Penyakit Asma: Punca, Gejala, Diagnosis dan Rawatan

Penyakit asma atau lelah merupakan penyakit pernafasan kronik yang boleh menjejaskan kanak-kanak dan orang dewasa. Penyakit ini menyebabkan saluran pernafasan mengalami keradangan dan penyempitan, sekali gus mengakibatkan gejala seperti semput, batuk berulang, bunyi wheezing dan dada terasa ketat.

Walaupun asma tidak dapat disembuhkan sepenuhnya bagi kebanyakan pesakit, rawatan moden membolehkan penyakit ini dikawal dengan berkesan. Dengan diagnosis yang tepat, penggunaan ubat yang sesuai dan pengurusan faktor pencetus, kebanyakan pesakit boleh menjalani kehidupan yang aktif.

Memahami penyakit asma juga penting kerana serangan yang tidak dirawat dengan segera boleh mengancam nyawa.

Apa Itu Penyakit Asma?

Asma ialah penyakit kronik yang melibatkan keradangan dan peningkatan sensitiviti saluran pernafasan. Keadaan ini menyebabkan saluran pernafasan bertindak balas secara berlebihan terhadap pencetus tertentu.

Apabila saluran pernafasan menjadi sempit, udara sukar bergerak keluar dari paru-paru. Pesakit mungkin mengalami sesak nafas, batuk atau bunyi wheezing, khususnya ketika menghembuskan nafas.

Gejala asma mempunyai beberapa ciri penting:

• Boleh muncul dan hilang pada waktu tertentu.
• Tahap keterukan berubah dari semasa ke semasa.
• Sering menjadi lebih teruk pada waktu malam atau awal pagi.
• Boleh dicetuskan oleh alahan, jangkitan virus, aktiviti fizikal atau perubahan persekitaran.

Sesetengah pesakit hanya mengalami gejala sekali-sekala, manakala pesakit lain memerlukan rawatan berterusan untuk mengawal penyakit.

Adakah Asma dan Lelah Penyakit yang Sama?

Dalam penggunaan masyarakat Malaysia, istilah lelah sering merujuk kepada asma. Walau bagaimanapun, rasa lelah atau semput tidak semestinya disebabkan oleh asma.

Penyakit jantung, jangkitan paru-paru dan masalah pernafasan lain juga boleh menyebabkan sesak nafas. Oleh itu, pemeriksaan doktor diperlukan untuk menentukan punca sebenar.

Bagaimana Penyakit Asma Berlaku?

Saluran pernafasan terdiri daripada rangkaian tiub yang membawa udara masuk dan keluar dari paru-paru. Antara struktur utamanya ialah bronkus dan bronkiol.

Ketika serangan asma, tiga perubahan utama boleh berlaku.

1. Keradangan Saluran Pernafasan

Lapisan dalam saluran pernafasan mengalami keradangan dan pembengkakan. Keadaan ini mengurangkan ruang yang tersedia untuk udara bergerak.

2. Pengecutan Otot Saluran Pernafasan

Otot licin yang mengelilingi saluran pernafasan mengecut secara berlebihan. Proses ini dikenali sebagai bronkokonstriksi.

3. Penghasilan Mukus Berlebihan

Saluran pernafasan menghasilkan mukus yang boleh menyumbat ruang udara yang sudah menyempit.

Gabungan ketiga-tiga perubahan tersebut menyebabkan pesakit sukar bernafas, terutama ketika menghembuskan nafas.

Dalam sesetengah pesakit yang mengalami asma berpanjangan, perubahan struktur saluran pernafasan juga boleh berlaku dan menyebabkan halangan aliran udara menjadi kurang mudah dipulihkan.

Punca dan Faktor Risiko Penyakit Asma

Punca sebenar asma tidak dapat dikenal pasti melalui satu faktor sahaja. Penyakit ini biasanya berkembang akibat interaksi antara faktor genetik, sistem imun dan persekitaran.

Faktor Genetik dan Sejarah Keluarga

Individu yang mempunyai ibu bapa atau ahli keluarga menghidap asma mempunyai risiko yang lebih tinggi untuk mengalami penyakit tersebut.

Namun, mempunyai sejarah keluarga tidak bermakna seseorang pasti akan mendapat asma.

Alahan dan Sistem Imun

Sesetengah pesakit asma mempunyai kecenderungan terhadap penyakit alahan seperti:

• Rinitis alergi.
• Ekzema.
• Alahan terhadap hama habuk atau debunga.

Sistem imun mereka mungkin menghasilkan tindak balas keradangan apabila terdedah kepada alergen tertentu.

Faktor Persekitaran

Pendedahan kepada asap rokok, pencemaran udara dan bahan kimia tertentu boleh meningkatkan risiko penyakit pernafasan serta memburukkan asma.

Pekerja yang kerap terdedah kepada tepung, habuk industri, bahan pencuci atau bahan kimia tertentu juga boleh mengalami asma berkaitan pekerjaan.

Obesiti dan Faktor Kesihatan Lain

Obesiti dikaitkan dengan peningkatan risiko asma dan kesukaran mengawal gejalanya.

Jangkitan pernafasan tertentu semasa zaman kanak-kanak, perkembangan paru-paru dan pendedahan kepada pencemaran pada awal kehidupan turut boleh mempengaruhi risiko seseorang.

Faktor Pencetus Serangan Asma

Faktor pencetus ialah keadaan atau bahan yang menyebabkan gejala asma muncul atau menjadi semakin teruk.

Antara pencetus yang biasa dikenal pasti termasuk:

1. Hama habuk rumah: Terutamanya pada tilam, bantal dan perabot berfabrik.
2. Haiwan peliharaan: Protein alergen daripada kulit, air liur atau bulu haiwan.
3. Debunga dan kulat: Boleh mencetuskan gejala pada individu yang sensitif.
4. Asap rokok dan vape: Merengsakan saluran pernafasan.
5. Pencemaran udara: Termasuk jerebu dan asap pembakaran.
6. Jangkitan virus: Seperti selesema dan influenza.
7. Aktiviti fizikal: Terutama apabila asma tidak dikawal dengan baik.
8. Udara sejuk: Boleh menyebabkan saluran pernafasan menjadi lebih sensitif.
9. Ubat tertentu: Contohnya aspirin, sesetengah ubat anti-radang bukan steroid (NSAID) dan ubat beta-blocker pada individu yang sensitif.

Tekanan emosi juga boleh memburukkan gejala pada sesetengah pesakit, tetapi tidak bermakna asma berpunca daripada masalah psikologi.

Gejala dan Tanda Penyakit Asma

Gejala asma tidak semestinya berlaku sepanjang masa. Sesetengah pesakit kelihatan sihat antara episod serangan.

Gejala Utama Asma

1. Semput atau sesak nafas

Pesakit mungkin berasa sukar menarik atau menghembuskan nafas. Gejala boleh berlaku ketika berehat, bersenam atau selepas terdedah kepada pencetus.

2. Bunyi wheezing

Bunyi seperti siulan boleh didengar ketika bernafas, khususnya semasa menghembuskan nafas.

3. Batuk berulang

Batuk mungkin lebih ketara pada waktu malam, awal pagi atau selepas aktiviti fizikal. Sesetengah pesakit mengalami batuk sebagai gejala utama.

4. Dada terasa ketat

Pesakit boleh mengalami perasaan dada ditekan atau sukar mengembangkan dada ketika bernafas.

Tanda Asma Tidak Terkawal

Pesakit perlu mendapatkan penilaian semula jika mengalami:

• Batuk atau semput yang semakin kerap.
• Kerap terjaga pada waktu malam.
• Keperluan menggunakan inhaler pelega yang meningkat.
• Kesukaran melakukan aktiviti harian.
• Gejala yang tidak bertambah baik dengan rawatan biasa.

Pada kanak-kanak, tanda tambahan mungkin termasuk cepat penat ketika bermain, batuk selepas berlari dan kurang aktif berbanding kebiasaan.

Jenis dan Tahap Penyakit Asma

Asma mempunyai beberapa bentuk berdasarkan ciri penyakit dan keadaan yang berkaitan.

Jenis Penyakit Asma

Tahap Keterukan dan Kawalan Asma

Doktor menilai asma berdasarkan tahap kawalan gejala, risiko serangan dan rawatan yang diperlukan.

Asma boleh dikategorikan sebagai terkawal, separa terkawal atau tidak terkawal. Tahap keterukan pula boleh dinilai sebagai ringan, sederhana atau teruk berdasarkan intensiti rawatan yang diperlukan untuk mencapai kawalan penyakit.

Bagaimana Penyakit Asma Didiagnosis?

Diagnosis asma dibuat melalui gabungan sejarah gejala, pemeriksaan fizikal dan ujian yang menilai fungsi saluran pernafasan.

Sejarah Perubatan dan Pemeriksaan Fizikal

Doktor akan bertanya tentang corak batuk, semput, bunyi wheezing dan sesak nafas.

Maklumat seperti gejala pada waktu malam, sejarah alahan, penyakit keluarga serta pendedahan di tempat kerja dapat membantu penilaian.

Pemeriksaan fizikal mungkin menunjukkan bunyi wheezing. Namun, pemeriksaan juga boleh menjadi normal jika pesakit tidak mengalami gejala ketika berjumpa doktor.

Ujian Spirometri

Spirometri ialah ujian yang mengukur jumlah dan kelajuan udara yang dapat dihembuskan daripada paru-paru.

Antara ukuran penting ialah FEV1, iaitu jumlah udara yang dihembuskan dalam satu saat pertama.

Doktor mungkin membandingkan bacaan sebelum dan selepas pemberian ubat bronkodilator. Peningkatan fungsi paru-paru yang bermakna selepas ubat boleh menyokong diagnosis asma.

Ujian Peak Expiratory Flow (PEF)

Ujian ini menggunakan alat peak flow meter untuk mengukur kelajuan maksimum udara yang dihembuskan.

Bacaan boleh direkodkan pada waktu berbeza untuk menilai perubahan aliran udara. Walau bagaimanapun, bacaan tunggal tidak semestinya mengesahkan atau menolak asma.

Ujian Tambahan

Dalam keadaan tertentu, doktor boleh mencadangkan:

• Ujian alahan untuk mengenal pasti sensitiviti terhadap alergen.
• Ujian FeNO untuk menilai petunjuk keradangan tertentu.
• Ujian cabaran bronkial untuk menilai sensitiviti saluran pernafasan.
• Pemeriksaan tambahan jika disyaki penyakit lain.

Penyakit seperti COPD, masalah jantung dan gangguan saluran pernafasan atas kadangkala boleh menghasilkan gejala yang menyerupai asma.

Rawatan Penyakit Asma

Rawatan asma bertujuan mengawal gejala, mengurangkan keradangan, mengekalkan fungsi paru-paru dan mencegah serangan yang serius.

Jenis ubat dipilih berdasarkan umur, tahap kawalan penyakit, sejarah serangan, keadaan kesihatan dan kesesuaian inhaler.

1. Kortikosteroid Sedutan (ICS)

Kortikosteroid sedutan, atau inhaled corticosteroid (ICS), merupakan komponen utama rawatan anti-radang asma.

Ubat ini membantu mengurangkan keradangan dan sensitiviti saluran pernafasan.

Contoh bahan aktif termasuk budesonide, beclometasone dan fluticasone.

Rawatan yang mengandungi ICS dapat mengurangkan risiko serangan teruk dan kemasukan ke hospital.

ICS tidak sama dengan steroid anabolik yang disalahgunakan untuk pembinaan otot. Dos dan cara penggunaannya juga berbeza daripada steroid oral.

2. Ubat Bronkodilator atau Pelega

Bronkodilator membantu mengembangkan saluran pernafasan dengan merehatkan otot di sekelilingnya.

Salbutamol ialah contoh ubat pelega daripada kumpulan short-acting beta2-agonist (SABA).

Ubat ini boleh melegakan simptom dengan cepat, tetapi tidak merawat keradangan asas jika digunakan bersendirian.

Penggunaan SABA sahaja tanpa rawatan ICS tidak disyorkan bagi pesakit asma kerana perlindungannya terhadap serangan teruk tidak mencukupi.

3. Inhaler Gabungan ICS-Formoterol

Sesetengah inhaler menggabungkan kortikosteroid dengan formoterol, iaitu bronkodilator yang bertindak cepat serta mempunyai kesan berpanjangan.

Rejimen tertentu menggunakan gabungan ini sebagai ubat pelega anti-radang atau anti-inflammatory reliever (AIR).

Bagi pesakit yang memerlukan rawatan harian, inhaler ICS-formoterol tertentu boleh digunakan sebagai rawatan penyelenggaraan dan pelega melalui pendekatan maintenance-and-reliever therapy (MART).

Pendekatan ini membantu merawat simptom sambil memberikan rawatan anti-radang.

4. Rawatan Alternatif dan Tambahan

Bergantung pada keadaan pesakit, doktor mungkin menetapkan ICS harian bersama ubat pelega yang bersesuaian.

Sesetengah pesakit juga memerlukan ubat tambahan seperti long-acting muscarinic antagonist (LAMA) atau leukotriene receptor antagonist (LTRA).

Bagi asma teruk yang tidak terkawal walaupun rawatan telah dioptimumkan, pakar boleh mempertimbangkan ubat biologik seperti omalizumab atau dupilumab untuk pesakit yang memenuhi kriteria tertentu.

Pemilihan rawatan bergantung pada penilaian klinikal dan jenis keradangan yang dikenal pasti.

5. Rawatan Serangan Asma Teruk

Di hospital, rawatan mungkin merangkumi bronkodilator berulang, kortikosteroid sistemik dan oksigen jika diperlukan.

Pesakit akan dipantau untuk menilai tahap kesukaran bernafas, paras oksigen dan tindak balas terhadap rawatan.

Cara Menggunakan Inhaler dengan Betul

Keberkesanan rawatan asma sangat bergantung pada teknik penggunaan inhaler.

Dua jenis peranti yang biasa digunakan ialah:

• Metered-dose inhaler (MDI): Mengeluarkan ubat dalam bentuk aerosol apabila alat ditekan.
• Dry-powder inhaler (DPI): Mengandungi ubat berbentuk serbuk yang disedut melalui teknik pernafasan tertentu.

Penggunaan Spacer

Spacer ialah alat tambahan yang boleh digunakan dengan MDI yang bersesuaian.

Ia membantu penghantaran ubat ke paru-paru dan mengurangkan masalah koordinasi antara menekan inhaler dengan menyedut nafas.

Teknik penggunaan berbeza mengikut jenis peranti. Pesakit perlu mendapatkan demonstrasi daripada doktor atau ahli farmasi.

Kesilapan yang Perlu Dielakkan

1. Tidak menyedut ubat menggunakan teknik yang betul.
2. Tidak menyediakan atau memeriksa inhaler mengikut arahan pengeluar.
3. Menggunakan inhaler yang sudah kosong atau tamat tempoh.
4. Tidak menggunakan spacer apabila disarankan.
5. Tidak berkumur selepas penggunaan ICS apabila diperlukan.
6. Menghentikan ubat kawalan tanpa nasihat doktor.

Teknik inhaler sebaiknya diperiksa semula semasa lawatan susulan kerana kesilapan penggunaan boleh menyebabkan asma kelihatan tidak terkawal walaupun ubat telah dipreskripsikan.

Serangan Asma: Tanda Bahaya dan Tindakan Kecemasan

Serangan asma berlaku apabila simptom pernafasan menjadi semakin teruk dalam tempoh yang singkat atau secara beransur-ansur.

Serangan boleh menjadi serius sehingga mengganggu bekalan oksigen kepada tubuh.

Tanda Serangan Asma yang Berbahaya

Dapatkan bantuan kecemasan jika pesakit mengalami:

• Kesukaran bernafas yang teruk atau semakin cepat memburuk.
• Tidak mampu bercakap dalam ayat penuh kerana terlalu semput.
• Bibir atau kulit kelihatan kebiruan atau sangat pucat.
• Kekeliruan, mengantuk luar biasa atau hampir pengsan.
• Simptom yang tidak bertambah baik selepas menggunakan ubat pelega mengikut pelan rawatan.

Ketiadaan bunyi wheezing tidak semestinya menunjukkan pesakit semakin pulih. Dalam serangan yang amat teruk, pergerakan udara boleh menjadi terlalu sedikit untuk menghasilkan bunyi wheezing yang jelas.

Apa yang Perlu Dilakukan Ketika Serangan Asma?

1. Hentikan aktiviti dan duduk dalam keadaan tegak.
2. Cuba kekal tenang dan minta bantuan orang berhampiran.
3. Gunakan inhaler pelega mengikut pelan tindakan asma yang diberikan oleh doktor.
4. Hubungi 999 dengan segera jika terdapat tanda serangan teruk, simptom semakin memburuk atau rawatan pelega tidak membantu.
5. Jangan memandu sendiri ke hospital ketika mengalami kesukaran bernafas yang serius.

Jangan bergantung pada air panas, wap, minyak angin atau kaedah tradisional sebagai pengganti rawatan kecemasan.

Walaupun gejala berkurangan selepas serangan, pesakit tetap perlu mendapatkan penilaian perubatan segera untuk menyemak kawalan asma dan mencegah serangan berulang.

Cara Mengawal Asma dan Mencegah Serangan

Pengurusan asma memerlukan gabungan rawatan ubat, pengurangan pendedahan kepada pencetus dan pemantauan berkala.

Langkah Pengawalan Harian

1. Kenal pasti pencetus peribadi

Catat keadaan yang menyebabkan simptom, seperti pendedahan kepada habuk, haiwan tertentu atau aktiviti fizikal.

2. Gunakan ubat mengikut arahan

Patuhi rejimen inhaler yang dipreskripsikan walaupun simptom semakin berkurangan.

3. Elakkan asap rokok dan vape

Pastikan persekitaran rumah dan kenderaan bebas daripada asap tembakau serta aerosol vape.

4. Kekalkan aktiviti fizikal

Pesakit yang asmanya terkawal biasanya boleh bersukan dan bersenam. Mulakan secara beransur-ansur dan dapatkan nasihat jika aktiviti mencetuskan gejala.

5. Urus masalah kesihatan berkaitan

Rawatan untuk rinitis alergi, obesiti dan masalah pernafasan berkaitan boleh membantu pengurusan keseluruhan.

6. Hadiri pemeriksaan susulan

Doktor boleh menilai simptom, teknik inhaler, kesan sampingan dan keperluan melaraskan rawatan.

Kepentingan Pelan Tindakan Asma

Setiap pesakit digalakkan mempunyai pelan tindakan asma bertulis yang disediakan bersama profesional kesihatan.

Pelan tersebut menerangkan ubat harian, cara mengenali asma yang semakin teruk, tindakan apabila simptom meningkat dan bila perlu mendapatkan bantuan kecemasan.

Pelan boleh disediakan berdasarkan gejala, bacaan peak flow atau kedua-duanya mengikut kesesuaian.

Penyakit Asma dalam Golongan Tertentu

Asma pada Kanak-kanak

Asma boleh menyebabkan batuk berulang, semput dan gangguan aktiviti kanak-kanak.

Diagnosis pada kanak-kanak kecil mungkin lebih mencabar kerana ujian fungsi paru-paru sukar dilakukan. Rawatan pula perlu disesuaikan mengikut umur dan keupayaan menggunakan inhaler.

Asma Ketika Hamil

Kawalan asma yang baik penting untuk kesihatan ibu dan bayi.

Wanita hamil tidak sepatutnya menghentikan rawatan asma yang dipreskripsikan tanpa penilaian doktor. Serangan yang tidak terkawal boleh mendatangkan risiko kepada kehamilan.

Asma pada Warga Emas

Gejala asma dalam kalangan warga emas mungkin bertindih dengan penyakit lain seperti COPD atau masalah jantung.

Doktor juga perlu mempertimbangkan penyakit sedia ada, ubat lain dan keupayaan pesakit menggunakan inhaler.

Komplikasi Penyakit Asma

Asma yang tidak dikawal boleh menyebabkan masalah kesihatan dan gangguan kehidupan seharian.

Antara komplikasinya ialah:

• Serangan asma teruk yang memerlukan rawatan kecemasan.
• Kemasukan ke hospital.
• Gangguan tidur dan keletihan.
• Ketidakhadiran ke sekolah atau tempat kerja.
• Penurunan kualiti hidup.
• Perubahan fungsi paru-paru dalam jangka panjang.
• Kegagalan pernafasan dan kematian dalam kes yang sangat serius.

Rawatan anti-radang yang sesuai dan pemantauan berkala dapat mengurangkan banyak risiko tersebut.

Kesimpulan

Penyakit asma ialah penyakit pernafasan kronik yang memerlukan diagnosis tepat, rawatan bersesuaian dan pemantauan berterusan. Walaupun gejalanya boleh berubah-ubah, pengawalan yang baik membolehkan kebanyakan pesakit menjalani kehidupan normal dan aktif.

Penggunaan inhaler yang betul, rawatan anti-radang, pengurusan pencetus dan pelan tindakan asma memainkan peranan penting dalam mengurangkan serangan.

Jika mengalami batuk berulang, semput atau dada terasa ketat, dapatkan pemeriksaan doktor. Jangan abaikan gejala yang semakin teruk kerana serangan asma boleh mengancam nyawa.

Soalan Lazim (FAQ) tentang Penyakit Asma