Demam Berulang & Menggigil? Ini Simptom Malaria Yang Ramai Ingat Demam Biasa

Demam, menggigil, sakit kepala dan badan lenguh sering dianggap sebagai “demam biasa”. Ramai orang akan cuba berehat, minum air, makan ubat demam dan tunggu beberapa hari untuk pulih. Dalam banyak keadaan, langkah ini mungkin mencukupi jika ia hanya jangkitan virus ringan.

Tetapi ada satu penyakit yang boleh bermula dengan cara yang hampir sama, namun jauh lebih berbahaya jika lambat dikesan: malaria.

Malaria ialah penyakit jangkitan parasit yang disebarkan melalui gigitan nyamuk tertentu. Simptom awalnya boleh kelihatan seperti selesema atau demam biasa iaitu demam, menggigil, sakit kepala, sakit badan, loya dan letih. WHO menyatakan simptom awal malaria seperti demam, sakit kepala dan menggigil boleh menjadi ringan serta sukar dikenali sebagai malaria, terutama pada peringkat awal.

Masalahnya, malaria bukan sekadar demam biasa. Jika tidak dirawat dengan cepat, sesetengah jenis malaria boleh menjadi serius dan membawa kepada komplikasi seperti anemia teruk, gangguan buah pinggang, sawan, koma dan kematian. CDC turut menekankan bahawa malaria boleh menjadi penyakit maut jika tidak didiagnosis dan dirawat dengan segera.

Artikel ini akan menerangkan simptom malaria yang patut diberi perhatian, kenapa ia mudah disalah anggap sebagai demam biasa, siapa yang lebih berisiko, bila perlu berjumpa doktor, bagaimana malaria didiagnosis dan cara mencegahnya.

Apa Itu Malaria?

Malaria ialah penyakit berjangkit yang disebabkan oleh parasit daripada kumpulan Plasmodium. Parasit ini biasanya masuk ke dalam badan manusia melalui gigitan nyamuk Anopheles betina yang telah dijangkiti.

Secara mudah, proses jangkitan berlaku seperti ini:

1. Nyamuk Anopheles yang dijangkiti menggigit manusia.
2. Parasit malaria masuk ke dalam aliran darah.
3. Parasit bergerak ke hati dan kemudian menyerang sel darah merah.
4. Apabila sel darah merah dijangkiti dan pecah, tubuh memberi tindak balas seperti demam, menggigil dan berpeluh.
5. Jika parasit terus membiak, keadaan boleh menjadi lebih serius.

Antara spesies Plasmodium yang boleh menyebabkan malaria termasuk:

• Plasmodium falciparum
• Plasmodium vivax
• Plasmodium malariae
• Plasmodium ovale
• Plasmodium knowlesi

Dalam konteks Malaysia, Plasmodium knowlesi sangat penting kerana ia berkait dengan malaria zoonotik, iaitu jangkitan yang melibatkan kitaran antara haiwan, nyamuk dan manusia. Garis panduan Kementerian Kesihatan Malaysia menyatakan bahawa kes malaria knowlesi di Malaysia meningkat daripada 376 kes pada tahun 2008 kepada 4,131 kes pada tahun 2018, dan pada tahun 2022 malaria knowlesi menyumbang 89.2% daripada jumlah keseluruhan kes malaria di Malaysia.

Kenapa Malaria Selalu Disangka Demam Biasa?

Malaria sering terlepas pandang kerana simptom awalnya tidak terlalu spesifik. Pada hari pertama atau kedua, seseorang mungkin hanya rasa tidak sedap badan, sakit kepala, menggigil, letih dan demam. Ini sangat mirip dengan demam virus biasa, influenza, denggi atau keletihan selepas aktiviti lasak.

Antara sebab malaria mudah disalah anggap sebagai demam biasa ialah:

• Demam boleh datang dan pergi.
• Menggigil dianggap sebagai tanda “nak demam”.
• Sakit kepala dan lenguh badan dianggap selesema.
• Pesakit mungkin tiada batuk atau selesema yang jelas.
• Ada pesakit berasa sedikit pulih sebelum demam datang semula.
• Sejarah perjalanan atau aktiviti masuk hutan tidak diberitahu kepada doktor.
• Pesakit tidak tahu kawasan yang dikunjungi mempunyai risiko malaria.

Ini bahagian yang penting: demam yang berulang, disertai menggigil kuat dan berlaku selepas berada di kawasan berisiko tidak patut dianggap ringan.

Kawasan berisiko boleh termasuk kawasan hutan, pedalaman, ladang, tapak pembalakan, kawasan perkampungan tertentu, lokasi perkhemahan, atau negara yang mempunyai penularan malaria.

Simptom Malaria Yang Ramai Ingat Demam Biasa

Simptom malaria boleh berbeza antara individu. Ada yang mengalami gejala ringan pada awalnya, ada pula yang cepat menjadi teruk. CDC Yellow Book menyatakan malaria boleh menyebabkan demam dan simptom seperti influenza termasuk menggigil, sakit kepala, sakit otot dan rasa lemah; simptom juga boleh berlaku secara berselang-seli.

Berikut ialah simptom utama yang perlu diberi perhatian.

1. Demam Berulang

Demam ialah tanda paling biasa dalam malaria. Namun, demam malaria tidak semestinya sentiasa tinggi sepanjang masa. Ada pesakit mengalami demam yang naik turun.

Contohnya:

• Demam pada waktu malam.
• Suhu badan turun selepas makan ubat demam.
• Beberapa jam kemudian demam naik semula.
• Demam berlaku bersama menggigil.
• Badan terasa sangat lemah selepas demam reda.

Corak demam yang berulang ini berlaku kerana parasit malaria mempunyai kitaran dalam darah. Apabila sel darah merah yang dijangkiti pecah, tubuh boleh mencetuskan tindak balas demam, menggigil dan berpeluh.

Namun, jangan tunggu corak demam menjadi “klasik” baru mahu mendapatkan rawatan. Pada peringkat awal, coraknya boleh tidak tetap.

2. Menggigil Kuat

Menggigil ialah antara tanda yang paling membuatkan pesakit rasa tidak selesa. Pesakit boleh berasa sangat sejuk walaupun berada dalam bilik yang tidak sejuk.

Menggigil akibat malaria boleh berlaku bersama:

• Gigi berlaga.
• Badan bergetar.
• Rasa sejuk sampai perlu berselimut tebal.
• Demam naik selepas menggigil.
• Badan menjadi sangat letih selepas episod menggigil.

Ramai orang menganggap menggigil hanyalah tanda demam biasa. Tetapi jika menggigil berlaku berulang kali, terutama selepas masuk kawasan hutan atau kawasan berisiko, malaria perlu dipertimbangkan.

3. Berpeluh Banyak Selepas Demam

Selepas fasa menggigil dan demam, sesetengah pesakit malaria akan mengalami peluh yang banyak. Ini boleh menyebabkan badan terasa basah, lemah dan tidak bermaya.

Coraknya boleh kelihatan seperti ini:

1. Badan mula rasa sejuk.
2. Menggigil berlaku.
3. Demam naik.
4. Selepas beberapa jam, pesakit berpeluh banyak.
5. Demam turun sementara.
6. Kemudian episod sama boleh berulang.

Tidak semua pesakit mengalami corak yang jelas, tetapi gabungan demam, menggigil dan berpeluh memang perlu diberi perhatian.

4. Sakit Kepala

Sakit kepala dalam malaria boleh menyerupai sakit kepala biasa. Ada pesakit menggambarkannya sebagai rasa berat di kepala, pening, berdenyut atau tidak selesa untuk bergerak.

Sakit kepala yang berlaku bersama demam dan menggigil perlu dinilai dengan lebih berhati-hati, terutama jika ada sejarah:

• Baru pulang dari kawasan pedalaman.
• Baru masuk hutan.
• Bekerja di kawasan ladang atau pembalakan.
• Melancong ke negara berisiko malaria.
• Digigit banyak nyamuk semasa aktiviti luar.

Sakit kepala sahaja tidak bermakna malaria. Tetapi sakit kepala yang datang bersama demam berulang dan menggigil bukan sesuatu yang patut dipandang ringan.

5. Sakit Badan, Lenguh Otot Dan Sakit Sendi

Malaria boleh menyebabkan rasa lenguh badan seperti selesema. Pesakit mungkin rasa sakit di belakang badan, kaki, tangan atau sendi.

Ini menyebabkan ramai orang menganggap mereka hanya mengalami:

• Demam virus.
• Influenza.
• Keletihan selepas bekerja.
• Sakit badan akibat kurang rehat.
• Demam biasa selepas hujan atau cuaca panas.

Bezanya, jika sakit badan ini datang bersama demam berulang dan menggigil kuat, pemeriksaan perubatan lebih wajar dilakukan.

6. Letih Melampau

Letih akibat malaria bukan sekadar rasa mengantuk. Pesakit boleh berasa sangat lemah, tidak mampu melakukan kerja biasa, kurang selera makan dan rasa seperti tenaga “habis”.

Ini boleh berlaku kerana tubuh sedang melawan jangkitan dan parasit menyerang sel darah merah. Jika jangkitan menjadi lebih serius, pesakit boleh mengalami anemia, iaitu kekurangan sel darah merah yang sihat.

Tanda letih yang membimbangkan termasuk:

• Sukar bangun dari katil.
• Lemah walaupun sudah berehat.
• Berdebar-debar.
• Sesak nafas ketika bergerak.
• Muka pucat.
• Rasa hampir pengsan.

7. Loya, Muntah Atau Cirit-Birit

Tidak semua orang mengaitkan malaria dengan gejala perut. Namun, malaria boleh menyebabkan loya, muntah dan cirit-birit. Ini boleh mengelirukan kerana pesakit mungkin menyangka mereka mengalami keracunan makanan atau jangkitan gastrousus.

Gejala perut menjadi lebih membimbangkan jika berlaku bersama:

• Demam.
• Menggigil.
• Sakit kepala.
• Lemah badan.
• Tidak mampu minum air.
• Tanda dehidrasi.
• Sejarah perjalanan ke kawasan berisiko.

Jika muntah berulang dan pesakit tidak boleh minum, rawatan segera diperlukan kerana dehidrasi boleh memburukkan keadaan.

8. Kurang Selera Makan

Apabila tubuh melawan jangkitan, selera makan boleh menurun. Dalam malaria, kurang selera makan boleh berlaku bersama rasa pahit mulut, loya dan keletihan.

Untuk orang dewasa, ini mungkin kelihatan seperti gejala biasa. Tetapi bagi kanak-kanak, warga emas dan ibu hamil, kurang makan dan kurang minum ketika demam boleh menyebabkan keadaan cepat merosot.

9. Batuk Ringan Atau Rasa Tidak Selesa Pada Dada

Malaria bukan penyakit pernafasan utama seperti influenza atau COVID-19, tetapi sesetengah pesakit boleh mengalami batuk atau rasa tidak selesa. Ini boleh menyebabkan malaria disangka sebagai jangkitan saluran pernafasan biasa.

Namun, jika batuk berlaku bersama demam berulang, menggigil kuat dan sejarah pendedahan kepada kawasan berisiko, jangan abaikan kemungkinan malaria atau penyakit lain yang memerlukan pemeriksaan.

10. Kulit Atau Mata Kekuningan

Ini bukan tanda awal yang ringan. Kulit atau mata kekuningan boleh menunjukkan masalah hati, pemecahan sel darah merah atau komplikasi serius.

Jika seseorang mengalami demam dan pada masa sama mata menjadi kuning, air kencing menjadi gelap atau badan sangat lemah, dapatkan rawatan segera.

Tanda Malaria Teruk Yang Perlu Rawatan Segera

Malaria boleh menjadi kecemasan perubatan. CDC menyatakan malaria teruk boleh melibatkan gangguan kesedaran, anemia teruk, kecederaan buah pinggang akut, sindrom pernafasan akut, renjatan, asidosis, jaundis bersama tanda lain, pembekuan darah tidak normal dan parasitemia tinggi; keadaan ini memerlukan rawatan antimalaria intravena secara agresif.

Segera dapatkan rawatan jika berlaku tanda berikut:

• Keliru, mengantuk luar biasa atau sukar dikejutkan.
• Sawan.
• Sesak nafas.
• Muntah berulang sehingga tidak boleh minum.
• Demam sangat tinggi atau tidak kebah.
• Lemah teruk atau hampir pengsan.
• Mata atau kulit menjadi kuning.
• Air kencing sangat gelap atau kurang kencing.
• Pendarahan luar biasa.
• Pucat teruk.
• Kanak-kanak sangat lesu, tidak aktif atau tidak mahu minum.
• Ibu hamil mengalami demam selepas berada di kawasan berisiko.
• Demam selepas pulang dari negara atau kawasan yang mempunyai malaria.

Siapa Yang Lebih Berisiko Mendapat Malaria?

Sesiapa sahaja boleh mendapat malaria jika digigit nyamuk yang membawa parasit. Namun, risiko lebih tinggi dalam kumpulan tertentu.

Antara golongan yang perlu lebih berhati-hati ialah:

• Individu yang tinggal di kawasan berisiko malaria.
• Mereka yang bekerja di hutan, ladang, tapak pembalakan atau kawasan pedalaman.
• Pendaki, peserta perkhemahan, pemburu, nelayan darat atau pekerja lapangan.
• Pelancong ke negara berisiko malaria.
• Kanak-kanak kecil.
• Ibu hamil.
• Warga emas.
• Individu dengan sistem imun lemah.
• Orang yang pernah tinggal di kawasan malaria tetapi sudah lama berpindah ke kawasan rendah risiko.
• Pekerja migran dari atau ke kawasan endemik malaria.

Bagi Malaysia, risiko malaria tidak boleh dilihat seperti satu isu seragam seluruh negara. Ada kawasan yang lebih berisiko berbanding kawasan bandar. Selain itu, isu malaria knowlesi menjadikan pendedahan kepada kawasan hutan dan habitat hidupan liar lebih relevan dalam penilaian risiko.

Malaria Di Malaysia: Kenapa Malaria Knowlesi Perlu Diambil Serius?

Malaysia telah mencapai kemajuan besar dalam mengawal malaria manusia. Namun, malaria zoonotik seperti Plasmodium knowlesi masih menjadi cabaran penting.

Atlas Malaria KKM menyatakan malaria di Malaysia sebahagian besarnya telah dikawal melalui strategi kawalan dan pengurusan terhadap parasit malaria manusia, tetapi peningkatan jangkitan P. knowlesi menimbulkan cabaran baharu kerana ia disebarkan kepada manusia melalui nyamuk Anopheles dan berkait dengan hubungan antara aktiviti manusia, habitat hidupan liar dan dinamik penularan penyakit.

Dalam bahasa mudah, ini bermaksud risiko tidak hanya berkaitan dengan nyamuk di rumah. Ia juga boleh berkait dengan:

• Aktiviti manusia berhampiran hutan.
• Perubahan guna tanah.
• Pendedahan kepada kawasan habitat monyet atau hidupan liar.
• Aktiviti kerja atau rekreasi di kawasan semula jadi.
• Gigitan nyamuk di kawasan pinggir hutan.

Ini sebabnya sejarah aktiviti pesakit sangat penting. Jika anda demam selepas masuk hutan, berkhemah, bekerja di ladang, melakukan aktiviti luar atau berada di kawasan pedalaman, beritahu doktor dengan jelas.

Beza Malaria, Denggi Dan Demam Biasa

Malaria, denggi dan demam virus biasa boleh kelihatan hampir sama pada permulaan. Sebab itu diagnosis tidak boleh dibuat hanya berdasarkan rasa badan.

Perbandingan ini hanya panduan umum. Ujian darah dan pemeriksaan doktor tetap diperlukan untuk mengesahkan punca sebenar demam.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan jika:

• Demam berulang lebih daripada 24 hingga 48 jam.
• Demam disertai menggigil kuat.
• Demam datang bersama peluh banyak dan lemah badan.
• Baru masuk hutan, berkhemah atau bekerja di kawasan pedalaman.
• Baru pulang dari negara berisiko malaria.
• Demam tidak pulih walaupun sudah mengambil ubat demam.
• Ada loya, muntah atau cirit-birit yang berterusan.
• Muncul tanda kuning pada mata atau kulit.
• Pesakit ialah kanak-kanak, ibu hamil, warga emas atau individu imun lemah.
• Ada tanda bahaya seperti keliru, sawan, sesak nafas atau hampir pengsan.

Jangan tunggu sehingga keadaan menjadi terlalu serius. Untuk malaria, rawatan awal boleh mengurangkan risiko komplikasi.

Bagaimana Malaria Didiagnosis?

Malaria tidak boleh disahkan hanya dengan melihat simptom. Doktor perlu mendapatkan sejarah pesakit dan melakukan ujian yang sesuai.

Antara maklumat yang penting kepada doktor:

• Bila demam bermula.
• Corak demam, menggigil dan berpeluh.
• Sejarah perjalanan dalam beberapa minggu atau bulan kebelakangan.
• Aktiviti masuk hutan, ladang, pedalaman atau kawasan pembalakan.
• Negara yang baru dilawati.
• Sama ada ada orang lain turut demam.
• Ubat yang sudah diambil.
• Status kehamilan.
• Penyakit lain yang sedia ada.

Ujian yang mungkin dilakukan termasuk:

• Ujian darah untuk mengesan parasit malaria.
• Pemeriksaan smear darah di bawah mikroskop.
• Ujian diagnostik pantas jika sesuai.
• Ujian darah penuh untuk melihat anemia atau platelet.
• Ujian fungsi hati.
• Ujian fungsi buah pinggang.
• Pemeriksaan tahap gula darah.
• Ujian tambahan jika doktor mengesyaki komplikasi.

WHO mengesyorkan diagnosis malaria yang cepat sama ada melalui mikroskopi atau ujian diagnostik pantas untuk pesakit yang disyaki malaria sebelum rawatan diberikan. Diagnosis awal dan tepat penting untuk rawatan berkesan serta pemantauan penyakit.

Rawatan Malaria: Jangan Rawat Sendiri

Rawatan malaria bergantung kepada beberapa faktor:

• Jenis parasit malaria.
• Tahap keterukan penyakit.
• Umur pesakit.
• Berat badan.
• Status kehamilan.
• Lokasi jangkitan atau sejarah perjalanan.
• Risiko rintangan ubat.
• Keadaan kesihatan pesakit secara keseluruhan.

Malaria tidak sepatutnya dirawat sendiri dengan ubat demam sahaja. Ubat demam mungkin menurunkan suhu buat sementara, tetapi ia tidak membunuh parasit malaria.

Untuk malaria tidak teruk, doktor boleh memberi ubat antimalaria oral yang sesuai. Untuk malaria teruk, pesakit mungkin perlu dimasukkan ke hospital dan diberi rawatan antimalaria intravena. CDC menekankan bahawa malaria teruk perlu dirawat segera kerana ia boleh berkembang dengan cepat kepada keadaan yang membawa maut.

Elakkan membeli atau mengambil ubat antimalaria tanpa nasihat doktor. Penggunaan ubat yang salah boleh menyebabkan rawatan gagal, kesan sampingan atau menyukarkan pemantauan penyakit.

Apa Yang Boleh Dibuat Sementara Menunggu Rawatan?

Jika anda mengalami demam dan mengesyaki malaria, langkah paling penting ialah mendapatkan pemeriksaan. Sementara itu:

• Minum air secukupnya jika mampu.
• Rehat.
• Catat suhu badan.
• Catat masa demam, menggigil dan berpeluh.
• Beritahu doktor semua sejarah perjalanan dan aktiviti luar.
• Jangan sorok maklumat seperti masuk hutan, berkhemah atau baru pulang dari negara tertentu.
• Elakkan mengambil ubat sembarangan.
• Jangan tangguh rawatan jika ada tanda bahaya.

Untuk kanak-kanak, ibu hamil dan warga emas, jangan tunggu terlalu lama di rumah. Golongan ini lebih mudah mengalami komplikasi.

Cara Mencegah Malaria

Pencegahan malaria berasaskan dua perkara utama: mengelakkan gigitan nyamuk dan mengurangkan risiko jangkitan ketika berada di kawasan berisiko.

1. Elakkan Gigitan Nyamuk

Langkah praktikal termasuk:

• Gunakan repelan serangga yang sesuai.
• Pakai baju berlengan panjang.
• Pakai seluar panjang ketika berada di kawasan berisiko.
• Tidur menggunakan kelambu jika perlu.
• Gunakan jaring pada tingkap atau pintu.
• Kurangkan aktiviti luar pada waktu nyamuk aktif.
• Pilih tempat penginapan yang mempunyai perlindungan nyamuk.
• Gunakan semburan atau kawalan nyamuk mengikut kesesuaian.

2. Berhati-Hati Ketika Masuk Hutan Atau Kawasan Pedalaman

Jika anda bekerja atau beraktiviti di kawasan hutan, jangan anggap risiko nyamuk hanya berkait denggi. Malaria juga perlu dipertimbangkan.

Sebelum aktiviti:

• Semak risiko kawasan.
• Bawa repelan serangga.
• Pakai pakaian sesuai.
• Elakkan tidur tanpa perlindungan.
• Perhatikan simptom selepas pulang.

Selepas aktiviti:

• Pantau demam.
• Jangan abaikan menggigil kuat.
• Beritahu doktor tentang aktiviti tersebut jika jatuh sakit.

3. Dapatkan Nasihat Ubat Pencegahan Jika Melancong

Jika anda akan melancong ke negara atau kawasan yang mempunyai malaria, dapatkan nasihat doktor atau klinik kesihatan perjalanan. Sesetengah destinasi mungkin memerlukan ubat pencegahan malaria.

Namun, jenis ubat tidak sama untuk semua orang. Ia bergantung kepada destinasi, tempoh perjalanan, umur, status kehamilan, penyakit sedia ada dan risiko rintangan ubat.

4. Kawalan Persekitaran

Walaupun malaria melibatkan nyamuk Anopheles, amalan mengurangkan pendedahan kepada nyamuk tetap penting.

Langkah yang boleh membantu:

• Kurangkan kawasan air bertakung jika relevan.
• Pastikan kawasan rumah bersih.
• Gunakan perlindungan fizikal seperti jaring.
• Ikuti nasihat kesihatan awam setempat.
• Laporkan jika ada peningkatan kes demam di kawasan berisiko.

Mitos Tentang Malaria

Mitos 1: “Kalau demam turun, maksudnya sudah sembuh.”

Tidak semestinya. Demam malaria boleh turun naik. Pesakit mungkin rasa lega seketika sebelum demam kembali.

Mitos 2: “Malaria hanya berlaku di luar negara.”

Salah. Walaupun risiko berbeza mengikut kawasan, malaria masih relevan di Malaysia, terutama dalam konteks malaria zoonotik seperti P. knowlesi.

Mitos 3: “Ubat demam cukup untuk malaria.”

Salah. Ubat demam hanya membantu mengurangkan suhu atau rasa sakit. Ia tidak membunuh parasit malaria.

Mitos 4: “Kalau tiada batuk dan selesema, itu bukan demam serius.”

Salah. Banyak penyakit serius boleh menyebabkan demam tanpa batuk atau selesema, termasuk malaria dan denggi.

Mitos 5: “Kalau pernah kena malaria, badan sudah kebal.”

Tidak semestinya. Jangkitan semula masih boleh berlaku, dan tahap perlindungan tubuh tidak boleh dianggap mencukupi.

Kesimpulan

Malaria boleh bermula seperti demam biasa, tetapi ia tidak patut dipandang ringan. Demam berulang, menggigil kuat, berpeluh banyak, sakit kepala, sakit badan, loya dan letih melampau ialah antara simptom yang perlu diberi perhatian.

Perkara paling penting ialah konteks. Jika demam berlaku selepas masuk hutan, berada di kawasan pedalaman, bekerja di ladang, berkhemah atau pulang dari kawasan berisiko malaria, maklumat itu mesti diberitahu kepada doktor.

Malaria boleh dirawat, tetapi rawatan perlu tepat dan cepat. Jangan hanya bergantung kepada ubat demam di rumah jika simptom berulang atau semakin teruk.

Ringkasnya: Demam berulang dan menggigil bukan semestinya malaria, tetapi malaria mesti dipertimbangkan jika ada sejarah pendedahan kepada kawasan berisiko. Pemeriksaan awal boleh menyelamatkan nyawa.

FAQ Tentang Malaria