Opiat dan Opioid: Maksud, Jenis, Kesan dan Risiko Ketagihan

Ubat opioid mempunyai peranan penting dalam perubatan moden. Ia boleh digunakan untuk membantu mengawal kesakitan sederhana hingga teruk, termasuk dalam sesetengah keadaan selepas pembedahan, kecederaan, rawatan kanser dan penjagaan paliatif.

Namun, opioid juga boleh menyebabkan kesan sampingan yang serius. Penggunaan berpanjangan, penggunaan yang tidak mengikut arahan atau penggunaan bukan untuk tujuan perubatan boleh meningkatkan risiko kebergantungan, ketagihan opioid dan overdos.

Pada masa yang sama, istilah opiat dan opioid sering digunakan secara bertukar ganti sehingga menimbulkan kekeliruan.

Secara ringkas, opiat merupakan sebahagian daripada kumpulan opioid, tetapi bukan semua opioid ialah opiat. Opioid ialah istilah yang lebih luas dan merangkumi bahan semula jadi, separa sintetik serta sintetik yang bertindak pada reseptor opioid dalam badan.

Memahami perbezaan ini penting, terutama jika anda atau ahli keluarga diberikan ubat opioid untuk mengawal kesakitan.

Apa Itu Opiat?

Opiat secara tradisional merujuk kepada bahan yang berasal secara semula jadi daripada pokok popi opium atau Papaver somniferum.

Antara contoh opiat ialah:

• morfin
• codeine

Morfin mempunyai kegunaan perubatan yang penting, terutamanya untuk mengawal kesakitan tertentu yang sederhana hingga teruk. Codeine pula boleh digunakan dalam beberapa formulasi ubat bergantung kepada indikasi dan peraturan tempatan.

Istilah opiat tidak merangkumi semua bahan yang mempunyai kesan seperti morfin. Sebagai contoh, bahan sintetik seperti fentanyl dan methadone tetap tergolong sebagai opioid, walaupun ia bukan opiat semula jadi.

Apa Itu Opioid?

Opioid ialah istilah payung yang lebih luas untuk bahan yang berinteraksi dengan reseptor opioid pada sistem saraf.

Kumpulan ini merangkumi:

1. opioid semula jadi
2. opioid separa sintetik
3. opioid sintetik

Opioid boleh mengurangkan penghantaran dan persepsi isyarat kesakitan. Sebab itulah sesetengah ubat dalam kumpulan ini digunakan dalam rawatan kesakitan.

Namun, reseptor opioid turut terlibat dalam fungsi lain. Akibatnya, opioid juga boleh menyebabkan mengantuk, sembelit dan, pada dos yang terlalu tinggi, menekan sistem pernafasan.

Opiat vs Opioid: Apa Perbezaannya?

Perbezaan paling mudah ialah pada skop istilah tersebut.

Dengan kata lain:

Semua opiat termasuk dalam kumpulan opioid, tetapi tidak semua opioid ialah opiat.

Dalam perubatan dan literatur kesihatan moden, istilah opioid biasanya lebih sesuai digunakan apabila membincangkan keseluruhan kumpulan ubat dan bahan ini.

Apakah Jenis-Jenis Opioid?

Opioid boleh dikelaskan berdasarkan asal dan bagaimana ia dihasilkan.

1. Opioid semula jadi

Bahan ini berasal daripada pokok popi opium.

Contohnya:

• morfin
• codeine

2. Opioid separa sintetik

Opioid separa sintetik dihasilkan melalui pengubahsuaian kimia terhadap bahan opioid semula jadi.

Antara contoh yang digunakan dalam perubatan di sesetengah negara ialah:

• oxycodone
• hydromorphone
• buprenorphine

3. Opioid sintetik

Opioid sintetik dihasilkan melalui proses kimia dan tidak perlu berasal secara langsung daripada opium.

Contohnya:

• fentanyl
• methadone
• tramadol

Fentanyl mempunyai kegunaan perubatan yang sah untuk keadaan tertentu, termasuk anestesia dan kesakitan yang sangat teruk. Ia juga jauh lebih poten daripada morfin. Masalah kesihatan awam besar yang dilaporkan di beberapa negara pula banyak dikaitkan dengan fentanyl yang dihasilkan secara haram, bukan semata-mata fentanyl farmaseutikal yang digunakan secara terkawal.

Heroin juga merupakan opioid tetapi tidak mempunyai peranan sebagai ubat preskripsi rutin dan dikaitkan dengan risiko ketagihan serta overdos yang tinggi.

Mengapa Opioid Digunakan Dalam Perubatan?

Walaupun opioid mempunyai risiko, ini tidak bermaksud semua penggunaannya perlu dielakkan.

Opioid masih mempunyai peranan klinikal yang penting.

Doktor mungkin mempertimbangkan opioid untuk keadaan seperti:

• kesakitan akut yang teruk
• kesakitan selepas sesetengah pembedahan
• kecederaan tertentu
• kesakitan berkaitan kanser
• penjagaan paliatif
• keadaan tertentu apabila rawatan lain tidak memberikan kawalan kesakitan yang mencukupi

Sesetengah opioid seperti methadone dan buprenorphine pula digunakan sebagai sebahagian daripada rawatan ketagihan opioid.

Pilihan ubat bergantung kepada punca kesakitan, tempoh kesakitan, keadaan kesihatan pesakit, ubat lain yang digunakan dan keseimbangan antara manfaat serta risiko.

Penggunaan opioid secara sah mengikut preskripsi tidak bermaksud seseorang ialah penagih dadah.

Namun, opioid tetap perlu digunakan dengan berhati-hati kerana risiko kebergantungan dan overdos boleh berlaku.

Bagaimana Opioid Bertindak Dalam Badan?

Badan manusia mempunyai reseptor opioid pada otak, saraf tunjang dan beberapa bahagian lain.

Apabila opioid berikatan dengan reseptor ini, penghantaran isyarat berkaitan kesakitan dapat dikurangkan. Kesannya, seseorang mungkin merasakan kesakitan menjadi kurang kuat.

Opioid juga boleh menghasilkan kesan lain seperti:

• rasa mengantuk
• rasa tenang atau euforia pada sesetengah keadaan
• pergerakan usus menjadi perlahan
• refleks dan tahap kewaspadaan berkurang
• pernafasan menjadi perlahan

Kesan terhadap pernafasan adalah antara sebab utama overdos opioid boleh membawa maut. Dos yang terlalu tinggi boleh menekan bahagian otak yang mengawal pernafasan sehingga seseorang bernafas terlalu perlahan atau berhenti bernafas.

Apakah Kesan Sampingan Opioid?

Kesan opioid berbeza mengikut jenis ubat, dos, tempoh penggunaan dan keadaan individu.

Antara kesan sampingan yang boleh berlaku ialah:

• mengantuk
• pening
• loya
• muntah
• sembelit
• kegatalan pada sesetengah individu
• kekeliruan
• tahap kewaspadaan berkurang

Kesan yang lebih serius termasuk:

• kesan sedatif berlebihan
• tekanan darah menurun
• kesukaran bernafas
• pernafasan terlalu perlahan
• tidak sedarkan diri
• overdos

Risiko juga boleh menjadi lebih tinggi apabila opioid diambil bersama ubat atau bahan lain yang menekan sistem saraf pusat.

Toleransi, Kebergantungan dan Ketagihan Bukan Perkara Yang Sama

Ini antara bahagian yang paling penting untuk difahami.

Seseorang yang menggunakan opioid dalam jangka masa tertentu mungkin mengalami toleransi atau kebergantungan fizikal tanpa semestinya mengalami ketagihan opioid.

Toleransi

Toleransi berlaku apabila tindak balas badan terhadap opioid semakin berkurang selepas penggunaan berulang.

Seseorang mungkin memerlukan dos yang lebih tinggi untuk menghasilkan kesan yang pernah diperoleh dengan dos lebih rendah.

Namun, pesakit tidak sepatutnya meningkatkan dos sendiri.

Kebergantungan fizikal

Kebergantungan berlaku apabila badan telah menyesuaikan diri dengan kehadiran opioid.

Jika ubat dihentikan secara tiba tiba, gejala withdrawal boleh berlaku.

Kebergantungan fizikal boleh terjadi walaupun seseorang mengambil opioid mengikut arahan perubatan.

Ketagihan opioid

Ketagihan opioid atau opioid use disorder, OUD ialah corak penggunaan opioid yang bermasalah sehingga menyebabkan gangguan atau tekanan yang ketara dalam kehidupan seseorang.

Ia boleh melibatkan keadaan seperti:

• sukar mengawal penggunaan
• menggunakan lebih banyak daripada yang dirancang
• berulang kali gagal mengurangkan penggunaan
• craving yang kuat
• mengabaikan tanggungjawab
• meneruskan penggunaan walaupun mengalami masalah akibat opioid

Diagnosis dibuat berdasarkan penilaian klinikal, bukan hanya berdasarkan sama ada seseorang mengalami toleransi atau withdrawal.

Siapa Yang Berisiko Mengalami Masalah Ketagihan Opioid?

Tiada satu faktor yang menentukan siapa akan mengalami ketagihan opioid.

Risiko boleh meningkat dengan:

• penggunaan opioid yang lebih lama
• penggunaan tidak mengikut arahan
• mengambil dos lebih tinggi daripada yang ditetapkan
• menggunakan opioid milik orang lain
• menggunakan opioid untuk tujuan selain rawatan
• sejarah ketagihan bahan
• masalah kesihatan mental tertentu
• faktor sosial dan persekitaran
• penggunaan beberapa bahan secara serentak

Namun, risiko ini tidak bermaksud setiap orang yang menggunakan opioid akan mengalami ketagihan.

Sebaliknya, penggunaan perlu dinilai secara individu.

Apakah Withdrawal Opioid?

Withdrawal berlaku apabila seseorang yang telah mengalami kebergantungan fizikal mengurangkan atau menghentikan opioid.

Antara gejala yang boleh berlaku ialah:

• resah
• anxiety
• sukar tidur
• menguap
• hidung berair
• mata berair
• berpeluh
• sakit otot
• kekejangan perut
• loya
• muntah
• cirit-birit
• bulu roma berdiri

Masa gejala bermula dan tahap keterukannya bergantung kepada opioid yang digunakan, dos, tempoh penggunaan dan keadaan individu.

Jika anda menggunakan opioid preskripsi secara berpanjangan, jangan hentikan atau kurangkan dos secara mendadak tanpa berbincang dengan doktor. Pelan pengurangan dos mungkin diperlukan untuk sesetengah pesakit.

Apakah Overdos Opioid?

Overdos berlaku apabila jumlah atau kesan opioid dalam badan menjadi terlalu kuat sehingga fungsi penting seperti tahap kesedaran dan pernafasan terjejas.

WHO menyenaraikan tiga ciri utama yang sering dikaitkan dengan overdos opioid:

• pupil mata sangat kecil
• tidak sedarkan diri
• kesukaran bernafas

Tanda lain yang mungkin diperhatikan termasuk:

• sukar dikejutkan
• pernafasan sangat perlahan
• pernafasan cetek atau terhenti
• bunyi pernafasan yang luar biasa
• badan menjadi lembik
• bibir atau kulit kelihatan sangat pucat atau kebiruan

Jangan menganggap seseorang hanya sedang tidur.

Apakah Yang Meningkatkan Risiko Overdos?

Risiko overdos boleh meningkat dalam beberapa keadaan.

Antaranya:

Mengambil dos opioid yang terlalu tinggi

Semakin kuat kesan opioid terhadap sistem saraf, semakin besar risiko pernafasan ditekan.

Toleransi menurun

Seseorang yang berhenti mengambil opioid untuk satu tempoh boleh kehilangan sebahagian toleransinya.

Jika individu kembali menggunakan jumlah yang pernah digunakan sebelum ini, risiko overdos boleh menjadi lebih tinggi. WHO mengenal pasti penggunaan semula opioid selepas tempoh tidak menggunakannya sebagai salah satu faktor risiko penting.

Menggabungkan opioid dengan bahan lain

Mengambil opioid bersama bahan yang turut menyebabkan kesan sedatif atau menekan pernafasan boleh menjadi sangat berbahaya.

Ini termasuk:

• alkohol
• benzodiazepine
• sesetengah ubat tidur atau sedatif
• opioid lain

Gabungan opioid dengan benzodiazepine atau bahan penekan sistem saraf pusat boleh menyebabkan mengantuk melampau, pernafasan perlahan, koma dan kematian.

Oleh itu, maklumkan kepada doktor tentang semua ubat, suplemen dan bahan lain yang anda ambil.

Apa Itu Naloxone?

Naloxone ialah ubat yang menyekat kesan opioid pada reseptornya dan boleh membalikkan overdos opioid jika diberikan dalam masa yang sesuai.

Ia boleh digunakan untuk overdos yang melibatkan opioid seperti:

• morfin
• heroin
• fentanyl
• opioid preskripsi lain

Naloxone boleh memulihkan pernafasan buat sementara waktu pada seseorang yang mengalami overdos opioid.

Namun, pemberian naloxone bukan pengganti rawatan kecemasan.

Kesan sesetengah opioid mungkin bertahan lebih lama daripada naloxone. Seseorang yang kembali sedar masih perlu dinilai dan dipantau oleh petugas kesihatan.

Akses kepada naloxone berbeza mengikut negara dan sistem kesihatan. Jangan menganggap produk naloxone yang dijual bebas di negara lain semestinya boleh diperoleh dengan cara yang sama di Malaysia.

Bagaimana Ketagihan Opioid Dirawat?

Ketagihan opioid ialah keadaan kesihatan yang boleh dirawat.

Rawatan perlu disesuaikan dengan keadaan individu dan boleh melibatkan gabungan ubat, rawatan psikososial serta sokongan perubatan.

Antara ubat yang digunakan secara antarabangsa untuk ketagihan opioid ialah:

Methadone

Methadone ialah opioid bertindak lama yang boleh:

• mengurangkan withdrawal
• mengurangkan craving
• membantu menstabilkan penggunaan opioid

Buprenorphine

Buprenorphine ialah agonis separa reseptor opioid yang boleh membantu mengurangkan withdrawal dan craving.

Naltrexone

Naltrexone bertindak sebagai antagonis opioid, iaitu menyekat tindakan opioid pada reseptornya.

WHO menyatakan rawatan penyelenggaraan agonis opioid menggunakan methadone atau buprenorphine mempunyai bukti keberkesanan yang kukuh. Rawatan psikososial dan naltrexone juga merupakan antara pilihan yang boleh digunakan mengikut keadaan pesakit.

Adakah Methadone Hanya Menggantikan Satu Dadah Dengan Dadah Lain?

Ini salah faham yang biasa berlaku.

Methadone memang merupakan opioid, tetapi apabila digunakan dalam program rawatan yang terkawal, tujuan dan corak penggunaannya berbeza daripada penggunaan opioid yang tidak terkawal.

Rawatan methadone bertujuan untuk:

• mengurangkan withdrawal
• mengurangkan craving
• membantu kestabilan fungsi harian
• mengurangkan penggunaan opioid berisiko
• menyokong pemulihan jangka panjang

Kementerian Kesihatan Malaysia telah lama melaksanakan program rawatan terapi gantian methadone. Data penggunaan ubat KKM bagi 2018 hingga 2022 juga menunjukkan methadone terus digunakan dalam pengurusan kebergantungan opioid, terutama dalam sektor awam.

Rawatan ini perlu dilakukan melalui perkhidmatan kesihatan yang sesuai dan dipantau oleh profesional kesihatan.

Cara Menggunakan Ubat Opioid Dengan Lebih Selamat

Jika doktor memberikan opioid kepada anda:

1. Ambil tepat mengikut arahan. Jangan meningkatkan dos sendiri.
2. Jangan gunakan lebih kerap daripada yang diarahkan.
3. Jangan berkongsi ubat. Dos yang selamat untuk seorang pesakit mungkin berbahaya kepada orang lain.
4. Maklumkan semua ubat lain yang anda gunakan. Ini sangat penting jika anda menggunakan ubat tidur, sedatif atau benzodiazepine.
5. Elakkan alkohol semasa menggunakan opioid kecuali doktor mengesahkan sebaliknya.
6. Simpan ubat di tempat selamat. Elakkan akses oleh kanak-kanak atau orang lain.
7. Jangan hentikan penggunaan jangka panjang secara tiba tiba. Bincangkan pelan pengurangan dengan doktor.
8. Bincangkan pilihan bukan opioid. Bergantung pada punca kesakitan, rawatan lain mungkin sesuai dan mempunyai risiko yang lebih rendah.

Mitos dan Fakta Tentang Opiat dan Opioid

Mitos: Semua opioid ialah dadah terlarang

Fakta: Banyak opioid ialah ubat penting yang digunakan secara sah dalam perubatan.

Mitos: Semua orang yang mengambil opioid akan menjadi ketagih

Fakta: Opioid mempunyai risiko ketagihan, tetapi risiko berbeza mengikut individu, dos, tempoh penggunaan dan corak penggunaan.

Mitos: Kebergantungan fizikal bermaksud seseorang ketagih

Fakta: Kebergantungan fizikal dan ketagihan opioid bukan perkara yang sama.

Mitos: Methadone hanya menggantikan satu ketagihan dengan ketagihan lain

Fakta: Methadone ialah rawatan berasaskan bukti untuk ketagihan opioid apabila digunakan secara terkawal.

Mitos: Seseorang yang terlebih dos hanya perlu dibiarkan tidur

Fakta: Individu yang sukar dikejutkan dan mempunyai pernafasan perlahan mungkin mengalami overdos yang boleh membawa maut.

Bila Perlu Mendapatkan Bantuan?

Berjumpa doktor atau profesional kesihatan jika anda:

• semakin sukar mengawal penggunaan opioid
• menggunakan lebih banyak daripada yang diarahkan
• mengalami withdrawal apabila cuba berhenti
• mempunyai craving yang kuat
• mendapatkan opioid daripada beberapa sumber
• terus menggunakan opioid walaupun menghadapi masalah kesihatan, pekerjaan atau keluarga
• bimbang tentang penggunaan opioid diri sendiri atau ahli keluarga

Di Malaysia, perkhidmatan rawatan ketagihan bahan turut disediakan melalui perkhidmatan kesihatan dan program berkaitan.

AADK menyediakan Hotline Pusat Gerakan 24 jam untuk pertanyaan serta khidmat nasihat berkaitan permasalahan dadah:

• Hotline AADK: 1-800-22-2235
• WhatsApp: 019-6262233

Jika seseorang tidak sedarkan diri atau mengalami masalah pernafasan, hubungi 999, bukan menunggu hotline biasa.

Kesimpulan

Opiat dan opioid bukan istilah yang sama sepenuhnya. Opiat merupakan bahan yang berasal daripada opium, manakala opioid ialah kumpulan lebih luas yang merangkumi bahan semula jadi, separa sintetik dan sintetik yang bertindak pada reseptor opioid.

Opioid mempunyai kegunaan perubatan yang penting, terutama dalam pengurusan kesakitan tertentu. Namun penggunaannya turut membawa risiko seperti mengantuk, sembelit, toleransi, kebergantungan fizikal, ketagihan opioid dan overdos.

Perkara paling penting ialah memahami bahawa kebergantungan fizikal tidak semestinya sama dengan ketagihan, dan ketagihan opioid ialah keadaan kesihatan yang boleh dirawat.

Jika anda menggunakan opioid preskripsi, ambil mengikut arahan doktor dan jangan menukar dos sendiri. Jika penggunaan sudah sukar dikawal, dapatkan bantuan profesional lebih awal.

Dan jika seseorang tidak sedarkan diri atau pernafasannya menjadi terlalu perlahan selepas penggunaan opioid, anggap ia sebagai kecemasan dan hubungi 999 dengan segera.

FAQ Tentang Opiat dan Opioid