Obsessive-Compulsive Disorder (OCD): Punca, Gejala, Jenis dan Rawatan

Obsessive-Compulsive Disorder (OCD) atau gangguan obsesif kompulsif bukan sekadar tabiat suka membersihkan rumah, memastikan barang tersusun atau mahu semuanya sempurna.

OCD ialah gangguan kesihatan mental yang boleh menyebabkan seseorang mengalami fikiran, imej atau dorongan yang tidak diingini secara berulang, dikenali sebagai obsesi. Individu tersebut mungkin kemudian melakukan tindakan atau ritual tertentu berulang kali untuk mengurangkan keresahan yang timbul. Tindakan ini dipanggil kompulsi.

Pada peringkat tertentu, kitaran obsesi dan kompulsi boleh mengambil masa yang banyak serta mengganggu pekerjaan, pelajaran, hubungan dan rutin harian. OCD boleh berlaku pada kanak-kanak, remaja dan orang dewasa.

Berita baiknya, OCD boleh dirawat. Rawatan berasaskan bukti seperti Cognitive Behavioural Therapy (CBT) dengan Exposure and Response Prevention (ERP) serta ubat tertentu boleh membantu mengurangkan simptom dan meningkatkan kualiti hidup.

Apa Itu Obsessive-Compulsive Disorder (OCD)?

OCD ialah gangguan berpanjangan yang melibatkan obsesi, kompulsi atau kedua-duanya.

Secara mudah:

• Obsesi ialah fikiran, imej atau dorongan berulang yang tidak diingini dan menimbulkan keresahan atau ketidakselesaan.
• Kompulsi pula ialah tindakan fizikal atau ritual mental berulang yang dirasakan perlu dilakukan untuk mengurangkan keresahan tersebut atau mengelakkan sesuatu yang ditakuti daripada berlaku.

Contohnya, seseorang mungkin berulang kali terfikir bahawa tangannya telah tercemar dengan kuman. Walaupun sudah membasuh tangan, keraguan itu muncul semula.

Untuk mengurangkan keresahan, dia membasuh tangannya sekali lagi. Kelegaan mungkin berlaku seketika sebelum keraguan datang semula.

Inilah antara mekanisme yang menyebabkan OCD menjadi satu kitaran berulang.

Bagaimana Kitaran OCD Berlaku?

Kitaran OCD biasanya boleh digambarkan seperti berikut:

1. Obsesi muncul
   Fikiran, imej, keraguan atau dorongan yang tidak diingini memasuki fikiran.
2. Keresahan meningkat
   Individu berasa takut, jijik, bersalah, ragu atau sangat tidak selesa.
3. Kompulsi dilakukan
   Individu melakukan ritual tertentu untuk mendapatkan kepastian atau mengurangkan keresahan.
4. Kelegaan sementara berlaku
   Keresahan menurun untuk seketika.
5. Obsesi muncul semula
   Otak mula “belajar” bahawa kompulsi diperlukan untuk mendapat kelegaan.
6. Kitaran berulang
   Ritual boleh menjadi semakin kerap dan mengambil masa yang lebih panjang.

Kompulsi biasanya tidak dilakukan kerana ia menyeronokkan. Sebaliknya, ia dilakukan kerana individu berasa seperti “terpaksa” melakukannya untuk menghilangkan ketidakselesaan.

Apakah Perbezaan Antara Obsesi dan Kompulsi?

Memahami dua konsep ini sangat penting untuk memahami OCD.

Obsesi

Obsesi boleh muncul dalam bentuk:

• fikiran;
• imej mental;
• keraguan;
• ketakutan;
• atau dorongan yang tidak diingini.

Antara contoh yang biasa ialah:

• takut dijangkiti kuman;
• takut menyebabkan kemalangan;
• tertanya-tanya berulang kali sama ada pintu telah dikunci;
• takut kehilangan kawalan;
• fikiran agresif yang tidak diingini;
• fikiran seksual atau keagamaan yang mengganggu;
• keperluan supaya sesuatu terasa tepat, seimbang atau simetri.

Fikiran seperti ini boleh terasa sangat bertentangan dengan nilai dan keperibadian seseorang.

Kompulsi

Kompulsi ialah tindakan atau ritual mental yang dilakukan secara berulang.

Contohnya:

• mencuci tangan berkali-kali;
• mandi atau membersihkan barang secara berlebihan;
• memeriksa pintu atau suis;
• mengira nombor tertentu;
• menyusun barang berulang kali;
• membaca doa atau perkataan tertentu dalam fikiran;
• mengulang sesuatu tindakan sehingga terasa “betul”;
• meminta kepastian daripada pasangan atau keluarga;
• cuba menggantikan fikiran yang dianggap “buruk” dengan fikiran tertentu.

Sesetengah kompulsi tidak dapat dilihat oleh orang lain kerana ia berlaku sepenuhnya dalam fikiran.

Apakah Gejala OCD?

Tidak semua orang mengalami OCD dengan cara yang sama.

Ada individu yang lebih jelas mengalami obsesi, manakala orang lain mempunyai kompulsi yang lebih ketara. Sesetengah ritual mental pula mungkin sukar dikenal pasti.

Gejala obsesi

Antara gejala yang boleh berlaku ialah:

• fikiran berulang yang sukar diketepikan;
• ketakutan melampau terhadap pencemaran;
• keraguan berterusan;
• takut melakukan kesilapan;
• takut mencederakan seseorang secara tidak sengaja;
• takut kehilangan kawalan;
• keperluan mendapatkan kepastian;
• fikiran seksual, agresif atau keagamaan yang tidak diingini;
• rasa sesuatu mesti simetri atau berada dalam susunan tertentu.

Gejala kompulsi

Antaranya:

• mencuci atau membersihkan secara berlebihan;
• memeriksa sesuatu berkali-kali;
• mengira;
• menyusun;
• mengulang tindakan;
• mengulang perkataan dalam fikiran;
• meminta orang lain memberikan kepastian;
• mengelakkan tempat atau situasi tertentu kerana takut mencetuskan obsesi.

Hampir semua orang pernah memeriksa semula pintu atau mempunyai fikiran pelik secara spontan. Itu sahaja tidak mencukupi untuk mengatakan seseorang mempunyai OCD.

Menurut NIMH, individu dengan OCD lazimnya mengalami kesukaran mengawal obsesi atau kompulsi, boleh menghabiskan lebih daripada satu jam sehari dengannya dan mengalami gangguan yang bermakna dalam kehidupan harian.

Jenis-Jenis OCD Yang Biasa

Dari perspektif klinikal, istilah “jenis OCD” lebih tepat difahami sebagai tema obsesi dan kompulsi. Seseorang juga boleh mempunyai lebih daripada satu tema, dan tema tersebut boleh berubah dari semasa ke semasa.

1. OCD pencemaran dan kebersihan

Individu mungkin terlalu takut kepada:

• kuman;
• penyakit;
• bahan kimia;
• kotoran;
• atau sesuatu yang dianggap tercemar.

Kompulsi boleh termasuk membasuh tangan, mandi, menukar pakaian atau membersihkan objek berkali-kali.

2. OCD memeriksa

Individu mungkin takut sesuatu yang buruk berlaku kerana kecuaiannya.

Contohnya:

• memeriksa pintu berkali-kali;
• memastikan dapur telah ditutup;
• memeriksa peralatan elektrik;
• membaca semula mesej atau dokumen berulang kali.

Masalah utamanya bukan sekadar berhati-hati tetapi ketidakupayaan mendapatkan rasa kepastian yang mencukupi.

3. OCD simetri dan susunan

Seseorang mungkin berasa sangat tidak selesa jika sesuatu:

• tidak sama rata;
• tidak simetri;
• tidak berada pada kedudukan tertentu;
• atau tidak terasa “betul”.

Individu mungkin mengambil masa lama mengubah kedudukan objek atau mengulang sesuatu perbuatan.

4. OCD berkaitan fikiran intrusif

Tema ini boleh melibatkan fikiran mengenai:

• keganasan;
• mencederakan orang lain;
• seks;
• agama;
• moral;
• identiti;
• atau kehilangan kawalan.

Individu mungkin cuba menghapuskan fikiran tersebut melalui ritual mental, mengelakkan situasi tertentu atau meminta kepastian berulang kali.

Sekali lagi, kewujudan fikiran tersebut tidak bermaksud seseorang mahu melakukannya.

5. OCD berkaitan keraguan dan kepastian

Seseorang boleh terperangkap dalam persoalan seperti:

“Betul ke keputusan aku?”

“Adakah aku sudah buat kesalahan?”

“Bagaimana kalau sebenarnya aku terlupa?”

Mereka mungkin bertanya soalan sama berulang kali kepada pasangan, rakan atau ahli keluarga.

OCD Bukan Sekadar Perfectionist atau Suka Kemas

Istilah OCD sering digunakan secara longgar seperti:

“Aku OCD sikit sebab meja mesti kemas.”

Penggunaan tersebut boleh menyebabkan gangguan sebenar kelihatan remeh.

Perfectionism sendiri boleh menjadi masalah dalam keadaan tertentu, tetapi ia tidak sama dengan OCD.

Apa Punca OCD?

Punca tepat OCD masih belum difahami sepenuhnya. Tiada satu faktor yang boleh menerangkan semua kes.

Penyelidikan menunjukkan OCD mungkin berkaitan dengan gabungan faktor genetik, biologi, psikologi dan persekitaran.

Faktor genetik

Mempunyai ibu bapa atau adik beradik dengan OCD dikaitkan dengan risiko OCD yang lebih tinggi.

Namun, genetik bukan takdir.

Setakat ini, penyelidik tidak menemui satu gen tunggal yang menyebabkan semua kes OCD.

Struktur dan fungsi otak

Kajian pengimejan otak menunjukkan terdapat perbezaan pada beberapa kawasan dan rangkaian otak yang terlibat dalam kawalan tingkah laku, tindak balas emosi, ketakutan dan pembentukan tabiat.

Walau bagaimanapun, penemuan tersebut tidak bermaksud imbasan otak boleh digunakan sebagai ujian mudah untuk mendiagnosis OCD.

Faktor psikologi

Cara seseorang mentafsir fikiran intrusif juga mungkin memainkan peranan.

Sebagai contoh, hampir semua manusia mempunyai fikiran aneh atau tidak diingini sekali-sekala.

Masalah boleh timbul apabila seseorang menganggap kemunculan fikiran tersebut sebagai bukti bahawa sesuatu yang buruk mungkin berlaku atau bahawa dirinya seorang yang buruk. Usaha berterusan untuk mendapatkan kepastian kemudian boleh menguatkan kitaran OCD.

Tekanan dan pengalaman hidup

Tekanan tidak semestinya menjadi punca OCD, tetapi simptom boleh menjadi lebih ketara semasa tempoh tekanan atau perubahan hidup.

Beberapa kajian turut menemui hubungan antara pengalaman trauma zaman kanak-kanak dengan simptom obsesif kompulsif, tetapi hubungan ini masih sedang dikaji.

OCD Boleh Bermula Pada Umur Berapa?

OCD boleh bermula pada kanak-kanak, remaja atau orang dewasa.

Simptom sering bermula antara lewat zaman kanak-kanak hingga awal dewasa. Dalam sesetengah kes, simptom bermula secara perlahan sehingga keluarga tidak menyedari sejauh mana ritual telah mempengaruhi kehidupan seseorang.

Tanda OCD pada kanak-kanak

Antaranya:

• ritual sebelum tidur yang terlalu panjang;
• mencuci tangan berulang kali;
• memadam dan menulis semula kerja sekolah;
• bertanya soalan sama kepada ibu bapa;
• takut menyentuh objek tertentu;
• mahu sesuatu dilakukan dengan urutan tertentu;
• menjadi sangat tertekan apabila ritual terganggu.

Kanak-kanak mungkin tidak mempunyai tahap kefahaman yang sama seperti orang dewasa bahawa ritual mereka berlebihan.

Bagaimana OCD Didiagnosis?

Tiada ujian darah atau satu imbasan otak khusus yang boleh mengesahkan OCD.

Diagnosis biasanya melibatkan penilaian klinikal mengenai:

• jenis fikiran yang dialami;
• ritual atau tindakan berulang;
• berapa banyak masa yang digunakan;
• tahap keresahan;
• sejauh mana simptom mengganggu kehidupan;
• keadaan kesihatan mental lain;
• penggunaan ubat atau bahan tertentu;
• sejarah kesihatan.

Doktor juga mungkin melakukan pemeriksaan atau siasatan tertentu jika perlu untuk memastikan simptom tidak lebih sesuai diterangkan oleh masalah kesihatan lain.

OCD kadangkala boleh disalah anggap sebagai gangguan keresahan, kemurungan atau keadaan kesihatan mental lain kerana simptomnya boleh bertindih.

Sebab itu diagnosis sendiri berdasarkan video media sosial atau senarai simptom internet mempunyai had yang besar.

Apakah Rawatan OCD?

Rawatan bergantung kepada tahap simptom, gangguan fungsi, umur, pilihan pesakit, keadaan kesihatan lain dan respons terhadap rawatan sebelumnya.

Dua pendekatan utama ialah terapi psikologi dan ubat.

1. Cognitive Behavioural Therapy

Cognitive Behavioural Therapy atau CBT membantu seseorang memahami hubungan antara fikiran, emosi dan tingkah laku.

Bagi OCD, CBT perlu disesuaikan khusus kepada cara OCD berfungsi.

Salah satu komponen terpenting ialah Exposure and Response Prevention.

2. Exposure and Response Prevention

Exposure and Response Prevention atau ERP merupakan bentuk CBT yang mempunyai bukti kukuh untuk rawatan OCD.

Dalam ERP, individu secara berperingkat berhadapan dengan situasi, objek atau fikiran yang biasanya mencetuskan obsesi sambil belajar tidak melakukan kompulsi yang biasa digunakan untuk mendapatkan kelegaan.

Contohnya, seseorang yang takut pencemaran mungkin bermula dengan pendedahan yang menyebabkan keresahan ringan dahulu, bukannya terus kepada perkara paling ditakuti.

Matlamat ERP bukan untuk memaksa seseorang melakukan sesuatu secara berbahaya.

Sebaliknya, terapi dilakukan secara berstruktur supaya individu belajar bahawa keresahan dan ketidakpastian boleh ditoleransi tanpa perlu menyelesaikannya melalui ritual.

ERP boleh terasa mencabar pada awalnya. Sebab itu ia sebaiknya dilakukan dengan profesional yang mempunyai latihan berkaitan OCD.

3. Ubat untuk OCD

Ubat juga merupakan rawatan penting bagi sesetengah pesakit.

Antara ubat yang paling kerap digunakan ialah kumpulan selective serotonin reuptake inhibitors atau SSRI, iaitu sejenis antidepresan.

Walaupun dipanggil antidepresan, ubat dalam kumpulan ini juga digunakan untuk merawat OCD.

Kesan rawatan OCD biasanya tidak serta-merta. NIMH menyatakan rawatan antidepresan boleh mengambil sekitar 8 hingga 12 minggu sebelum simptom mula bertambah baik pada sesetengah pesakit.

Jangan mengubah dos atau menghentikan ubat secara tiba-tiba tanpa berbincang dengan doktor kerana sesetengah ubat perlu dikurangkan secara beransur-ansur.

4. Gabungan terapi dan ubat

Bagi OCD yang lebih ketara, kombinasi CBT termasuk ERP dan ubat boleh dipertimbangkan.

Garis panduan NICE, contohnya, mengesyorkan intensiti rawatan berdasarkan tahap gangguan fungsi. Bagi pesakit dewasa dengan gangguan fungsi yang teruk, kombinasi SSRI dengan CBT termasuk ERP merupakan antara pendekatan yang disarankan.

5. OCD yang sukar dikawal

Jika rawatan awal tidak memberikan respons mencukupi, doktor mungkin:

• menyemak semula diagnosis;
• memastikan ERP dilakukan dengan mencukupi;
• menilai pematuhan ubat;
• menilai kemurungan atau masalah lain;
• menukar strategi ubat;
• atau merujuk kepada pasukan pakar OCD.

Rawatan neuromodulasi tertentu seperti repetitive transcranial magnetic stimulation dan rawatan khusus lain juga wujud untuk sebahagian kecil pesakit dengan OCD yang teruk serta tidak memberi respons kepada rawatan biasa. Ia bukan rawatan pertama untuk kebanyakan pesakit.

Adakah OCD Boleh Sembuh Sepenuhnya?

Respons rawatan berbeza antara individu.

Bagi ramai orang, rawatan boleh menghasilkan pengurangan simptom yang ketara sehingga mereka dapat kembali bekerja, belajar, mempunyai hubungan dan menjalani rutin dengan lebih baik.

Bagi sesetengah individu, OCD mempunyai perjalanan yang lebih kronik dan memerlukan pengurusan jangka panjang.

Matlamat rawatan bukan semestinya memastikan tiada lagi satu pun fikiran intrusif, kerana manusia normal juga mempunyai fikiran yang tidak diingini.

Matlamat yang lebih praktikal ialah mengurangkan obsesi dan terutama kompulsi sehingga OCD tidak lagi mengawal kehidupan seseorang.

Cara Mengurus OCD Dalam Kehidupan Harian

Rawatan profesional merupakan asas utama, tetapi beberapa langkah boleh membantu:

1. Ikuti terapi secara konsisten
   Latihan ERP di antara sesi merupakan sebahagian penting daripada proses rawatan.
2. Ambil ubat seperti diarahkan
   Jangan berhenti hanya kerana keadaan mula bertambah baik.
3. Kenal pasti kompulsi tersembunyi
   Ritual mental dan pencarian kepastian kadangkala lebih sukar dikenal pasti berbanding mencuci atau memeriksa.
4. Kurangkan pengelakan
   Mengelakkan semua pencetus boleh mengecilkan kehidupan seseorang dan mengekalkan OCD.
5. Kekalkan rutin tidur dan aktiviti
   Tekanan dan kurang tidur boleh menyebabkan simptom terasa lebih sukar dikendalikan.
6. Berhati-hati dengan “rawatan ajaib”
   Tiada suplemen, detox atau teknik media sosial yang terbukti menggantikan rawatan berasaskan bukti seperti ERP dan ubat yang sesuai.

Bagaimana Membantu Ahli Keluarga Yang Mengalami OCD?

Ahli keluarga sering berniat membantu tetapi tanpa disedari boleh menjadi sebahagian daripada ritual OCD.

Contohnya, pesakit mungkin bertanya:

“Betul kan pintu dah kunci?”

Ahli keluarga menjawab.

Beberapa minit kemudian soalan sama ditanya.

Jika proses ini berlaku berkali-kali, pemberian kepastian boleh menjadi sebahagian daripada kompulsi.

Apa yang boleh dilakukan:

• dengar tanpa menghukum;
• jangan mengejek ketakutan mereka;
• galakkan rawatan;
• elakkan membantu melakukan ritual secara berlebihan;
• kurangkan pemberian kepastian berulang secara terancang;
• ikut panduan ahli terapi tentang cara keluarga boleh membantu.

Pengurangan “family accommodation” biasanya perlu dilakukan secara menyokong dan beransur-ansur, bukan dengan tiba-tiba menolak semua permintaan pesakit.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Pertimbangkan mendapatkan penilaian profesional jika:

• fikiran intrusif berlaku berulang kali dan menyebabkan tekanan;
• ritual semakin sukar dikawal;
• banyak masa digunakan untuk memeriksa atau membersihkan;
• kerja atau pelajaran terganggu;
• hubungan terjejas;
• seseorang mengelakkan semakin banyak situasi;
• keresahan atau kemurungan semakin teruk;
• ahli keluarga terpaksa mengubah rutin secara ketara kerana OCD.

Lebih awal masalah dikenal pasti, lebih awal strategi rawatan yang sesuai boleh dimulakan.

Bila OCD Menjadi Kecemasan?

OCD itu sendiri tidak bermaksud seseorang berbahaya.

Malah, fikiran intrusif mengenai kecederaan boleh menjadi sebahagian daripada OCD dan tidak semestinya menunjukkan niat untuk melakukan kecederaan.

Namun, penilaian segera diperlukan jika seseorang:

• mempunyai niat sebenar untuk mencederakan diri;
• mempunyai rancangan membunuh diri;
• cuba mencederakan diri;
• tidak dapat menjaga keselamatan dirinya;
• mengalami kemurungan yang sangat teruk;
• atau berada dalam keadaan krisis psikologi.

Di Malaysia, individu yang mengalami krisis kesihatan mental boleh menghubungi Talian HEAL 15555. Dalam kecemasan atau apabila terdapat risiko segera terhadap nyawa, hubungi 999 atau pergi ke Jabatan Kecemasan hospital terdekat. KKM masih menyenaraikan HEAL 15555 sebagai perkhidmatan bantuan krisis kesihatan mental.

Mitos dan Fakta Tentang OCD

Mitos: Semua orang yang suka kemas mempunyai OCD

Fakta: OCD melibatkan obsesi atau kompulsi yang menyebabkan tekanan dan gangguan fungsi. Kebersihan hanyalah salah satu daripada banyak tema OCD.

Mitos: OCD hanya berkaitan kuman

Fakta: OCD boleh melibatkan memeriksa, simetri, keraguan, moral, agama, fikiran agresif, fikiran seksual dan pelbagai tema lain.

Mitos: Pesakit boleh berhenti jika mereka benar-benar mahu

Fakta: Kompulsi boleh menjadi sangat sukar dihentikan kerana ia berkait dengan keresahan dan kelegaan sementara.

Mitos: Fikiran ganas bermaksud seseorang mahu bertindak ganas

Fakta: Fikiran intrusif dalam OCD biasanya tidak diingini dan boleh bertentangan dengan nilai individu.

Mitos: OCD tidak boleh dirawat

Fakta: CBT dengan ERP dan ubat tertentu mempunyai bukti yang kukuh dalam rawatan OCD.

Kesimpulan

Obsessive-Compulsive Disorder atau OCD jauh lebih kompleks daripada sekadar suka kebersihan atau mahu sesuatu tersusun dengan sempurna.

OCD melibatkan obsesi dan kompulsi yang boleh membentuk kitaran keresahan, ritual dan kelegaan sementara sehingga akhirnya mengambil alih sebahagian besar kehidupan seseorang.

Tema OCD pula tidak terhad kepada pencemaran. Ia boleh melibatkan memeriksa, simetri, keraguan, fikiran agresif, seksual, keagamaan serta ritual mental yang tidak kelihatan kepada orang lain.

Jika simptom mengambil banyak masa, menyebabkan tekanan atau mula mengganggu kehidupan harian, dapatkan penilaian daripada doktor atau profesional kesihatan mental.

Rawatan berasaskan bukti seperti CBT dengan Exposure and Response Prevention dan ubat tertentu boleh membantu ramai individu mendapatkan semula kawalan terhadap kehidupan mereka.

Soalan Lazim Mengenai OCD