paras glukosa yang kerap berada di luar sasaran meningkatkan risiko komplikasi.
• Tekanan darah tinggi: Boleh menjejaskan kesihatan saluran darah yang membekalkan nutrien kepada saraf.
• Kolesterol dan trigliserida tinggi: Gangguan lipid berkait dengan risiko kerosakan saraf.
• Obesiti: Boleh meningkatkan risiko melalui gangguan metabolik.
• Merokok: Menjejaskan saluran darah dan meningkatkan risiko komplikasi diabetes.
• Penyakit buah pinggang: Sering wujud bersama komplikasi diabetes yang lain.

Walaupun neuropati lebih kerap dikaitkan dengan diabetes yang telah lama berlaku, keadaan ini juga boleh dikesan ketika seseorang baru didiagnosis dengan diabetes jenis 2.

Hal ini kerana diabetes jenis 2 mungkin telah berkembang selama beberapa tahun sebelum dikenal pasti.

Gejala dan Tanda Neuropati Diabetik

Gejala neuropati diabetik berbeza mengikut jenis saraf yang terlibat dan tahap kerosakannya.

Kebas dan Kurang Deria Rasa pada Kaki

Kebas merupakan antara gejala yang paling lazim. Pesakit mungkin berasa seolah-olah memakai stoking tebal walaupun sebenarnya berkaki ayam.

Sesetengah individu tidak lagi dapat merasakan sentuhan ringan, tekanan atau perubahan suhu dengan baik.

Keadaan ini berbahaya kerana luka kecil, batu di dalam kasut atau permukaan panas mungkin tidak disedari.

Rasa Semut-Semut dan Mencucuk

Pesakit boleh mengalami rasa seperti dicucuk jarum halus atau semut merayap pada tapak kaki.

Rasa ini mungkin berlaku sekali-sekala pada peringkat awal sebelum menjadi lebih kerap.

Sakit Seperti Terbakar atau Renjatan Elektrik

Kesakitan akibat neuropati boleh digambarkan sebagai:

• Panas seperti terbakar.
• Dicucuk benda tajam.
• Terkena renjatan elektrik.
• Sakit mencengkam atau berdenyut.
• Terlalu sensitif apabila disentuh.

Kesakitan sering menjadi lebih ketara pada waktu malam. Ada pesakit yang berasa sakit walaupun hanya terkena selimut.

Gangguan Keseimbangan dan Pergerakan

Kerosakan saraf boleh menjejaskan keupayaan seseorang mengenal pasti kedudukan kaki tanpa melihatnya.

Akibatnya, pesakit mungkin kurang stabil ketika berjalan, terutama dalam keadaan gelap.

Dalam keadaan tertentu, kelemahan otot juga boleh berlaku dan meningkatkan risiko terjatuh.

Gejala Melibatkan Organ Dalaman

Jika saraf autonomik terjejas, pesakit mungkin mengalami:

• Pening atau hampir pitam ketika berdiri.
• Rasa cepat kenyang, loya atau muntah akibat gangguan pergerakan perut.
• Sembelit atau cirit-birit yang berulang.
• Kesukaran mengosongkan pundi kencing.
• Masalah ereksi atau gangguan fungsi seksual.
• Pengeluaran peluh yang berlebihan atau berkurangan.

Gejala ini memerlukan penilaian kerana terdapat pelbagai keadaan lain yang boleh menyebabkan masalah serupa.

Neuropati Tanpa Gejala

Tidak semua pesakit neuropati diabetik mengalami kesakitan.

Ada individu yang kehilangan deria rasa pada kaki secara perlahan-lahan tanpa menyedarinya.

Keadaan ini boleh menyebabkan kecederaan tidak dikesan sehingga luka menjadi lebih serius.

Bagaimana Neuropati Diabetik Didiagnosis?

Diagnosis biasanya dibuat melalui gabungan sejarah perubatan, penilaian gejala dan pemeriksaan saraf.

Kebanyakan pesakit tidak memerlukan pemeriksaan yang rumit untuk penilaian awal.

1. Sejarah Perubatan

Doktor akan bertanya tentang tempoh diabetes, tahap pengurusan glukosa darah, lokasi kebas, corak kesakitan serta perubahan kemampuan berjalan.

Sejarah penggunaan ubat, pengambilan alkohol dan penyakit lain juga boleh membantu mengenal pasti punca alternatif.

2. Pemeriksaan Deria Rasa dan Refleks

Doktor boleh memeriksa keupayaan pesakit merasakan sentuhan, getaran, perubahan suhu dan rangsangan tajam yang ringan.

Refleks pada buku lali serta kekuatan otot turut diperiksa jika diperlukan.

3. Ujian Monofilamen 10 Gram

Ujian monofilamen menggunakan filamen nilon halus yang dikenakan pada bahagian tertentu di tapak kaki.

Pesakit diminta memberitahu doktor apabila merasakan sentuhan tersebut.

Ujian ini membantu mengenal pasti kehilangan deria rasa perlindungan, iaitu keadaan yang meningkatkan risiko ulser kaki.

Bagaimanapun, ujian monofilamen sahaja tidak mencukupi untuk mengesan semua bentuk neuropati awal.

4. Ujian Getaran

Garpu tala berfrekuensi 128 Hz boleh digunakan untuk menilai rasa getaran, biasanya pada bahagian ibu jari kaki.

Keupayaan merasakan getaran membantu doktor menilai fungsi serabut saraf tertentu.

5. Ujian Darah

Ujian tambahan mungkin dilakukan untuk mengenal pasti masalah lain yang menyumbang kepada kerosakan saraf.

Antaranya ialah:

• HbA1c untuk menilai pengurusan glukosa darah.
• Vitamin B12 untuk mengesan kekurangan nutrien tersebut.
• Ujian fungsi buah pinggang.
• Ujian fungsi tiroid jika terdapat petunjuk klinikal.

Pemeriksaan vitamin B12 amat relevan bagi pesakit yang menggunakan metformin untuk tempoh panjang, terutama jika mengalami anemia atau gejala neuropati.

6. Kajian Pengaliran Saraf

Kajian pengaliran saraf dan elektromiografi boleh dipertimbangkan apabila gejala tidak tipikal, diagnosis kurang jelas atau terdapat kelemahan otot yang ketara.

Ujian ini tidak semestinya diperlukan bagi setiap pesakit.

Bila Pemeriksaan Neuropati Perlu Dilakukan?

Panduan ADA 2026 mengesyorkan penilaian neuropati bermula:

• Diabetes jenis 2: Ketika diagnosis.
• Diabetes jenis 1: Lima tahun selepas diagnosis.
• Seterusnya: Sekurang-kurangnya sekali setahun.

Pesakit yang mengalami kehilangan deria rasa atau masalah kaki mungkin memerlukan pemeriksaan lebih kerap.

Rawatan Neuropati Diabetik

Rawatan neuropati diabetik bertujuan mengurangkan gejala, memperlahankan perkembangan kerosakan saraf, mengekalkan fungsi harian serta mencegah komplikasi.

Pendekatan rawatan berbeza mengikut jenis neuropati dan keadaan kesihatan seseorang.

1. Mengurus Paras Glukosa Darah

Pengurusan diabetes merupakan asas penting dalam rawatan neuropati.

Pesakit digalakkan mengikuti pelan rawatan yang dipersetujui bersama doktor, termasuk penggunaan ubat diabetes, pemantauan glukosa dan perubahan gaya hidup.

Sasaran HbA1c perlu disesuaikan berdasarkan umur, penyakit lain, risiko hipoglisemia dan keadaan individu.

Pengurusan glukosa yang baik boleh mencegah atau melambatkan neuropati, khususnya dalam diabetes jenis 1. Bagi diabetes jenis 2, kesannya terhadap perkembangan neuropati biasanya lebih sederhana dan perlu digabungkan dengan pengurusan faktor risiko lain.

2. Ubat untuk Kesakitan Saraf

Kesakitan neuropati tidak semestinya bertindak balas dengan baik terhadap ubat tahan sakit biasa seperti paracetamol.

Doktor mungkin mempertimbangkan ubat khusus yang mengubah cara isyarat kesakitan diproses oleh sistem saraf.

Pemilihan ubat bergantung pada tahap kesakitan, penyakit lain, usia, fungsi buah pinggang, kesan sampingan dan tindak balas terhadap rawatan.

Sesetengah ubat memerlukan peningkatan dos secara beransur-ansur. Pesakit tidak sepatutnya memulakan, menukar atau menghentikan ubat ini tanpa nasihat profesional kesihatan.

Jika satu ubat tidak memberikan kelegaan mencukupi, doktor boleh menilai pilihan daripada kelas ubat lain atau mempertimbangkan kombinasi tertentu.

3. Rawatan Topikal

Bagi sesetengah pesakit yang mengalami kesakitan setempat, doktor mungkin mempertimbangkan rawatan sapuan atau tampalan tertentu.

Contohnya termasuk produk berasaskan capsaicin yang mempunyai bukti keberkesanan bagi keadaan tertentu.

Walau bagaimanapun, kesesuaiannya bergantung pada jenis produk, keadaan kulit dan penilaian doktor.

Jangan menyapu bahan yang merengsakan kulit pada kaki yang kebas, mempunyai luka atau kehilangan deria rasa tanpa nasihat profesional kesihatan.

4. Fisioterapi dan Aktiviti Fizikal

Fisioterapi boleh membantu pesakit yang mengalami kelemahan otot, kesukaran berjalan atau gangguan keseimbangan.

Program senaman mungkin merangkumi latihan kekuatan, pergerakan sendi dan keseimbangan.

Aktiviti seperti berjalan, berbasikal statik atau berenang boleh dipertimbangkan mengikut kemampuan dan keadaan kaki.

Pesakit yang mempunyai ulser kaki aktif perlu mendapatkan nasihat mengenai aktiviti yang selamat serta cara mengurangkan tekanan pada kawasan luka.

5. Rawatan Neuropati Autonomik

Rawatan neuropati autonomik bergantung pada organ yang terjejas.

Contohnya, masalah tekanan darah ketika berdiri memerlukan penilaian tekanan darah dan ubat semasa, manakala gangguan pengosongan perut mungkin memerlukan perubahan pemakanan serta rawatan khusus.

Masalah pundi kencing dan fungsi seksual pula memerlukan penilaian mengikut puncanya.

Oleh sebab gejala autonomik mempunyai pelbagai kemungkinan penyebab, rawatan perlu disesuaikan selepas pemeriksaan.

6. Adakah Vitamin dan Suplemen Membantu?

Vitamin B12 penting untuk fungsi saraf. Kekurangannya boleh menyebabkan atau memburukkan gejala neuropati.

Sekiranya kekurangan vitamin B12 disahkan, rawatan penggantian mungkin membantu menangani masalah tersebut.

Namun, tiada bukti kukuh bahawa semua pesakit neuropati diabetik akan mendapat manfaat daripada pengambilan vitamin saraf secara rutin jika mereka tidak mengalami kekurangan nutrien.

Produk herba atau suplemen yang mendakwa mampu memulihkan saraf sepenuhnya juga perlu dinilai dengan berhati-hati.

Penjagaan Kaki untuk Pesakit Neuropati Diabetik

Penjagaan kaki merupakan salah satu langkah paling penting untuk mengelakkan komplikasi neuropati diabetik.

Apabila deria rasa berkurangan, pesakit mungkin tidak menyedari luka, lepuh atau tekanan berlebihan pada kaki.

8 Langkah Penjagaan Kaki Harian

1. Periksa kaki setiap hari. Lihat bahagian atas, tapak kaki, tumit dan celah jari untuk mengesan luka, kemerahan, lepuh atau bengkak.
2. Cuci kaki dengan air suam. Elakkan air panas dan periksa suhu air terlebih dahulu menggunakan termometer atau bantuan orang lain.
3. Keringkan kaki dengan teliti. Berikan perhatian kepada kawasan celah jari yang mudah menjadi lembap.
4. Gunakan pelembap. Sapukan pada kulit kaki yang kering tetapi elakkan kawasan celah jari.
5. Pakai kasut yang sesuai. Pilih kasut yang tidak terlalu ketat, mempunyai ruang mencukupi dan melindungi kaki.
6. Elakkan berjalan tanpa kasut. Gunakan alas kaki yang sesuai walaupun berada di dalam rumah.
7. Periksa bahagian dalam kasut. Pastikan tiada batu kecil, objek tajam atau permukaan yang boleh mencederakan kaki.
8. Dapatkan pemeriksaan berkala. Maklumkan kepada doktor jika terdapat kebas, perubahan bentuk kaki, kalus atau sejarah luka.

Pesakit yang mempunyai masalah penglihatan atau sukar membongkok boleh menggunakan cermin atau meminta bantuan ahli keluarga untuk memeriksa kaki.

Elakkan penggunaan botol air panas, pad pemanas atau rawatan kalus menggunakan bahan kimia tanpa nasihat profesional kesihatan.

Komplikasi Neuropati Diabetik

Neuropati diabetik yang tidak dikesan atau tidak diurus dengan baik boleh menyebabkan beberapa komplikasi.

Ulser Kaki Diabetes

Kehilangan deria rasa membolehkan tekanan atau kecederaan berulang berlaku tanpa disedari.

Kecederaan ini boleh berkembang menjadi ulser, terutama jika pesakit turut mempunyai masalah peredaran darah.

Jangkitan dan Risiko Amputasi

Luka yang dijangkiti boleh menjadi serius, khususnya apabila bekalan darah berkurangan atau rawatan tertangguh.

Dalam kes tertentu, jangkitan dan kerosakan tisu yang teruk boleh menyebabkan amputasi diperlukan.

Kaki Charcot

Kaki Charcot ialah komplikasi yang melibatkan kerosakan tulang dan sendi pada kaki yang mengalami neuropati.

Tanda awalnya termasuk kaki yang menjadi panas, merah dan bengkak, kadangkala tanpa kesakitan yang ketara.

Gangguan Kehidupan Harian

Kesakitan berpanjangan boleh mengganggu tidur, aktiviti fizikal, pekerjaan dan kesejahteraan emosi.

Kehilangan keseimbangan pula meningkatkan risiko terjatuh dan kecederaan.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Pesakit diabetes perlu mendapatkan pemeriksaan jika mengalami kebas, sakit seperti terbakar, semut-semut atau perubahan deria rasa yang berterusan.

Pemeriksaan juga diperlukan apabila terdapat kelemahan otot, gangguan berjalan atau kesakitan yang menjejaskan tidur.

Tanda Amaran yang Memerlukan Penilaian Segera

Dapatkan rawatan segera jika mengalami:

• Luka kaki yang semakin merah, bengkak, bernanah atau berbau.
• Demam bersama tanda jangkitan pada kaki.
• Kaki yang tiba-tiba menjadi panas, merah dan bengkak walaupun tidak sakit.
• Perubahan warna kaki kepada pucat, kebiruan atau kehitaman.
• Kaki yang tiba-tiba menjadi sangat sejuk, terutama jika disertai sakit atau perubahan warna.
• Kelemahan anggota badan secara tiba-tiba, khususnya sebelah badan.

Kelemahan sebelah badan secara tiba-tiba mungkin menandakan strok dan memerlukan bantuan kecemasan.

Jika kaki disyaki mengalami Charcot akut, kurangkan beban pada kaki tersebut dan dapatkan penilaian perubatan segera.

Jangan menunggu sehingga luka menjadi besar atau menyakitkan sebelum mendapatkan rawatan.

Bolehkah Neuropati Diabetik Sembuh?

Persoalan yang sering ditanya ialah sama ada saraf yang sudah rosak boleh kembali normal.

Pada masa ini, belum terdapat rawatan khusus yang terbukti mampu memulihkan sepenuhnya kerosakan saraf akibat diabetes yang telah berlaku.

Walau bagaimanapun, gejala sesetengah pesakit boleh berkurangan melalui pengurusan diabetes, rawatan sakit saraf dan pemulihan fungsi.

Pengurusan glukosa darah, tekanan darah, lipid dan berat badan juga penting untuk mengurangkan risiko kerosakan saraf menjadi lebih teruk.

Sekiranya terdapat punca tambahan yang boleh dirawat, seperti kekurangan vitamin B12, pembetulan masalah tersebut boleh memberikan manfaat.

Oleh itu, matlamat rawatan bukan hanya mengurangkan kesakitan, tetapi juga mengekalkan kebolehan bergerak dan mencegah komplikasi jangka panjang.

Kesimpulan

Neuropati diabetik ialah komplikasi diabetes yang boleh menyebabkan kebas, sakit saraf, kehilangan deria rasa dan gangguan fungsi tubuh. Walaupun kerosakan saraf mungkin tidak dapat dipulihkan sepenuhnya, pengesanan awal, rawatan yang sesuai serta pengurusan diabetes boleh membantu mengawal gejala dan mengurangkan risiko komplikasi.

Pesakit diabetes tidak sepatutnya mengabaikan kebas atau perubahan deria rasa pada kaki. Pemeriksaan berkala dan penjagaan kaki setiap hari merupakan langkah penting untuk melindungi kesihatan serta mengekalkan kualiti hidup.

Soalan Lazim Tentang Neuropati Diabetik