Ketagihan Dadah: Faktor Risiko, Punca dan Cara Mencegahnya

Ketagihan dadah sering disalah anggap sebagai masalah disiplin atau kelemahan diri. Hakikatnya, keadaan ini jauh lebih kompleks. Ia boleh dipengaruhi oleh gabungan faktor biologi, psikologi, keluarga, pengalaman hidup, persekitaran sosial dan sifat bahan yang digunakan.

Seseorang juga tidak semestinya mengalami ketagihan hanya kerana pernah mencuba dadah. Begitu juga, mempunyai satu atau beberapa faktor risiko tidak bermaksud seseorang pasti akan menjadi ketagih.

Menurut National Institute on Drug Abuse atau NIDA, ketagihan merupakan gangguan perubatan yang boleh mempengaruhi otak dan tingkah laku. Penyelidikan juga telah mengenal pasti pelbagai faktor biologi dan persekitaran yang boleh mempengaruhi kecenderungan seseorang terhadap ketagihan.

Memahami faktor risiko ketagihan dadah penting kerana pencegahan bukan sekadar memberitahu seseorang supaya “jangan ambil dadah”. Pencegahan yang lebih berkesan perlu menangani sebab seseorang mula menggunakan bahan, keadaan hidup mereka serta faktor yang boleh melindungi mereka daripada penggunaan berisiko.

Apa Itu Ketagihan Dadah?

Ketagihan dadah merujuk kepada corak penggunaan bahan yang menjadi sukar dikawal dan diteruskan walaupun penggunaan tersebut sudah membawa kesan buruk.

Dalam perubatan, istilah yang lebih luas ialah gangguan penggunaan bahan atau substance use disorder. Tahap masalah boleh berbeza daripada ringan hingga teruk.

Antara ciri yang boleh berlaku termasuk:

• keinginan atau craving yang kuat terhadap sesuatu bahan
• menggunakan bahan lebih banyak atau lebih lama daripada yang dirancang
• beberapa kali cuba mengurangkan penggunaan tetapi gagal
• menghabiskan banyak masa mendapatkan, menggunakan atau pulih daripada kesan bahan
• mengabaikan tanggungjawab di rumah, tempat kerja atau sekolah
• terus menggunakan bahan walaupun mengetahui ia menimbulkan masalah
• semakin kurang melakukan aktiviti penting kerana penggunaan bahan
• menggunakan bahan dalam situasi yang berbahaya

Sesetengah individu juga mengalami toleransi, iaitu memerlukan jumlah bahan yang lebih tinggi untuk mendapatkan kesan yang sama, atau withdrawal, iaitu simptom apabila penggunaan dikurangkan atau dihentikan.

Bagaimanapun, toleransi atau withdrawal sahaja tidak semestinya bermaksud seseorang mengalami ketagihan. Contohnya, sesetengah ubat yang digunakan secara sah di bawah pemantauan doktor boleh menyebabkan pergantungan fizikal tanpa menyebabkan tingkah laku ketagihan.

Apa yang Berlaku kepada Otak Apabila Ketagihan Terbentuk?

Dadah tertentu boleh mempengaruhi sistem otak yang terlibat dalam ganjaran, motivasi, pembelajaran, kawalan impuls dan tindak balas terhadap tekanan.

Sesetengah bahan menghasilkan perubahan besar dalam aktiviti bahan kimia otak termasuk sistem yang melibatkan dopamine. Otak boleh mula mengaitkan dadah dengan ganjaran yang kuat.

Apabila penggunaan berulang:

1. otak belajar mengaitkan bahan dengan rasa ganjaran atau kelegaan
2. situasi, tempat atau emosi tertentu boleh menjadi pencetus
3. keinginan untuk menggunakan bahan boleh menjadi semakin kuat
4. kawalan terhadap penggunaan mungkin menjadi semakin sukar
5. seseorang boleh terus menggunakan bahan walaupun kesannya semakin buruk

Perubahan ini membantu menjelaskan mengapa ketagihan bukan sekadar persoalan “mahu berhenti atau tidak”. Ia melibatkan interaksi antara otak, tingkah laku dan persekitaran.

Apakah Punca Ketagihan Dadah?

Tiada satu punca tunggal yang boleh menjelaskan semua kes ketagihan dadah.

Dua individu boleh terdedah kepada bahan yang sama tetapi mempunyai pengalaman yang sangat berbeza. Seorang mungkin tidak menggunakannya lagi, manakala seorang lagi mungkin berkembang kepada penggunaan berulang dan akhirnya mengalami ketagihan bahan.

Secara umum, risiko dipengaruhi oleh gabungan:

• faktor genetik dan biologi
• umur ketika penggunaan bermula
• kesihatan mental
• pengalaman trauma
• keadaan keluarga
• pengaruh rakan sebaya
• akses kepada dadah
• tekanan sosial dan ekonomi
• jenis bahan
• kekerapan dan corak penggunaan

NIDA menegaskan bahawa faktor risiko meningkatkan kemungkinan masalah penggunaan bahan, tetapi kebanyakan individu yang mempunyai faktor risiko tidak semestinya mula menggunakan dadah atau mengalami ketagihan.

10 Faktor Risiko Ketagihan Dadah

1. Mula menggunakan dadah pada usia muda

Remaja merupakan tempoh perkembangan yang penting. Bahagian otak yang terlibat dalam membuat keputusan, perancangan dan kawalan impuls masih berkembang.

Penggunaan bahan yang bermula lebih awal dikaitkan dengan risiko masalah penggunaan bahan yang lebih tinggi kemudian dalam kehidupan.

Namun, hubungan ini tidak bermaksud setiap remaja yang pernah mencuba sesuatu bahan akan mengalami ketagihan.

Faktor lain seperti keadaan keluarga, kesihatan mental, persekitaran dan kekerapan penggunaan tetap memainkan peranan.

2. Sejarah keluarga dan faktor genetik

Ketagihan boleh berlaku dalam sesebuah keluarga kerana gabungan faktor genetik dan persekitaran.

Gen boleh mempengaruhi bagaimana seseorang bertindak balas terhadap sesuatu bahan, tahap impulsiviti atau kecenderungan terhadap keadaan tertentu.

Pada masa yang sama, membesar dalam persekitaran di mana penggunaan dadah dianggap normal juga boleh mempengaruhi risiko.

Ini bukan bermaksud terdapat satu “gen ketagihan” yang menentukan nasib seseorang. Genetik hanya sebahagian daripada gambaran yang lebih besar.

3. Masalah kesihatan mental

Ketagihan bahan sering boleh berlaku bersama masalah kesihatan mental.

Antaranya termasuk:

• kemurungan
• gangguan keresahan
• post traumatic stress disorder atau PTSD
• attention deficit hyperactivity disorder atau ADHD
• gangguan bipolar
• gangguan psikotik tertentu

Sesetengah individu mungkin mula mengambil sesuatu bahan untuk cuba mengurangkan tekanan, insomnia, keresahan atau emosi yang sukar dikawal.

Kelegaan sementara ini boleh menggalakkan penggunaan berulang.

Namun, seseorang yang mempunyai masalah kesihatan mental tidak semestinya akan menggunakan dadah atau mengalami ketagihan.

4. Trauma dan pengalaman buruk dalam kehidupan

Pengalaman traumatik boleh meningkatkan kecenderungan sesetengah individu terhadap penggunaan bahan.

Contohnya:

• penderaan fizikal atau seksual
• pengabaian
• keganasan rumah tangga
• kehilangan seseorang yang penting
• persekitaran keluarga yang tidak stabil
• pengalaman keganasan atau bencana

Sesetengah individu mungkin menggunakan bahan sebagai satu cara untuk melarikan diri daripada emosi atau ingatan yang menyakitkan.

Sebab itu rawatan ketagihan kadangkala perlu menangani trauma dan masalah psikologi yang berlaku bersama, bukan hanya menghentikan penggunaan bahan.

5. Tekanan dan pengaruh rakan sebaya

Pengaruh rakan menjadi semakin penting ketika remaja dan awal dewasa.

Apabila penggunaan dadah berlaku dalam kumpulan sosial, seseorang mungkin merasakan penggunaan tersebut normal atau diperlukan untuk diterima dalam kumpulan.

Rakan yang menggunakan bahan juga boleh meningkatkan peluang seseorang mendapat akses kepada dadah.

NIDA mengenal pasti faktor rakan sebaya sebagai antara domain yang boleh mempengaruhi risiko penggunaan bahan dalam kalangan kanak-kanak dan remaja.

6. Persekitaran keluarga yang bermasalah

Keluarga tidak sepatutnya dipersalahkan secara automatik apabila seseorang mengalami ketagihan.

Namun, beberapa keadaan keluarga boleh meningkatkan risiko, terutamanya apabila berlaku bersama faktor lain.

Antaranya:

• konflik keluarga yang berpanjangan
• pengawasan ibu bapa yang sangat kurang
• komunikasi keluarga yang lemah
• penggunaan dadah oleh ahli keluarga
• sikap yang terlalu menerima penggunaan bahan

Sebaliknya, hubungan keluarga yang stabil, sokongan emosi dan pemantauan yang sesuai boleh menjadi faktor perlindungan.

7. Akses yang mudah kepada dadah

Apabila sesuatu bahan lebih mudah diperoleh, peluang seseorang mencuba atau menggunakannya secara berulang juga boleh meningkat.

Akses sahaja tidak menyebabkan ketagihan. Namun, ia boleh menjadi lebih penting apabila digabungkan dengan faktor seperti tekanan, pengaruh rakan atau masalah kesihatan mental.

Faktor komuniti termasuk ketersediaan dadah merupakan antara perkara yang dikenal pasti dalam pendekatan pencegahan berasaskan risiko.

8. Tekanan hidup dan masalah sosial

Tekanan merupakan sebahagian daripada kehidupan dan tidak bermaksud seseorang akan mengalami ketagihan.

Namun, tekanan yang berpanjangan boleh meningkatkan kecenderungan sesetengah individu, terutama jika mereka tidak mempunyai sokongan atau cara yang lebih selamat untuk menghadapinya.

Contohnya:

• masalah kewangan
• kehilangan pekerjaan
• tekanan kerja
• konflik hubungan
• kesunyian
• masalah tempat tinggal
• tekanan keluarga

Penggunaan bahan mungkin pada awalnya dilihat sebagai cara menghilangkan tekanan. Masalah boleh bermula apabila bahan menjadi strategi utama setiap kali seseorang menghadapi emosi atau tekanan.

9. Penggunaan yang semakin kerap

Tidak semua penggunaan bahan berkembang pada kadar yang sama.

Namun, penggunaan yang kerap dan berulang memberi lebih banyak peluang untuk perubahan tingkah laku dan pembelajaran berkaitan dadah menjadi semakin kukuh.

Sesetengah individu mungkin mula mengalami:

• craving
• toleransi
• kehilangan kawalan
• kesukaran berhenti
• penggunaan walaupun sudah mengalami masalah

Semakin awal masalah dikenal pasti, semakin cepat intervensi boleh dimulakan.

10. Jenis bahan dan corak penggunaannya

Setiap bahan mempunyai kesan dan risiko yang berbeza.

Antara bahan yang boleh menyebabkan ketagihan termasuk:

• opioid seperti heroin dan opioid tertentu yang disalahgunakan
• methamphetamine dan stimulant lain
• cocaine
• sedatif tertentu
• cannabis
• bahan sintetik tertentu

Sesetengah ubat preskripsi juga mempunyai potensi disalahgunakan jika diambil pada dos atau cara selain daripada yang diarahkan.

Risiko bukan sahaja bergantung pada bahan, tetapi juga dos, kekerapan penggunaan, kombinasi dengan bahan lain serta keadaan kesihatan individu.

Faktor Risiko Tidak Bermaksud Seseorang Pasti Akan Ketagih

Ini antara perkara terpenting untuk difahami.

Seseorang mungkin mempunyai beberapa faktor risiko tetapi tidak pernah mengalami masalah dadah.

Sebaliknya, seseorang mungkin mengalami ketagihan walaupun tiada faktor risiko yang kelihatan jelas kepada keluarga atau orang sekeliling.

Secara ringkas:

Risiko ketagihan dipengaruhi oleh interaksi antara individu, bahan yang digunakan, corak penggunaan dan persekitaran.

Oleh itu, senarai faktor risiko tidak boleh digunakan untuk melabel atau meramalkan dengan pasti siapa yang akan mengalami ketagihan.

Apakah Faktor yang Boleh Melindungi Seseorang?

Selain mengurangkan risiko, pencegahan juga perlu menguatkan faktor perlindungan.

Antaranya:

Hubungan keluarga yang stabil

Komunikasi terbuka, hubungan yang menyokong dan pemantauan ibu bapa yang sesuai boleh membantu terutama semasa remaja.

Rangkaian sosial yang sihat

Mempunyai rakan dan komuniti yang tidak menormalisasikan penggunaan dadah boleh mengurangkan pendedahan kepada bahan.

Kemahiran mengurus tekanan

Cara yang lebih sihat termasuk:

• aktiviti fizikal
• tidur yang mencukupi
• bercakap dengan seseorang yang dipercayai
• aktiviti sosial
• mendapatkan bantuan profesional apabila diperlukan

Sokongan sekolah dan komuniti

Persekitaran yang selamat, hubungan dengan guru atau mentor dan peluang menyertai aktiviti yang bermakna juga boleh memberikan perlindungan.

Akses kepada penjagaan kesihatan mental

Masalah kesihatan mental yang dikenal pasti dan dirawat dengan baik boleh mengurangkan keperluan seseorang menggunakan bahan sebagai cara mengawal emosi atau simptom.

Bagaimana Ketagihan Dadah Boleh Bermula?

Perjalanannya tidak sama bagi semua orang, tetapi secara umum ia boleh berlaku seperti berikut:

Pendedahan atau percubaan → penggunaan berulang → craving atau toleransi → penggunaan semakin sukar dikawal → penggunaan diteruskan walaupun menyebabkan kesan buruk

Bagi sesetengah individu, proses ini mengambil masa yang lama. Bagi yang lain, masalah boleh berkembang lebih cepat.

Sebab itu pendekatan “tunggu sehingga seseorang betul betul ketagih” bukan strategi yang baik.

Intervensi lebih awal apabila corak penggunaan mula menjadi bermasalah boleh mengurangkan risiko komplikasi.

Apakah Tanda Seseorang Mungkin Mengalami Masalah Penggunaan Dadah?

Perubahan berikut boleh menimbulkan kebimbangan:

• sukar mengawal jumlah atau kekerapan penggunaan
• kerap memikirkan atau mencari bahan
• cuba berhenti beberapa kali tetapi gagal
• prestasi kerja atau pelajaran semakin merosot
• tanggungjawab keluarga mula diabaikan
• hubungan dengan keluarga atau rakan menjadi semakin bermasalah
• terus menggunakan walaupun mengalami masalah kesihatan
• mengambil risiko berbahaya ketika berada di bawah pengaruh bahan
• memerlukan jumlah lebih tinggi untuk mendapatkan kesan yang sama
• mengalami simptom withdrawal apabila berhenti

Walau bagaimanapun, satu perubahan tingkah laku sahaja tidak cukup untuk mengesahkan seseorang menggunakan dadah atau mempunyai ketagihan.

Penilaian profesional lebih sesuai jika terdapat kebimbangan.

Kesan Ketagihan Dadah kepada Kesihatan dan Kehidupan

Kesan bergantung kepada bahan, dos, tempoh penggunaan dan keadaan individu.

Kesihatan fizikal

Risiko boleh merangkumi:

• overdos
• masalah jantung dan saluran darah
• masalah pernafasan
• kecederaan
• gangguan tidur
• masalah pemakanan
• kerosakan organ tertentu
• jangkitan bagi corak penggunaan tertentu

Stimulant seperti methamphetamine dan cocaine, misalnya, boleh memberi kesan kepada sistem kardiovaskular dan dikaitkan dengan komplikasi seperti strok atau serangan jantung.

Kesihatan mental

Sesetengah bahan boleh memburukkan:

• keresahan
• kemurungan
• perubahan mood
• paranoia
• kekeliruan
• psikosis

Kehidupan sosial

Ketagihan juga boleh memberi kesan kepada:

• hubungan keluarga
• persahabatan
• pekerjaan
• pendidikan
• kewangan
• keselamatan diri dan orang lain

Cara Mencegah Ketagihan Dadah

Pencegahan paling berkesan biasanya bukan satu tindakan sahaja.

1. Elakkan penggunaan dadah bukan perubatan

Tidak memulakan penggunaan adalah cara paling langsung untuk mengelakkan risiko ketagihan.

2. Gunakan ubat seperti yang diarahkan

Jangan mengambil ubat milik orang lain, meningkatkan dos sendiri atau menggunakan ubat dengan tujuan mendapatkan kesan khayal.

3. Bercakap dengan remaja sebelum masalah berlaku

Perbualan mengenai dadah sebaiknya berlaku sebelum mereka berhadapan dengan situasi tersebut.

Gunakan pendekatan:

• berdasarkan fakta
• dua hala
• tidak memalukan
• tidak terlalu menakut nakutkan
• jelas mengenai batasan keluarga

4. Rawat masalah kesihatan mental

Jangan tunggu sehingga kemurungan, anxiety, trauma atau masalah tingkah laku menjadi terlalu teruk.

Rawatan awal boleh membantu seseorang membina strategi mengurus emosi yang lebih selamat.

5. Bina cara mengurus tekanan

Tidur, aktiviti fizikal, sokongan sosial dan kemahiran penyelesaian masalah boleh menjadi sebahagian daripada pencegahan.

6. Kenali persekitaran sosial

Remaja khususnya mendapat manfaat apabila ibu bapa mengetahui siapa rakan mereka, aktiviti mereka dan tempat mereka menghabiskan masa.

Pemantauan tidak perlu bermaksud mengawal secara keterlaluan.

7. Dapatkan bantuan sebelum keadaan menjadi serius

Seseorang tidak perlu “mencapai tahap paling teruk” sebelum layak mendapatkan bantuan.

Jika penggunaan sudah mula sukar dikawal, mendapatkan penilaian awal adalah langkah yang munasabah.

Bagaimana Ibu Bapa Boleh Mengurangkan Risiko pada Remaja?

Ibu bapa boleh:

1. berbincang tentang dadah dengan bahasa yang mudah dan berdasarkan fakta
2. mendengar sebelum menghukum
3. menetapkan peraturan keluarga yang jelas
4. mengetahui aktiviti dan rakan anak
5. mengenal pasti perubahan emosi atau tingkah laku
6. memberi perhatian kepada masalah di sekolah atau hubungan sosial
7. mendapatkan bantuan profesional jika anak menunjukkan tanda kemurungan, trauma atau penggunaan bahan

Matlamatnya bukan sekadar menangkap anak melakukan kesalahan, tetapi mewujudkan keadaan yang memudahkan mereka meminta pertolongan apabila menghadapi masalah.

Bila Perlu Mendapatkan Bantuan?

Pertimbangkan penilaian profesional apabila seseorang:

• tidak mampu mengurangkan atau menghentikan penggunaan
• menggunakan bahan semakin kerap
• mengalami craving yang kuat
• mengalami withdrawal
• mengabaikan kerja, sekolah atau keluarga
• mengalami masalah kewangan atau hubungan akibat penggunaan
• mengalami paranoia, psikosis atau perubahan tingkah laku yang ketara
• mengambil beberapa bahan bersama
• pernah mengalami overdos

Di Malaysia, Agensi Antidadah Kebangsaan menyediakan perkhidmatan rawatan dan pemulihan melalui pendekatan institusi dan komuniti. AADK juga mempunyai Pusat Gerakan Hotline yang beroperasi 24 jam untuk pertanyaan, aduan dan khidmat nasihat berkaitan permasalahan dadah.

Hotline AADK: 1 800 22 2235
Telefon atau WhatsApp: 019 626 2233

Bila Keadaan Menjadi Kecemasan?

Overdos boleh mengancam nyawa.

Tanda kecemasan bergantung kepada bahan yang digunakan, tetapi dapatkan bantuan segera jika seseorang:

• tidak sedarkan diri atau tidak dapat dikejutkan
• mengalami kesukaran bernafas
• bernafas sangat perlahan atau tidak bernafas
• mengalami sawan
• menjadi sangat keliru atau tidak responsif
• mengalami perubahan warna pada bibir atau kulit

Dalam overdos opioid khususnya, pernafasan perlahan atau cetek, tidak sedarkan diri dan anak mata yang sangat kecil merupakan antara tanda penting.

Hubungi 999 segera jika seseorang tidak sedarkan diri, mengalami masalah pernafasan, sawan atau disyaki mengalami overdos.

Jangan biarkan individu tersebut bersendirian sementara menunggu bantuan kecemasan.

Adakah Ketagihan Dadah Boleh Dirawat?

Ya.

Ketagihan dan gangguan penggunaan bahan boleh dirawat, walaupun proses pemulihan mungkin memerlukan masa.

Rawatan bergantung kepada jenis bahan dan keperluan seseorang serta boleh merangkumi:

• penilaian perubatan
• kaunseling
• terapi tingkah laku
• rawatan masalah kesihatan mental
• sokongan keluarga
• intervensi psikososial
• ubat tertentu bagi sesetengah ketagihan bahan
• program pemulihan
• pemantauan dan susulan

NIDA menyatakan rawatan ketagihan boleh merangkumi terapi tingkah laku, ubat tertentu atau kombinasi kedua-duanya bergantung kepada jenis ketagihan bahan.

Di Malaysia, AADK menyediakan rawatan dan pemulihan dalam institusi serta komuniti, termasuk pendekatan psikososial dan perubatan.

Pemulihan juga tidak semestinya berlaku dalam satu garis lurus. Ada individu yang mengalami penggunaan semula selepas suatu tempoh tidak menggunakan bahan. Keadaan ini perlu dinilai supaya pencetus dikenal pasti dan pelan rawatan disesuaikan, bukannya dianggap bukti bahawa seseorang “tidak boleh berubah”.

Ketagihan Dadah: Mitos vs Fakta

Mitos: Ketagihan berlaku kerana seseorang kurang disiplin.
Fakta: Ketagihan merupakan masalah kesihatan kompleks yang dipengaruhi faktor biologi, psikologi dan persekitaran.

Mitos: Semua orang yang pernah mencuba dadah akan menjadi ketagih.
Fakta: Tidak. Risiko berbeza antara individu dan kebanyakan individu yang mempunyai faktor risiko juga tidak semestinya mengalami ketagihan.

Mitos: Seseorang perlu menjadi sangat teruk sebelum mendapatkan rawatan.
Fakta: Intervensi boleh dilakukan sebelum masalah menjadi lebih serius.

Mitos: Jika seseorang kembali menggunakan dadah, semua rawatan sebelum itu sia sia.
Fakta: Penggunaan semula boleh berlaku dalam proses pemulihan dan menunjukkan pelan rawatan serta pencetus perlu dinilai semula.

Kesimpulan

Ketagihan dadah bukan disebabkan oleh satu faktor sahaja. Ia boleh berkembang akibat interaksi antara genetik, perkembangan otak, kesihatan mental, pengalaman hidup, keluarga, rakan sebaya, persekitaran, jenis bahan dan corak penggunaan.

Mempunyai faktor risiko juga tidak bermaksud seseorang pasti akan mengalami ketagihan.

Pencegahan yang baik perlu bergerak lebih jauh daripada sekadar memberi amaran tentang bahaya dadah. Ia perlu menguatkan keluarga, kesihatan mental, hubungan sosial, kemahiran mengurus tekanan dan akses kepada bantuan awal.

Jika penggunaan bahan sudah mula sukar dikawal, mendapatkan bantuan lebih awal adalah lebih baik daripada menunggu sehingga berlaku komplikasi serius.

Soalan Lazim Tentang Ketagihan Dadah