MERS-CoV: Virus Pernafasan Timur Tengah Yang Jemaah Haji & Umrah Perlu Ambil Serius

Setiap tahun, ramai rakyat Malaysia menunaikan haji dan umrah. Perjalanan ini bukan sekadar perjalanan biasa. Ia melibatkan ibadah, pergerakan yang padat, cuaca panas, perubahan rutin tidur, kawasan sesak dan interaksi dengan orang dari pelbagai negara.

Dalam situasi seperti ini, kesihatan pernafasan sangat penting. Ramai jemaah sudah biasa mendengar tentang influenza, COVID-19, batuk, demam atau pneumonia. Namun ada satu lagi jangkitan yang patut dikenali, terutama apabila bercakap tentang perjalanan ke Timur Tengah: MERS-CoV.

MERS-CoV bermaksud Middle East Respiratory Syndrome Coronavirus. Ia ialah sejenis coronavirus yang boleh menyebabkan penyakit pernafasan, daripada gejala ringan sehinggalah jangkitan paru-paru serius. Virus ini bukan perkara baharu. Ia mula dikenal pasti pada tahun 2012, dan kebanyakan kes yang dilaporkan kepada WHO datang dari Semenanjung Arab. WHO menyatakan lebih 2,600 kes makmal MERS-CoV manusia telah dilaporkan, dengan majoriti besar berkait dengan kawasan Semenanjung Arab.

Artikel ini bukan bertujuan menakutkan bakal jemaah. Realitinya, kebanyakan orang yang pergi haji atau umrah tidak akan terkena MERS-CoV. Tetapi masalahnya, apabila ia berlaku pada individu berisiko tinggi seperti warga emas, pesakit diabetes, pesakit buah pinggang atau pesakit paru-paru kronik, kesannya boleh menjadi serius.

Jadi pendekatan terbaik ialah jelas: ambil tahu, elak pendedahan berisiko, jaga kebersihan dan dapatkan rawatan awal jika bergejala.

Apa Itu MERS-CoV?

MERS-CoV ialah virus daripada keluarga coronavirus. Keluarga coronavirus ini luas. Ada yang menyebabkan selesema biasa, ada yang menyebabkan penyakit serius seperti SARS, COVID-19 dan MERS.

Namun MERS-CoV bukan COVID-19. Ia virus yang berbeza, dengan corak penularan dan sejarah wabak yang berbeza. MERS-CoV tidak merebak secara global seperti COVID-19, tetapi ia mempunyai reputasi sebagai jangkitan yang boleh menjadi teruk, terutama dalam kumpulan tertentu.

Secara mudah, MERS-CoV menyerang sistem pernafasan. Pesakit boleh mengalami demam, batuk dan sesak nafas. Dalam kes lebih serius, ia boleh menyebabkan pneumonia, kegagalan pernafasan, komplikasi buah pinggang dan memerlukan rawatan hospital.

Satu perkara penting: ada pesakit yang mungkin hanya mengalami gejala ringan, tetapi ada juga yang mengalami penyakit berat. Sebab itu sejarah perjalanan sangat penting. Jika seseorang baru pulang dari Timur Tengah, terutama selepas haji atau umrah, kemudian mengalami demam, batuk atau sesak nafas, doktor perlu tahu tentang perjalanan tersebut.

Kenapa MERS-CoV Dikaitkan Dengan Timur Tengah?

Nama “Middle East Respiratory Syndrome” sendiri menunjukkan kaitannya dengan rantau Timur Tengah. Menurut WHO, MERS-CoV ialah virus zoonotik, iaitu virus yang boleh berpindah antara haiwan dan manusia. Virus ini dikaitkan dengan unta dromedari, iaitu unta satu bonggol yang banyak terdapat di kawasan Timur Tengah, Afrika dan Asia Selatan.

Ini tidak bermakna semua unta berbahaya atau setiap orang yang melihat unta akan sakit. Tetapi bukti kesihatan awam menunjukkan kontak langsung atau tidak langsung dengan unta dromedari boleh menjadi laluan jangkitan. CDC juga menyatakan virus penyebab MERS banyak ditemui dalam unta dromedari, dan kontak fizikal secara langsung dengan unta boleh membawa kepada penularan kepada manusia.

Bagi jemaah haji dan umrah, isu ini menjadi penting kerana sesetengah pakej ziarah atau aktiviti persendirian mungkin melibatkan lawatan ke kawasan unta, bergambar dengan unta, memberi makan unta atau mencuba produk berasaskan unta.

Di sinilah ramai orang tersilap. Mereka melihatnya sebagai pengalaman pelancongan biasa. Dari sudut kesihatan awam, aktiviti seperti ini tidak berbaloi untuk jemaah berisiko tinggi.

Bagaimana MERS-CoV Merebak?

MERS-CoV boleh merebak melalui beberapa cara.

Pertama, ia boleh berpindah daripada haiwan kepada manusia, terutama melalui kontak dengan unta dromedari yang dijangkiti. Kontak ini boleh jadi secara langsung, seperti menyentuh, mencium, memberi makan atau berada terlalu dekat dengan unta. Ia juga boleh berlaku secara tidak langsung melalui persekitaran atau produk haiwan yang tercemar.

Kedua, ia boleh merebak daripada manusia kepada manusia, tetapi biasanya dalam keadaan kontak rapat. Penularan manusia ke manusia dilaporkan terutama dalam kalangan kontak rapat dan di fasiliti kesihatan. IFRC menyatakan penularan manusia ke manusia boleh berlaku dan kebanyakannya terjadi dalam kalangan kontak rapat serta persekitaran penjagaan kesihatan.

Ketiga, risiko juga dikaitkan dengan makanan atau minuman tertentu. Kementerian Kesihatan Arab Saudi menasihatkan orang ramai supaya mengelakkan susu unta segar, air kencing unta dan daging yang tidak dimasak dengan sempurna. WHO juga menekankan amalan kebersihan makanan dan mengelakkan susu unta mentah, air kencing unta serta daging yang tidak dimasak sempurna.

Ini penting kerana ada budaya atau promosi tidak rasmi yang menggambarkan susu unta mentah sebagai “baik untuk kesihatan”. Dalam konteks jemaah haji dan umrah, nasihat praktikalnya jelas: jangan ambil risiko.

Kenapa Jemaah Haji & Umrah Perlu Ambil Serius?

Jemaah haji dan umrah tidak sama seperti pelancong biasa. Mereka biasanya melalui jadual padat, berjalan jauh, berada di tempat sesak dan mungkin kurang tidur. Faktor-faktor ini boleh melemahkan badan dan meningkatkan risiko jatuh sakit.

Antara faktor yang menjadikan jemaah lebih terdedah kepada masalah pernafasan ialah:

1. Kawasan sesak seperti masjid, hotel, bas, lapangan terbang dan tempat ziarah.
2. Keletihan fizikal akibat banyak berjalan dan aktiviti ibadah.
3. Perubahan cuaca yang boleh mengganggu sistem pernafasan.
4. Kurang tidur dan dehidrasi yang menjejaskan daya tahan badan.
5. Campuran jemaah antarabangsa dari pelbagai negara dengan latar belakang kesihatan berbeza.
6. Aktiviti tambahan seperti lawatan luar, termasuk tempat yang mungkin melibatkan unta.

Paling penting, ramai jemaah Malaysia terdiri daripada warga emas atau individu dengan penyakit kronik. Bagi kumpulan ini, jangkitan pernafasan yang nampak “biasa” boleh menjadi lebih berat.

Malaysia juga pernah merekodkan kes MERS-CoV. Garis panduan Kementerian Kesihatan Malaysia menyatakan sehingga Mei 2023, terdapat dua kes makmal MERS-CoV di Malaysia; kes pertama pada 2014 melibatkan lelaki yang mengalami pneumonia dan masalah pernafasan selepas pulang daripada ibadah di Arab Saudi, dan pesakit tersebut meninggal dunia. Ini sebabnya jemaah tidak patut menganggap isu ini jauh atau tidak relevan.

Tanda-Tanda MERS-CoV Yang Perlu Dikenali

Gejala MERS-CoV boleh menyerupai banyak penyakit pernafasan lain. Ini yang menjadikannya mencabar. Dari luar, ia mungkin kelihatan seperti demam biasa, influenza, COVID-19 atau pneumonia.

Antara gejala yang boleh berlaku termasuk:

• Demam
• Batuk
• Sesak nafas
• Sakit tekak
• Lemah badan
• Sakit otot
• Cirit-birit
• Loya atau muntah
• Sakit dada dalam kes tertentu
• Nafas laju atau sukar bernafas dalam kes serius

Gejala klasik yang perlu diberi perhatian ialah demam, batuk dan sesak nafas. Jika gejala ini berlaku selepas pulang dari Timur Tengah, terutama dalam tempoh dua minggu, jangan hanya anggap ia “batuk biasa sebab cuaca”.

Tempoh inkubasi MERS biasanya dalam lingkungan 2 hingga 14 hari selepas pendedahan. Beberapa panduan kesihatan awam menggunakan tempoh 14 hari selepas perjalanan dari negara di atau berhampiran Semenanjung Arab sebagai tempoh penting untuk menilai risiko MERS-CoV.

Maksudnya, jika seseorang jemaah mula demam, batuk atau sesak nafas dalam tempoh 14 hari selepas pulang, sejarah perjalanan perlu diberitahu kepada doktor.

Siapa Yang Lebih Berisiko Mengalami Komplikasi Teruk?

Tidak semua orang mempunyai risiko yang sama. Ada kumpulan yang lebih mudah mengalami penyakit teruk jika dijangkiti MERS-CoV.

Kumpulan berisiko tinggi termasuk:

• Warga emas
• Pesakit diabetes
• Pesakit buah pinggang kronik
• Pesakit jantung
• Pesakit paru-paru kronik seperti COPD atau asma teruk
• Pesakit kanser
• Individu dengan sistem imun lemah
• Pesakit yang mengambil ubat imunosupresif
• Jemaah yang baru sembuh daripada jangkitan pernafasan lain
• Jemaah yang mempunyai beberapa penyakit kronik serentak

Bagi kumpulan ini, nasihatnya perlu lebih tegas. Jangan sertai aktiviti melibatkan unta. Jangan minum susu unta mentah. Jangan abaikan batuk dan demam. Jangan tunggu sampai sesak nafas teruk baru mahu dapatkan rawatan.

Jika anda membawa ibu bapa menunaikan umrah, anda perlu lebih proaktif. Pastikan mereka cukup minum air, cukup rehat, memakai pelitup muka di tempat sesak jika sesuai, mengambil ubat seperti biasa dan mendapatkan pemeriksaan awal jika mula sakit.

Bila MERS-CoV Menjadi Bahaya?

MERS-CoV menjadi lebih membimbangkan apabila jangkitan mula melibatkan paru-paru secara serius. Dalam keadaan ini, pesakit mungkin mengalami pneumonia atau kegagalan pernafasan.

Tanda bahaya termasuk:

• Sesak nafas
• Nafas laju
• Sakit dada
• Batuk semakin teruk
• Demam tinggi berterusan
• Bibir atau muka kelihatan kebiruan
• Sangat lemah sehingga sukar bangun
• Keliru atau mengantuk luar biasa
• Kurang kencing
• Tanda dehidrasi
• Oksigen rendah jika diperiksa

Jika tanda-tanda ini berlaku, jemaah perlu mendapatkan rawatan segera. Jangan cuba “tahan dulu”. Untuk jemaah warga emas atau pesakit kronik, kelewatan rawatan boleh membawa kesan buruk.

Masalah utama dengan penyakit pernafasan serius ialah keadaan boleh merosot dengan cepat. Hari ini hanya batuk dan demam, esok mungkin mula sesak nafas. Sebab itu pemerhatian awal sangat penting.

Apa Perlu Buat Jika Sakit Semasa Haji atau Umrah?

Jika anda sakit semasa di Tanah Suci, langkah pertama ialah jangan sembunyikan gejala. Ada jemaah yang takut tertinggal aktiviti, takut menyusahkan ahli keluarga atau takut dianggap lemah. Ini cara fikir yang salah.

Jika anda demam, batuk atau sesak nafas:

1. Maklumkan kepada mutawif atau ketua rombongan.
   Mereka boleh bantu susun rawatan, pengangkutan dan komunikasi dengan pihak berkaitan.
2. Pakai pelitup muka.
   Ini membantu mengurangkan risiko menjangkiti orang lain jika anda mengalami jangkitan pernafasan.
3. Kurangkan kontak rapat.
   Elakkan duduk terlalu dekat dengan jemaah lain, terutama warga emas atau orang yang ada penyakit kronik.
4. Dapatkan pemeriksaan perubatan.
   Jangan hanya bergantung kepada ubat demam atau ubat batuk sendiri.
5. Beritahu sejarah pendedahan.
   Jika anda ada menyentuh unta, melawat ladang unta, minum susu unta mentah atau berada dekat dengan orang yang sakit, beritahu petugas kesihatan.
6. Jangan berkongsi barang peribadi.
   Elakkan berkongsi botol air, sudu, cawan, tuala atau pelitup muka.
7. Rehat dan cukupkan air.
   Keletihan dan dehidrasi boleh memburukkan keadaan.

Perkara paling penting: jangan memaksa diri meneruskan aktiviti berat jika badan sudah memberi isyarat jelas.

Apa Perlu Buat Jika Demam Selepas Pulang Ke Malaysia?

Selepas pulang dari haji atau umrah, pantau kesihatan sekurang-kurangnya dalam tempoh 14 hari. Ini bukan bermakna anda perlu hidup dalam ketakutan. Tetapi anda perlu peka.

Jika anda mengalami demam, batuk atau sesak nafas selepas pulang:

• Pakai pelitup muka.
• Elakkan hadir ke tempat kerja, kenduri, masjid atau majlis keluarga jika bergejala.
• Dapatkan rawatan awal.
• Beritahu doktor bahawa anda baru pulang dari haji, umrah atau Timur Tengah.
• Nyatakan tarikh pulang dengan jelas.
• Beritahu jika ada kontak dengan unta atau produk unta.
• Beritahu jika ada rakan sebilik, ahli keluarga atau ahli rombongan lain yang turut sakit.

Ini membantu doktor membuat penilaian yang lebih tepat. Tanpa sejarah perjalanan, gejala MERS-CoV boleh disalah anggap sebagai jangkitan pernafasan biasa.

Satu lagi perkara penting: jangan ambil antibiotik sesuka hati. Antibiotik tidak membunuh virus. Ia hanya berguna untuk jangkitan bakteria tertentu dan perlu digunakan mengikut penilaian doktor.

Cara Mencegah MERS-CoV Semasa Haji & Umrah

Pencegahan MERS-CoV tidak memerlukan langkah pelik atau ekstrem. Sebahagian besar langkahnya ialah disiplin asas kesihatan awam.

1. Elakkan kontak dengan unta

Ini langkah yang paling spesifik untuk MERS-CoV. Jangan menyentuh, mencium, memberi makan atau bergambar terlalu dekat dengan unta. Jika pakej ziarah menawarkan aktiviti melibatkan unta, pilihan paling selamat ialah tidak menyertainya.

Agensi pelancongan juga sepatutnya tidak menjadikan aktiviti menyentuh atau menunggang unta sebagai tarikan utama untuk jemaah berisiko tinggi. Nasihat kesihatan awam dari beberapa pihak juga menekankan agar pelawat mengelakkan aktiviti yang melibatkan kontak langsung dengan unta dromedari.

2. Jangan minum susu unta mentah

Ini perlu disebut dengan jelas. Jangan minum susu unta mentah, jangan cuba air kencing unta dan jangan makan daging yang tidak dimasak sempurna. Makanan dan minuman yang tidak diproses dengan selamat boleh menjadi laluan jangkitan.

3. Basuh tangan dengan kerap

Basuh tangan dengan sabun dan air, terutama selepas menggunakan tandas, sebelum makan, selepas batuk atau bersin, dan selepas menyentuh permukaan awam. Jika tiada air dan sabun, gunakan hand sanitizer.

4. Pakai pelitup muka di tempat sesak jika sesuai

Pelitup muka berguna terutama jika anda berada di tempat sesak, dalam bas, di lapangan terbang, di klinik atau berhampiran orang yang batuk dan demam. Jika anda sendiri bergejala, memakai pelitup muka lebih penting.

5. Jaga etika batuk dan bersin

Tutup mulut dan hidung dengan tisu atau bahagian siku. Buang tisu dengan betul. Jangan batuk terbuka ke arah orang lain.

6. Elakkan menyentuh muka

Mata, hidung dan mulut ialah laluan mudah untuk kuman masuk. Dalam suasana perjalanan, tangan kerap menyentuh permukaan awam. Jadi kurangkan tabiat menyentuh muka.

7. Jaga stamina badan

Tidur secukupnya apabila ada peluang. Minum air dengan cukup. Jangan terlalu memaksa diri. Makan makanan bersih dan dimasak sempurna.

8. Urus penyakit kronik dengan baik

Bawa ubat secukupnya. Simpan senarai ubat. Jangan hentikan ubat darah tinggi, diabetes, jantung atau asma tanpa nasihat doktor. Bagi pesakit kronik, persediaan sebelum berangkat sama penting dengan langkah pencegahan semasa berada di Tanah Suci.

Checklist Persediaan Sebelum Berangkat

Sebelum menunaikan haji atau umrah, jemaah patut membuat persediaan kesihatan yang realistik.

Checklist ringkas:

• Buat pemeriksaan kesihatan jika ada penyakit kronik.
• Dapatkan nasihat doktor jika anda warga emas, mengandung, ada penyakit jantung, paru-paru, buah pinggang atau imuniti rendah.
• Pastikan ubat cukup untuk sepanjang perjalanan dan beberapa hari tambahan.
• Bawa pelitup muka secukupnya.
• Bawa hand sanitizer.
• Bawa termometer kecil jika perlu.
• Simpan senarai penyakit dan ubat dalam telefon dan salinan kertas.
• Ambil vaksin yang diwajibkan atau disarankan untuk haji/umrah mengikut arahan pihak berkuasa kesihatan.
• Kenal pasti pegawai perubatan rombongan atau klinik berhampiran.
• Elakkan aktiviti tambahan yang tidak penting dan berisiko, terutama melibatkan unta.

Untuk jemaah berusia 50 tahun ke atas atau pesakit kronik, dapatkan nasihat doktor lebih awal tentang vaksin dan perlindungan kesihatan perjalanan. Persatuan penyakit berjangkit dan sumber imunisasi dewasa di Malaysia turut menekankan kepentingan vaksin tertentu untuk jemaah haji/umrah mengikut kumpulan risiko.

Peranan Mutawif, Agensi Umrah & Ahli Keluarga

Kesihatan jemaah bukan tanggungjawab individu semata-mata. Mutawif, agensi umrah dan ahli keluarga juga memainkan peranan besar.

Agensi umrah sepatutnya memberi taklimat ringkas tentang penyakit pernafasan, etika batuk, kebersihan tangan dan risiko kontak dengan unta. Mereka juga perlu ada prosedur jelas jika jemaah jatuh sakit.

Mutawif pula perlu peka jika ada jemaah yang nampak terlalu lemah, batuk kuat, demam atau sesak nafas. Jangan hanya fokus kepada jadual ziarah sehingga mengabaikan tanda bahaya kesihatan.

Ahli keluarga juga perlu memantau jemaah warga emas. Jangan paksa ibu bapa ikut semua aktiviti jika mereka tidak sihat. Dalam banyak keadaan, berehat di hotel lebih selamat daripada memaksa diri ke lokasi sesak ketika badan sedang lemah.

Pendek kata, ibadah perlu dilaksanakan dengan ilmu dan hikmah. Kesihatan bukan hal sampingan.

Mitos Tentang MERS-CoV

Mitos 1: “Kalau pergi umrah, mesti kena MERS-CoV.”

Tidak benar. Risiko bukan automatik. Majoriti jemaah tidak terkena MERS-CoV. Tetapi risiko tetap wujud, terutama jika ada kontak dengan unta, produk unta mentah atau orang yang sakit.

Mitos 2: “MERS-CoV sama macam COVID-19.”

Tidak tepat. Kedua-duanya daripada keluarga coronavirus, tetapi virusnya berbeza. Corak penularan, sejarah wabak dan profil risiko juga berbeza.

Mitos 3: “Orang muda tak perlu risau langsung.”

Orang muda mungkin kurang risiko komplikasi berbanding warga emas atau pesakit kronik, tetapi mereka masih boleh sakit. Lebih penting, mereka boleh membawa jangkitan kepada ahli keluarga yang lebih berisiko.

Mitos 4: “Susu unta mentah bagus, jadi mesti selamat.”

Ini kesimpulan berbahaya. Dari sudut kesihatan awam, produk haiwan mentah boleh membawa risiko jangkitan. Untuk jemaah haji dan umrah, pilihan paling selamat ialah elakkan.

Mitos 5: “Kalau demam selepas balik umrah, makan ubat farmasi dulu sudah cukup.”

Jika gejala ringan, mungkin ia hanya jangkitan biasa. Tetapi jika ada demam, batuk atau sesak nafas selepas pulang dari Timur Tengah, sejarah perjalanan perlu dimaklumkan kepada doktor. Jangan tunggu sampai teruk.

Kesimpulan: Ambil Serius, Tapi Tak Perlu Takut

MERS-CoV bukan penyakit yang perlu membuat jemaah panik. Tetapi ia juga bukan perkara yang patut dipandang remeh.

Bagi jemaah haji dan umrah, mesej paling penting ialah mudah: elakkan kontak dengan unta, jangan ambil produk unta mentah, jaga kebersihan tangan, pakai pelitup muka apabila sesuai, dan dapatkan rawatan awal jika bergejala.

Jika anda baru pulang dari haji atau umrah dan mengalami demam, batuk atau sesak nafas dalam tempoh 14 hari, beritahu doktor tentang sejarah perjalanan anda. Maklumat ini boleh membantu pengesanan awal dan mengurangkan risiko kepada orang lain.

Ibadah yang baik bukan hanya tentang cukup rukun dan jadual perjalanan. Ia juga tentang menjaga amanah tubuh badan. Kesihatan yang dijaga dengan ilmu menjadikan perjalanan ibadah lebih tenang, selamat dan bertanggungjawab.

FAQ Berkenaan MERS-CoV