Apa Itu MASH? Penyakit Hati Berlemak Yang Berkait Dengan Obesiti, Diabetes Dan Sindrom Metabolik

Apabila bercakap tentang penyakit hati, ramai orang terus terbayang alkohol. Sebab itu, ramai yang terkejut apabila doktor beritahu mereka ada hati berlemak, walaupun mereka tidak minum arak langsung.

Hakikatnya, penyakit hati tidak semestinya berpunca daripada alkohol. Dalam dunia moden hari ini, antara punca utama masalah hati ialah obesiti, diabetes jenis 2, kolesterol tinggi, tekanan darah tinggi dan sindrom metabolik.

Salah satu istilah baharu yang semakin digunakan dalam bidang perubatan ialah MASH, iaitu singkatan kepada metabolic dysfunction associated steatohepatitis.

Secara mudah, MASH ialah keadaan apabila lemak berkumpul dalam hati dan menyebabkan keradangan serta kerosakan sel hati. Ia bukan sekadar “hati berlemak biasa”. Dalam sesetengah individu, MASH boleh berkembang menjadi parut hati atau fibrosis, sirosis, kegagalan hati dan kanser hati. Mayo Clinic menyatakan MASH boleh menjadi lebih teruk sehingga menyebabkan parut hati serius, sirosis atau kanser hati.

Artikel ini akan menerangkan apa itu MASH, beza MASH dengan istilah lama seperti NASH dan NAFLD, siapa yang berisiko, simptom yang perlu diberi perhatian, cara diagnosis dan langkah rawatan yang boleh membantu.

Apa Itu MASH?

MASH ialah singkatan kepada metabolic dysfunction associated steatohepatitis.

Dalam bahasa mudah, MASH bermaksud:

• Metabolic dysfunction: masalah metabolik seperti obesiti, rintangan insulin, diabetes, kolesterol tinggi atau tekanan darah tinggi
• Steato: lemak
• Hepatitis: keradangan hati

Maka, MASH ialah keadaan apabila lemak berkumpul dalam hati dan menyebabkan keradangan serta kerosakan sel hati akibat gangguan metabolik.

Ini penting kerana tidak semua orang yang mempunyai hati berlemak akan mengalami keradangan hati. Ada orang hanya mempunyai pengumpulan lemak dalam hati tanpa kerosakan serius. Tetapi apabila lemak itu mencetuskan keradangan, kecederaan sel hati dan pembentukan parut, keadaan ini menjadi lebih membimbangkan.

MASH dianggap lebih serius kerana ia boleh menjadi pintu masuk kepada masalah hati kronik seperti:

1. Fibrosis – pembentukan parut pada hati
2. Sirosis – parut hati yang meluas dan menjejaskan fungsi hati
3. Kegagalan hati – hati tidak lagi mampu menjalankan fungsi penting
4. Kanser hati – risiko boleh meningkat apabila kerosakan hati menjadi kronik

Beza MASH, MASLD, NAFLD Dan NASH

Ramai pembaca mungkin pernah dengar istilah fatty liver, NAFLD atau NASH. Sekarang, istilah ini sedang berubah dalam dunia perubatan.

Pada tahun 2023, istilah berkaitan penyakit hati berlemak telah dikemas kini. NAFLD kini semakin digantikan dengan MASLD, manakala NASH semakin digantikan dengan MASH. AASLD menjelaskan bahawa MASLD merangkumi pesakit yang mempunyai lemak dalam hati dan sekurang-kurangnya satu faktor risiko kardiometabolik.

Kenapa istilah ini ditukar?

Sebab istilah lama seperti “non alcoholic” terlalu menekankan apa yang bukan punca, iaitu bukan alkohol. Istilah baharu seperti MASLD dan MASH pula lebih tepat kerana ia menekankan punca utama yang sebenar, iaitu masalah metabolik.

Ini lebih sesuai dengan realiti pesakit moden. Ramai pesakit hati berlemak mempunyai masalah seperti obesiti, diabetes jenis 2, perut buncit, kolesterol tinggi atau tekanan darah tinggi.

Bagaimana Hati Berlemak Boleh Berlaku?

Hati ialah organ penting yang membantu memproses nutrien, menyimpan tenaga, menghasilkan hempedu, menyahtoksin bahan tertentu dan mengawal banyak proses metabolik badan.

Masalah bermula apabila badan menerima terlalu banyak tenaga, terutama daripada:

• Makanan tinggi kalori
• Gula berlebihan
• Minuman manis
• Karbohidrat halus
• Makanan ultra proses
• Lemak tidak sihat
• Aktiviti fizikal yang terlalu rendah

Apabila tenaga berlebihan ini tidak digunakan, ia boleh disimpan sebagai lemak. Sebahagian lemak ini boleh terkumpul di dalam hati.

Dalam keadaan tertentu, terutama apabila seseorang mengalami rintangan insulin, hati akan lebih mudah menyimpan lemak. Lama-kelamaan, lemak ini boleh mencetuskan tekanan oksidatif, keradangan dan kecederaan sel hati.

Prosesnya boleh diringkaskan begini:

1. Kalori dan gula berlebihan masuk ke badan
2. Rintangan insulin mula berlaku
3. Lemak terkumpul dalam hati
4. Hati mengalami keradangan
5. Sel hati rosak
6. Parut hati atau fibrosis terbentuk
7. Jika berlarutan, sirosis dan komplikasi serius boleh berlaku

Bayangkan hati seperti kilang pemprosesan. Jika terlalu banyak bahan mentah masuk tanpa henti, sistem kilang menjadi sesak. Lama-kelamaan, mesin rosak, sisa terkumpul dan keseluruhan operasi terganggu.

Begitulah yang boleh berlaku kepada hati apabila masalah metabolik tidak dikawal.

Siapa Yang Berisiko Mendapat MASH?

MASH tidak berlaku secara rawak. Ia biasanya berkait rapat dengan masalah metabolik.

Antara golongan yang lebih berisiko ialah:

• Individu dengan obesiti
• Individu dengan berat badan berlebihan
• Mereka yang mempunyai perut buncit
• Pesakit diabetes jenis 2
• Individu dengan prediabetes
• Pesakit tekanan darah tinggi
• Mereka yang mempunyai kolesterol tinggi
• Mereka yang mempunyai trigliserida tinggi
• Individu dengan HDL rendah
• Mereka yang kurang bersenam
• Individu yang kerap mengambil minuman bergula
• Mereka yang mempunyai sejarah keluarga penyakit metabolik
• Pesakit sleep apnea
• Wanita dengan sindrom ovari polisistik atau PCOS

American Liver Foundation menyenaraikan obesiti, diabetes jenis 2 atau prediabetes, tekanan darah tinggi dan paras kolesterol tidak normal sebagai faktor risiko penting untuk MASLD dan MASH.

Perkara yang perlu difahami ialah seseorang tidak perlu mempunyai semua faktor risiko ini untuk mendapat MASH. Kadang-kadang satu atau dua faktor risiko yang kuat sudah cukup untuk meningkatkan risiko, terutama jika ia berlaku bertahun-tahun tanpa kawalan.

Kaitan MASH Dengan Obesiti

Obesiti bukan sekadar isu berat badan atau rupa fizikal. Obesiti ialah keadaan metabolik yang boleh mengganggu banyak fungsi badan.

Lemak yang paling membimbangkan ialah lemak visceral, iaitu lemak yang terkumpul di sekitar organ dalaman. Lemak jenis ini lebih aktif secara metabolik dan boleh menghasilkan bahan keradangan.

Apabila seseorang mempunyai perut buncit, risiko rintangan insulin, diabetes, tekanan darah tinggi dan hati berlemak boleh meningkat.

Ini sebabnya ukur lilit pinggang kadang-kadang lebih bermakna daripada berat badan semata-mata. Ada orang nampak tidak terlalu gemuk, tetapi mempunyai lemak perut yang tinggi dan profil metabolik yang tidak sihat.

Tanda risiko yang patut diberi perhatian termasuk:

• Perut semakin membesar
• Berat badan naik perlahan-lahan setiap tahun
• Cepat mengantuk selepas makan berat
• Bacaan trigliserida tinggi
• Bacaan gula puasa mula meningkat
• Doktor pernah kata “enzim hati tinggi”
• Ultrasound menunjukkan fatty liver

Kaitan MASH Dengan Diabetes

Diabetes jenis 2 dan MASH berkongsi punca asas yang sama, iaitu rintangan insulin.

Apabila insulin tidak berfungsi dengan baik, badan menjadi sukar mengawal gula darah. Pada masa yang sama, metabolisme lemak turut terganggu. Ini menyebabkan hati lebih mudah menerima dan menghasilkan lemak.

Pesakit diabetes jenis 2 juga lebih berisiko mengalami penyakit hati berlemak yang lebih serius, termasuk fibrosis. Sebab itu, pesakit diabetes tidak patut hanya fokus kepada bacaan gula semata-mata. Kesihatan hati juga perlu diberi perhatian.

Antara pemeriksaan yang boleh dipertimbangkan oleh doktor termasuk:

• Fungsi hati seperti ALT dan AST
• Profil lipid
• HbA1c
• Ultrasound hati
• Penilaian risiko fibrosis
• FibroScan jika perlu

EASL EASD EASO menyarankan strategi pengesanan kes MASLD dengan fibrosis menggunakan ujian tidak invasif dalam individu yang mempunyai faktor risiko kardiometabolik, enzim hati tidak normal atau tanda hati berlemak melalui imej, terutamanya jika ada diabetes jenis 2 atau obesiti dengan faktor metabolik tambahan.

Kaitan MASH Dengan Sindrom Metabolik

Sindrom metabolik ialah gabungan beberapa masalah kesihatan yang meningkatkan risiko diabetes, penyakit jantung, strok dan penyakit hati berlemak.

Seseorang mungkin mempunyai sindrom metabolik jika terdapat gabungan masalah seperti:

• Perut buncit
• Tekanan darah tinggi
• Gula darah tinggi
• Trigliserida tinggi
• Kolesterol HDL rendah

MASH boleh dianggap sebagai salah satu “isyarat amaran” bahawa sistem metabolik badan sedang terganggu.

Masalahnya, ramai orang hanya melihat bacaan kesihatan secara berasingan. Contohnya, mereka mungkin kata:

“Gula saya borderline sahaja.”
“Kolesterol saya tinggi sikit sahaja.”
“Tekanan darah saya kadang-kadang naik.”
“Perut saya buncit biasa sahaja.”

Tetapi apabila semua ini berlaku bersama, risikonya menjadi lebih besar. Dalam konteks MASH, gabungan faktor metabolik boleh mempercepatkan keradangan hati dan pembentukan parut.

Adakah MASH Ada Simptom?

Ini bahagian yang paling bahaya: MASH selalunya tidak mempunyai simptom jelas pada peringkat awal.

Ramai orang hanya tahu mereka ada hati berlemak selepas menjalani pemeriksaan kesihatan rutin, ujian darah atau ultrasound abdomen.

Jika ada simptom, ia biasanya tidak spesifik. Contohnya:

• Cepat letih
• Rasa berat atau tidak selesa di bahagian kanan atas perut
• Perut rasa kembung
• Berat badan naik
• Sukar menurunkan berat badan
• Bacaan enzim hati tidak normal
• Kurang tenaga

Jika penyakit hati sudah lebih serius, gejala yang lebih membimbangkan boleh muncul seperti:

• Mata atau kulit menjadi kuning
• Perut membesar
• Kaki bengkak
• Mudah lebam
• Mudah berdarah
• Hilang selera makan
• Berat badan turun tanpa sebab jelas
• Keliru atau mengantuk melampau
• Najis hitam atau muntah darah

Gejala tahap lewat ini tidak boleh dipandang ringan. Ia boleh menunjukkan komplikasi hati yang serius dan memerlukan rawatan segera.

Kenapa MASH Berbahaya?

MASH berbahaya kerana ia boleh berlaku secara senyap untuk tempoh yang lama. Pada masa seseorang mula mengalami simptom jelas, kerosakan hati mungkin sudah berada pada tahap lanjut.

Perkembangan penyakit boleh berlaku seperti berikut:

Hati normal → hati berlemak → MASH → fibrosis → sirosis → kegagalan hati atau kanser hati

Tidak semua orang dengan hati berlemak akan mendapat MASH. Tidak semua MASH akan menjadi sirosis. Tetapi risiko itu wujud, terutama jika faktor metabolik tidak dikawal.

Selain komplikasi hati, pesakit MASH juga sering mempunyai risiko penyakit kardiovaskular yang lebih tinggi kerana latar belakang metabolik yang sama. Maksudnya, masalah ini bukan sekadar tentang hati. Ia juga berkait dengan jantung, salur darah, buah pinggang dan kesihatan keseluruhan.

Inilah sebabnya pendekatan rawatan MASH tidak boleh sempit. Rawatan bukan hanya “jaga hati”, tetapi perlu melibatkan kawalan berat badan, gula, tekanan darah, kolesterol, pemakanan, aktiviti fizikal dan gaya hidup.

Bagaimana MASH Dikesan?

Tiada satu ujian mudah yang boleh menjawab semua perkara. Biasanya doktor akan menilai gabungan sejarah kesihatan, pemeriksaan fizikal, ujian darah dan pemeriksaan imej.

Antara penilaian yang mungkin dilakukan ialah:

1. Sejarah kesihatan

Doktor mungkin bertanya tentang:

• Berat badan
• Sejarah diabetes
• Tekanan darah tinggi
• Kolesterol tinggi
• Pengambilan alkohol
• Ubat-ubatan
• Suplemen atau produk herba
• Sejarah keluarga
• Gaya pemakanan
• Aktiviti fizikal

2. Pemeriksaan fizikal

Ini mungkin termasuk:

• Berat badan
• Tinggi
• BMI
• Ukur lilit pinggang
• Tekanan darah
• Tanda penyakit hati kronik jika ada

3. Ujian darah

Ujian darah boleh melibatkan:

• ALT
• AST
• GGT
• Bilirubin
• Albumin
• Platelet
• Gula darah puasa
• HbA1c
• Profil lipid
• Penanda hepatitis jika perlu

Namun, satu perkara penting perlu ditekankan: enzim hati yang normal tidak semestinya bermaksud hati bebas daripada masalah. Ada pesakit dengan fibrosis atau masalah hati berlemak yang masih mempunyai bacaan enzim hati hampir normal.

4. Ultrasound hati

Ultrasound boleh membantu mengesan tanda hati berlemak. Ia sering menjadi ujian awal kerana mudah didapati dan tidak invasif.

5. FibroScan atau elastografi

FibroScan boleh membantu menilai tahap kekerasan hati, yang boleh memberi gambaran tentang risiko fibrosis. Ia bukan ujian sempurna, tetapi sangat berguna dalam penilaian risiko.

6. Skor risiko fibrosis

Doktor juga boleh menggunakan skor seperti FIB 4 berdasarkan umur dan keputusan darah tertentu untuk menganggarkan risiko fibrosis.

7. Biopsi hati

Dalam kes tertentu, biopsi hati mungkin diperlukan untuk pengesahan. Namun, ia bukan pemeriksaan rutin untuk semua orang kerana ia invasif dan hanya dibuat apabila benar-benar perlu.

Rawatan MASH: Apa Yang Boleh Dilakukan?

Rawatan MASH perlu menyasarkan punca asasnya, iaitu masalah metabolik. American Liver Foundation menyatakan rawatan barisan pertama untuk MASLD dan MASH ialah penurunan berat badan melalui pemakanan sihat, pengurangan kalori dan peningkatan aktiviti fizikal.

1. Turun Berat Badan Secara Realistik

Penurunan berat badan boleh membantu mengurangkan lemak dalam hati dan keradangan. Tetapi pendekatan mesti realistik.

Elakkan pendekatan ekstrem seperti:

• Diet terlalu ketat
• Puasa melampau tanpa pemantauan
• Produk kurus tidak berdaftar
• Ubat atau suplemen tanpa nasihat doktor
• Diet yang tidak boleh dikekalkan

Sasaran yang lebih baik ialah perubahan kecil tetapi konsisten:

• Kurangkan minuman manis
• Kurangkan portion nasi atau karbohidrat halus
• Tambah protein dalam hidangan
• Tambah sayur
• Kurangkan snek ultra proses
• Berjalan setiap hari
• Tidur lebih teratur

2. Pemakanan Yang Lebih Mesra Hati

Tiada satu diet ajaib untuk semua orang. Tetapi corak pemakanan yang baik untuk MASH biasanya menekankan makanan sebenar dan mengurangkan makanan ultra proses.

Antara langkah praktikal:

• Kurangkan air manis, teh ais, kopi manis dan minuman berkarbonat
• Kurangkan kuih manis, kek, biskut dan roti manis
• Kurangkan makanan bergoreng berlebihan
• Pilih karbohidrat lebih berkualiti seperti beras perang, oat atau ubi dalam portion sesuai
• Banyakkan sayur
• Ambil buah secara sederhana, bukan dalam bentuk jus manis
• Pilih protein seperti ikan, ayam, telur, tauhu, tempe dan kekacang
• Gunakan lemak sihat dalam jumlah terkawal
• Kurangkan makanan segera dan ultra proses

Corak pemakanan Mediterranean sering disebut dalam kesihatan metabolik kerana ia menekankan sayur, buah, kekacang, ikan, bijirin penuh dan lemak sihat. Tetapi untuk konteks Malaysia, prinsipnya boleh disesuaikan dengan makanan tempatan.

Contohnya:

• Nasi separuh, lauk protein cukup, sayur lebih banyak
• Kurangkan kuah pekat berminyak
• Pilih air kosong
• Elakkan tambah gula dalam minuman
• Hadkan makanan bergoreng kepada sekali-sekala
• Masak di rumah lebih kerap

3. Senaman Dan Aktiviti Fizikal

Senaman membantu meningkatkan sensitiviti insulin, mengurangkan lemak visceral dan memperbaiki kesihatan metabolik.

Jenis senaman yang baik termasuk:

• Berjalan laju
• Berbasikal
• Berenang
• Jogging ringan
• Latihan beban
• Senaman rintangan menggunakan berat badan
• Naik tangga
• Aktiviti harian yang mengurangkan masa duduk

Bagi orang yang baru bermula, jangan terlalu obses dengan senaman berat. Mulakan dengan sasaran mudah:

• Berjalan 10 hingga 15 minit selepas makan
• Capai 6,000 hingga 8,000 langkah sehari
• Buat latihan kekuatan 2 hingga 3 kali seminggu
• Kurangkan duduk terlalu lama

Konsisten lebih penting daripada ekstrem.

4. Kawal Diabetes, Kolesterol Dan Tekanan Darah

MASH tidak boleh dirawat secara berasingan daripada penyakit metabolik lain.

Jika seseorang ada diabetes, kawalan gula perlu diperbaiki. Jika kolesterol atau trigliserida tinggi, ia perlu dirawat. Jika tekanan darah tinggi, rawatan perlu dipatuhi.

Ini bukan sekadar untuk hati. Ia juga penting untuk mengurangkan risiko serangan jantung, strok dan penyakit buah pinggang.

Jangan hentikan ubat diabetes, darah tinggi atau kolesterol tanpa berbincang dengan doktor. Dalam banyak kes, ubat-ubat ini lebih membantu daripada memudaratkan, terutama jika digunakan dengan pemantauan yang betul.

5. Berhati-hati Dengan Suplemen “Cuci Hati”

Pasaran penuh dengan produk yang mendakwa boleh “detox liver”, “cuci hati” atau “pulihkan hati”.

Masalahnya, banyak produk begini tidak mempunyai bukti klinikal kukuh. Lebih buruk, sesetengah produk herba atau suplemen boleh menyebabkan kecederaan hati.

Berhati-hati jika produk menggunakan ayat seperti:

• “Buang toksin hati dalam 7 hari”
• “Rawat fatty liver tanpa diet”
• “Tak perlu ubat doktor”
• “100 peratus semula jadi, tiada kesan sampingan”
• “Testimoni ramai sudah sembuh”

Semula jadi tidak semestinya selamat. Racun juga boleh datang daripada bahan semula jadi.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Anda patut mendapatkan nasihat doktor jika:

• Ultrasound menunjukkan hati berlemak
• Bacaan ALT atau AST tinggi
• Ada diabetes jenis 2
• Ada obesiti atau perut buncit
• Ada kolesterol atau trigliserida tinggi
• Ada tekanan darah tinggi
• Cepat letih tanpa sebab jelas
• Ada sakit atau tidak selesa di kanan atas perut
• Mata atau kulit menjadi kuning
• Perut membesar atau kaki bengkak
• Mudah lebam atau mudah berdarah
• Ada sejarah keluarga penyakit hati

Lebih awal risiko dikesan, lebih besar peluang untuk memperlahankan perkembangan penyakit.

Cara Mencegah MASH

Pencegahan MASH bermula dengan menjaga kesihatan metabolik.

Langkah yang boleh dibuat:

1. Kekalkan berat badan sihat
2. Kurangkan minuman bergula
3. Makan makanan tinggi serat
4. Kawal portion makanan
5. Bersenam secara konsisten
6. Kurangkan duduk terlalu lama
7. Kawal diabetes jika ada
8. Rawat tekanan darah tinggi
9. Rawat kolesterol dan trigliserida tinggi
10. Elakkan alkohol berlebihan
11. Berhati-hati dengan suplemen tidak berdaftar
12. Buat pemeriksaan kesihatan berkala

MASH bukan berlaku dalam sehari. Ia biasanya terbentuk hasil daripada tabiat dan faktor risiko yang berpanjangan. Berita baiknya, perubahan kecil yang konsisten juga boleh memberi kesan besar dalam jangka panjang.

Kesimpulan

MASH ialah penyakit hati berlemak yang berkait rapat dengan obesiti, diabetes dan sindrom metabolik. Ia bukan sekadar istilah baharu dalam perubatan, tetapi mencerminkan realiti kesihatan moden: ramai orang mengalami masalah hati bukan kerana alkohol, tetapi kerana gangguan metabolik.

Perkara yang membimbangkan ialah MASH boleh berlaku tanpa simptom jelas pada peringkat awal. Ramai orang hanya mengetahuinya selepas ujian darah atau ultrasound. Jika tidak dikawal, ia boleh berkembang kepada fibrosis, sirosis, kegagalan hati atau kanser hati.

Namun, MASH bukan bermaksud semuanya sudah terlambat. Dengan pengesanan awal, penurunan berat badan yang realistik, pemakanan lebih sihat, senaman konsisten dan kawalan diabetes, kolesterol serta tekanan darah, risiko kerosakan hati boleh dikurangkan.

Kesimpulannya mudah: jika anda mempunyai perut buncit, diabetes, kolesterol tinggi atau tekanan darah tinggi, jangan hanya fikir tentang jantung dan gula darah. Fikirkan juga tentang hati anda.

FAQ Tentang MASH