Punca Asma: Kenapa Penyakit Asma Berlaku dan Siapa yang Berisiko?

Ada orang mula mengalami asma sejak kecil. Ada pula yang tidak mempunyai sebarang masalah pernafasan semasa kanak-kanak tetapi mula kerap semput ketika dewasa.

Keadaan ini menimbulkan persoalan: apakah sebenarnya punca asma?

Adakah asma disebabkan habuk? Alergi? Cuaca sejuk? Keturunan? Atau kerana paru-paru seseorang memang lemah?

Jawapannya tidak semudah satu punca sahaja.

Asma ialah penyakit pernafasan kronik yang mempunyai pelbagai bentuk dan biasanya melibatkan keradangan saluran pernafasan. Ketika simptom berlaku, saluran udara boleh menjadi sempit akibat pengecutan otot, penebalan dinding saluran udara dan peningkatan mukus. Keadaan ini boleh menyebabkan batuk, semput, sesak nafas dan dada terasa ketat.

Punca seseorang mendapat asma dipercayai melibatkan gabungan kecenderungan genetik, tindak balas sistem imun, perkembangan paru-paru dan pendedahan persekitaran. Sesetengah faktor seperti alergi, obesiti, asap rokok dan pendedahan pekerjaan juga boleh meningkatkan risiko.

Satu perkara yang sangat penting untuk difahami ialah:

Punca atau faktor risiko seseorang mendapat asma tidak sama dengan pencetus yang menyebabkan simptom atau serangan asma berlaku.

Contohnya, udara sejuk mungkin mencetuskan semput pada seseorang yang mempunyai asma, tetapi ini tidak bermaksud udara sejuk merupakan satu-satunya sebab orang itu mendapat penyakit tersebut.

Mari kita fahami perkara ini dengan lebih terperinci.

Apa Itu Penyakit Asma?

Asma, yang kadangkala disebut sebagai lelah, ialah penyakit kronik pada saluran pernafasan.

Pada seseorang yang mempunyai asma, saluran udara boleh menjadi lebih sensitif terhadap rangsangan tertentu. Apabila berlaku tindak balas pada saluran tersebut:

1. dinding saluran pernafasan mengalami keradangan,
2. otot di sekeliling saluran udara mengecut,
3. saluran menjadi lebih sempit,
4. mukus boleh bertambah, dan
5. pergerakan udara keluar masuk menjadi lebih sukar.

WHO menerangkan asma sebagai penyakit paru-paru kronik yang boleh menyebabkan batuk, wheezing atau semput, kesukaran bernafas dan dada terasa ketat. Tahap simptom berbeza antara individu dan boleh datang serta pergi dari semasa ke semasa.

Sebab itu seseorang boleh kelihatan sihat pada satu ketika tetapi mengalami semput beberapa jam atau hari kemudian selepas terdedah kepada pencetus tertentu.

Apakah Punca Asma Sebenarnya?

Tidak ada satu penyebab tunggal yang menerangkan semua kes asma.

Penyelidikan menunjukkan bahawa perkembangan penyakit ini biasanya melibatkan interaksi antara gen seseorang dengan pelbagai pendedahan yang berlaku sepanjang kehidupan, termasuk ketika masih kecil. NHLBI menyenaraikan sejarah keluarga, pendedahan persekitaran pada awal usia, jangkitan pernafasan tertentu, alergi, obesiti dan pendedahan pekerjaan sebagai antara faktor berkaitan peningkatan risiko asma.

Berikut ialah faktor yang paling penting untuk diketahui.

1. Faktor Genetik dan Sejarah Keluarga

Asma mempunyai komponen genetik.

Seseorang yang mempunyai ibu atau bapa dengan asma mempunyai risiko yang lebih tinggi untuk mendapat penyakit tersebut berbanding individu tanpa sejarah keluarga berkenaan.

Walau bagaimanapun:

Asma bukan penyakit keturunan mudah seperti satu gen tertentu diwariskan dan seseorang pasti mendapat penyakit tersebut.

Sebaliknya, banyak gen mungkin mempengaruhi bagaimana sistem imun dan saluran pernafasan seseorang bertindak terhadap persekitaran.

Ini menjelaskan kenapa:

• seorang anak kepada pesakit asma mungkin mendapat asma;
• adik-beradiknya mungkin tidak mendapat penyakit tersebut;
• seseorang tanpa sejarah keluarga yang jelas juga masih boleh mengalami asma.

Genetik meningkatkan kecenderungan, bukannya menjadikan penyakit itu sesuatu yang pasti berlaku.

2. Alergi dan Kecenderungan Atopik

Ramai pesakit asma juga mempunyai keadaan alergi lain.

Antaranya:

• allergic rhinitis atau resdung alergi,
• ekzema,
• alergi terhadap pollen,
• alergi terhadap hama habuk,
• sensitiviti terhadap alergen haiwan.

Sistem imun individu tertentu boleh bertindak lebih kuat apabila terdedah kepada bahan yang biasanya tidak berbahaya seperti pollen atau mold. Tindak balas tersebut boleh menyebabkan keradangan dan saluran pernafasan menjadi terlalu sensitif.

Namun, jangan membuat kesimpulan bahawa:

asma = alergi.

Tidak semua asma berpunca daripada mekanisme alergi dan tidak semua orang yang mempunyai alergi akan mendapat asma.

3. Pendedahan kepada Asap Rokok

Pendedahan terhadap asap tembakau merupakan faktor yang patut diberi perhatian, terutamanya ketika paru-paru masih berkembang.

NHLBI menyenaraikan pendedahan kepada asap rokok ketika bayi atau kanak-kanak sebagai salah satu faktor persekitaran yang dikaitkan dengan perkembangan asma.

Pada individu yang sudah mempunyai asma, asap rokok pula merupakan pencetus yang boleh memburukkan simptom atau menyebabkan serangan.

Ini termasuk:

• merokok sendiri,
• terhidu asap rokok orang lain,
• berada dalam persekitaran yang kerap tercemar dengan asap tembakau.

GINA turut menyenaraikan asap tembakau dan vaping sebagai pencetus simptom asma.

4. Jangkitan Virus pada Saluran Pernafasan

Jangkitan pernafasan oleh virus mempunyai hubungan yang kompleks dengan asma.

Jangkitan tertentu, terutama pada individu yang mempunyai kecenderungan genetik atau alergi, boleh menjadi salah satu faktor yang berkait dengan perkembangan asma.

Dalam masa yang sama, jangkitan virus seperti selesema juga merupakan pencetus penting serangan asma bagi individu yang memang sudah mempunyai penyakit tersebut. GINA menyatakan jangkitan saluran pernafasan atas akibat virus merupakan antara pencetus biasa exacerbation atau serangan asma.

Jadi terdapat dua konteks yang berbeza:

Perkembangan penyakit: jangkitan tertentu mungkin berkait dengan risiko asma.

Pesakit yang sudah mempunyai asma: jangkitan virus boleh menyebabkan penyakit yang sebelum ini terkawal menjadi lebih teruk.

5. Faktor Persekitaran

Persekitaran juga memainkan peranan dalam perkembangan dan kawalan asma.

Antara pendedahan yang relevan termasuk:

• pencemaran udara,
• asap,
• alergen tertentu,
• mold,
• bahan iritan,
• pendedahan kepada bahan kimia.

Namun kesannya tidak sama untuk setiap orang.

Sebagai contoh, hama habuk mungkin menjadi pencetus kuat kepada seorang pesakit tetapi langsung tidak menyebabkan simptom kepada pesakit lain.

Sebab itulah langkah mengawal asma perlu disesuaikan dengan pencetus sebenar setiap individu dan bukannya cuba menghapuskan semua benda yang dianggap sebagai “penyebab asma”.

6. Pendedahan di Tempat Kerja

Asma juga boleh berkaitan dengan pekerjaan.

Keadaan ini dikenali sebagai work-related asthma dan merangkumi asma yang baru bermula akibat pendedahan di tempat kerja serta asma sedia ada yang menjadi lebih teruk akibat pekerjaan.

Menurut NIOSH, lebih daripada 300 bahan di tempat kerja telah dikaitkan dengan berlakunya asma baru. Contohnya termasuk:

• produk pembersihan,
• habuk kayu,
• mold,
• bahan daripada haiwan,
• ammonia,
• peluntur,
• isocyanates dan bahan kimia tertentu.

Satu petunjuk penting ialah simptom yang:

• menjadi lebih teruk ketika bekerja;
• berkurang pada hujung minggu;
• bertambah baik ketika bercuti lebih lama.

Jika corak ini berlaku, beritahu doktor tentang jenis pekerjaan dan bahan yang mungkin disedut ketika bekerja.

7. Berat Badan Berlebihan dan Obesiti

Obesiti dikaitkan dengan peningkatan risiko asma dan juga boleh menyebabkan penyakit menjadi lebih sukar dikawal pada sesetengah individu.

Hubungan ini kompleks dan bukan sekadar kerana seseorang “kurang cergas”.

Ia mungkin melibatkan beberapa mekanisme termasuk:

• perubahan mekanik pernafasan,
• keradangan sistemik,
• perubahan metabolik,
• keadaan kesihatan lain yang berlaku bersama obesiti.

Obesiti patut dianggap sebagai faktor risiko yang boleh diubah, bukannya penyebab tunggal semua kes asma.

Punca Asma dan Pencetus Serangan Asma Tidak Sama

Ini antara perkara yang paling kerap disalahfahami.

Faktor risiko meningkatkan kemungkinan seseorang mendapat penyakit.

Pencetus pula menyebabkan simptom muncul atau menjadi lebih teruk pada seseorang yang mempunyai saluran pernafasan sensitif.

GINA menyenaraikan jangkitan virus, alergen di rumah atau tempat kerja, asap rokok atau vaping, aktiviti fizikal dan stres sebagai pencetus asma yang biasa. Sesetengah ubat juga boleh mencetuskan simptom pada individu tertentu.

Apakah Pencetus Serangan Asma yang Biasa?

Pencetus berbeza antara seorang pesakit dengan pesakit yang lain.

Antara yang biasa ialah:

Habuk dan Hama Habuk

Hama habuk ialah organisma mikroskopik yang boleh berada pada:

• tilam,
• bantal,
• permaidani,
• perabot berfabrik.

Bagi individu yang sensitif terhadap hama habuk, pendedahan boleh mencetuskan simptom.

Pollen dan Mold

Pollen daripada tumbuhan dan spora mold merupakan alergen udara yang boleh menyebabkan simptom pada individu tertentu.

Haiwan Peliharaan

Istilah “alahan bulu kucing” sering digunakan, tetapi alergen haiwan sebenarnya boleh datang daripada protein pada:

• kulit mati atau dander,
• air liur,
• air kencing,
• rembesan haiwan.

Jadi membotakkan bulu haiwan semata-mata bukan penyelesaian kepada masalah alergi.

Asap Rokok dan Vaping

Kedua-duanya boleh mengganggu saluran pernafasan dan memburukkan simptom asma.

Jangkitan Pernafasan

Selesema dan jangkitan virus lain antara pencetus serangan yang biasa.

Udara Sejuk

Udara sejuk boleh mencetuskan batuk atau semput pada sesetengah pesakit. Ini lebih tepat dianggap sebagai pencetus simptom, bukannya punca tunggal penyakit asma.

Aktiviti Fizikal

Senaman boleh menyebabkan bronchoconstriction dan simptom pada individu tertentu.

Namun ini bukan alasan untuk berhenti bersenam.

GINA menyatakan pesakit dengan asma yang terkawal dengan baik sepatutnya dapat menjalani kehidupan aktif termasuk melakukan senaman.

Jika anda selalu batuk, semput atau sesak selepas bersenam, dapatkan pemeriksaan kerana rawatan mungkin perlu disemak.

Tekanan dan Emosi

Stres atau emosi yang kuat boleh mencetuskan simptom pada sesetengah pesakit.

Ini tidak bermakna asma merupakan penyakit “psikologi”. Asma ialah penyakit fizikal pada saluran pernafasan, tetapi perubahan corak pernafasan dan tindak balas tubuh ketika stres boleh mempengaruhi simptom.

Sesetengah Ubat

Sesetengah pesakit sensitif terhadap ubat tertentu.

GINA menyatakan beta-blocker boleh menyebabkan simptom atau exacerbation asma. Aspirin dan ubat anti-radang bukan steroid tertentu juga boleh mencetuskan simptom pada sebahagian pesakit.

Jangan hentikan ubat yang dipreskripsi sendiri. Berbincang dengan doktor jika anda mengesyaki ubat tertentu memburukkan asma.

Siapa yang Lebih Berisiko Mendapat Asma?

Risiko mungkin lebih tinggi jika seseorang mempunyai satu atau beberapa faktor berikut:

1. Mempunyai ibu atau bapa dengan asma
2. Mempunyai penyakit alergi atau kecenderungan atopik
3. Terdedah kepada asap rokok ketika usia awal
4. Mengalami pendedahan pekerjaan kepada bahan yang boleh menyebabkan asma
5. Mempunyai obesiti
6. Terdedah kepada faktor persekitaran tertentu
7. Mengalami interaksi antara kecenderungan genetik dengan pendedahan persekitaran

NHLBI menyenaraikan sejarah keluarga, alergi, obesiti dan hazard pekerjaan sebagai antara faktor yang dikaitkan dengan peningkatan risiko asma.

Namun:

Mempunyai faktor risiko tidak bermakna seseorang pasti akan mendapat asma.

Sebaliknya, seseorang tanpa faktor risiko yang jelas masih boleh menghidap penyakit tersebut.

Adakah Asma Penyakit Keturunan?

Asma mempunyai komponen keturunan, tetapi ia bukan penyakit yang diwarisi secara mudah atau pasti.

Jika salah seorang ibu bapa mempunyai asma, risiko anak mungkin lebih tinggi.

Tetapi sama ada asma benar-benar berkembang turut bergantung kepada faktor lain termasuk:

• sistem imun,
• alergi,
• pendedahan persekitaran,
• jangkitan,
• asap rokok,
• perkembangan paru-paru.

Oleh itu, lebih tepat untuk mengatakan seseorang boleh mewarisi kecenderungan mendapat asma, bukannya mewarisi penyakit itu secara pasti.

Kenapa Ada Orang Baru Mendapat Asma Ketika Dewasa?

Asma tidak semestinya bermula ketika kanak-kanak.

Seseorang boleh mengalami adult-onset asthma, iaitu asma yang mula menjadi jelas ketika dewasa.

Dalam keadaan ini, doktor mungkin menilai faktor seperti:

• alergi,
• obesiti,
• pekerjaan,
• pendedahan bahan kimia atau habuk,
• sejarah pernafasan,
• ubat,
• penyakit lain yang menyerupai asma.

Asma yang baru muncul selepas seseorang memulakan pekerjaan tertentu perlu diberi perhatian khusus kerana pendedahan pekerjaan boleh menyebabkan atau memburukkan penyakit.

Apakah Simptom Asma?

Simptom yang biasa termasuk:

• semput atau bunyi wheezing ketika bernafas;
• sesak nafas;
• batuk;
• dada terasa ketat;
• batuk pada waktu malam atau awal pagi;
• simptom selepas bersenam;
• simptom yang datang dan pergi.

Corak simptom sangat penting.

GINA menerangkan bahawa asma biasanya mempunyai simptom pernafasan yang berubah-ubah dari segi kekerapan dan keterukan, bersama bukti aliran udara ekspiratori yang berubah-ubah.

Semput tidak semestinya bermakna asma. Masalah jantung, jangkitan paru-paru, COPD dan beberapa keadaan lain juga boleh menyebabkan simptom yang hampir sama.

Bagaimana Doktor Mendiagnosis Asma?

Diagnosis asma tidak sepatutnya dibuat hanya berdasarkan ayat “saya selalu semput”.

CPG KKM Malaysia menyatakan diagnosis melibatkan:

• sejarah klinikal yang tipikal;
• pemeriksaan fizikal; dan
• bukti bahawa halangan aliran udara berubah-ubah, dengan spirometry sebagai alat diagnosis pilihan.

Spirometry

Spirometry mengukur jumlah dan kelajuan udara yang boleh dikeluarkan daripada paru-paru.

Doktor boleh membandingkan bacaan sebelum dan selepas ubat bronchodilator bagi mencari bukti bahawa halangan saluran udara boleh berubah.

Peak Expiratory Flow

Peak expiratory flow atau PEF juga boleh digunakan dalam keadaan tertentu untuk melihat perubahan aliran udara dari masa ke masa.

Ujian Tambahan

Bergantung kepada keadaan, doktor mungkin mempertimbangkan:

• FeNO;
• eosinophil;
• ujian alergi;
• bronchial challenge;
• pemeriksaan untuk diagnosis lain.

GINA menekankan bahawa diagnosis sebaiknya disahkan dengan bukti objektif variable expiratory airflow dan bukan simptom semata-mata.

Bolehkah Asma Dicegah?

Tidak semua kes asma boleh dicegah.

Ini kerana banyak faktor yang terlibat seperti genetik tidak boleh diubah.

Namun beberapa pendedahan yang boleh meningkatkan risiko atau memburukkan kesihatan pernafasan boleh dikurangkan.

Antaranya:

• jangan merokok;
• kurangkan pendedahan kepada asap rokok;
• elakkan vaping;
• kurangkan pendedahan pekerjaan yang berbahaya;
• gunakan perlindungan pernafasan yang sesuai di tempat kerja;
• tangani mold dan kelembapan rumah jika bermasalah;
• kekalkan berat badan yang sihat;
• kenal pasti alergen yang benar-benar berkaitan dengan simptom.

Tidak perlu cuba menjadikan rumah “steril” daripada semua alergen jika tiada bukti bahawa bahan tersebut mencetuskan simptom.

Pendekatan yang lebih praktikal ialah mengenal pasti pencetus individu.

Jika Sudah Ada Asma, Bagaimana Mengurangkan Risiko Serangan?

Asma boleh dikawal dengan baik bagi kebanyakan pesakit.

Antara perkara penting ialah:

1. Ambil ubat seperti yang dipreskripsi.
2. Pelajari teknik menggunakan inhaler dengan betul.
3. Kenal pasti pencetus peribadi.
4. Elakkan merokok dan vaping.
5. Jangan hentikan ubat kawalan sendiri apabila rasa sudah sihat.
6. Dapatkan pemeriksaan jika simptom semakin kerap.
7. Sediakan asthma action plan bersama profesional kesihatan.

CPG KKM bagi asma dewasa menyatakan semua pesakit asma perlu menerima terapi yang mengandungi inhaled corticosteroid atau ICS, dan inhaler SABA tidak sepatutnya digunakan sebagai rawatan tunggal. Pesakit juga perlu ditawarkan pendidikan self-management termasuk asthma action plan.

Ini penting kerana hanya bergantung kepada inhaler pelega tanpa mengawal keradangan asas saluran pernafasan boleh meninggalkan risiko serangan serius.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan jika anda mengalami:

• semput yang berulang;
• batuk malam yang kerap;
• batuk atau sesak selepas bersenam;
• dada kerap terasa ketat;
• simptom yang mengganggu tidur;
• simptom yang berkaitan dengan pekerjaan;
• penggunaan inhaler pelega yang semakin kerap;
• asma yang sebelum ini terkawal tetapi mula bertambah teruk.

Jika anda pernah diberitahu mempunyai asma bertahun-tahun dahulu tetapi diagnosis tidak pernah disahkan dengan ujian objektif, berbincang dengan doktor sama ada penilaian lanjut diperlukan.

Bila Serangan Asma Menjadi Kecemasan?

Serangan asma yang teruk boleh mengancam nyawa.

GINA menekankan bahawa exacerbation teruk boleh berlaku walaupun pada individu yang biasanya hanya mempunyai simptom sekali-sekala.

Dapatkan rawatan kecemasan segera jika seseorang:

• terlalu sesak untuk bercakap dengan baik;
• kelihatan sangat sukar bernafas;
• semakin teruk dengan cepat;
• tidak bertambah baik selepas menggunakan ubat pelega mengikut pelan rawatan;
• menjadi mengantuk atau keliru;
• mempunyai bibir atau kulit yang kelihatan kebiruan;
• mempunyai dada yang semakin “senyap” walaupun sangat sesak.

GINA menganggap kesukaran bercakap, altered mental status dan “silent chest” sebagai antara ciri serangan yang teruk atau mengancam nyawa.

Jangan tunggu sehingga pesakit pengsan sebelum mendapatkan bantuan.

Mitos dan Fakta Tentang Punca Asma

Mitos 1: Asma disebabkan cuaca sejuk

Fakta: Udara sejuk boleh mencetuskan simptom pada sesetengah pesakit tetapi bukan satu-satunya punca seseorang mendapat asma.

Mitos 2: Asma berlaku kerana paru-paru lemah

Fakta: Asma melibatkan keradangan dan perubahan sensitiviti saluran pernafasan. Ia bukan sekadar masalah “paru-paru lemah”.

Mitos 3: Semua asma disebabkan habuk

Fakta: Habuk atau hama habuk hanyalah pencetus kepada sesetengah individu. Perkembangan asma melibatkan banyak faktor.

Mitos 4: Orang dengan asma tidak boleh bersukan

Fakta: Aktiviti fizikal boleh mencetuskan simptom jika asma tidak terkawal, tetapi pesakit dengan kawalan penyakit yang baik boleh menjalani kehidupan aktif termasuk bersenam.

Mitos 5: Jika ibu bapa mempunyai asma, anak pasti mendapatnya

Fakta: Sejarah keluarga meningkatkan risiko tetapi tidak menentukan bahawa seseorang pasti mendapat asma.

Mitos 6: Asma hanya penyakit kanak-kanak

Fakta: Asma boleh berlaku pada semua peringkat umur. WHO menerangkan asma sebagai penyakit kronik yang menjejaskan individu daripada pelbagai usia.

Kesimpulan

Punca asma bukan satu perkara tunggal.

Penyakit ini dipercayai berkembang melalui interaksi antara kecenderungan genetik dengan faktor persekitaran dan biologi. Sejarah keluarga, alergi, pendedahan kepada asap rokok, jangkitan tertentu, obesiti serta pendedahan pekerjaan antara faktor yang boleh mempengaruhi risiko seseorang.

Pada masa yang sama, perlu dibezakan antara faktor risiko mendapat asma dan pencetus serangan asma.

Habuk, pollen, asap rokok, udara sejuk, jangkitan virus, senaman atau stres mungkin mencetuskan simptom pada pesakit tertentu, tetapi ia bukan semestinya penyebab asal penyakit.

Jika anda kerap mengalami semput, sesak nafas, batuk malam atau dada terasa ketat, jangan terus menganggap ia “asma biasa”. Diagnosis yang tepat penting kerana beberapa penyakit lain boleh menghasilkan simptom yang serupa.

Dengan diagnosis yang betul, penggunaan ubat yang sesuai, teknik inhaler yang baik dan pengurusan pencetus individu, kebanyakan pesakit boleh mencapai kawalan asma yang baik dan menjalani kehidupan yang aktif.

Soalan Lazim Tentang Punca Asma