Ujian HIV: Prosedur, Jenis Ujian, Window Period dan Maksud Keputusan

Menjalani ujian HIV boleh menimbulkan rasa takut, malu atau bimbang, terutama jika seseorang baru mengalami kemungkinan pendedahan. Ada yang takut keputusan diketahui orang lain, manakala sebahagian pula menangguhkan ujian kerana beranggapan mereka akan menunjukkan simptom sekiranya dijangkiti.

Hakikatnya, seseorang boleh hidup dengan HIV tanpa simptom yang jelas. Ujian HIV ialah satu-satunya cara yang boleh dipercayai untuk mengetahui status jangkitan. Ujian juga membolehkan rawatan dimulakan lebih awal, membantu mengekalkan sistem imun dan mengurangkan risiko penularan kepada orang lain.

Namun, keputusan ujian HIV tidak boleh ditafsirkan tanpa mengambil kira jenis ujian, masa sejak pendedahan terakhir dan kemungkinan penggunaan ubat seperti profilaksis selepas pendedahan atau PEP serta profilaksis sebelum pendedahan atau PrEP.

Perkara paling penting yang perlu difahami ialah:

Artikel ini menerangkan jenis ujian HIV, prosedur pemeriksaan di klinik dan di rumah, maksud window period serta tindakan yang perlu diambil selepas menerima keputusan.

Apakah HIV dan AIDS?

HIV ialah singkatan bagi human immunodeficiency virus. Virus ini menyerang sistem imun, khususnya sel darah putih yang membantu tubuh melawan jangkitan. Tanpa rawatan, kerosakan sistem imun boleh bertambah secara beransur-ansur sehingga seseorang mengalami penyakit serius atau jangkitan oportunistik.

AIDS pula ialah singkatan bagi acquired immunodeficiency syndrome. AIDS bukan virus yang berbeza. Ia merupakan peringkat paling lanjut jangkitan HIV apabila sistem imun telah mengalami kerosakan yang serius.

Rawatan antiretroviral atau ART boleh mengurangkan pembiakan HIV, melindungi sistem imun dan membantu orang yang hidup dengan HIV menjalani kehidupan yang panjang serta sihat.

Adakah terdapat ujian khusus untuk AIDS?

Tidak terdapat satu kit saringan yang boleh digunakan untuk “menguji AIDS” secara langsung.

Ujian HIV mengesan penanda berkaitan jangkitan HIV seperti:

• antibodi terhadap HIV
• antigen p24 HIV
• RNA atau bahan genetik HIV

Penentuan sama ada seseorang telah mencapai peringkat lanjut HIV dibuat berdasarkan keseluruhan penilaian, termasuk status HIV, pemeriksaan klinikal, kiraan sel CD4 dan kehadiran penyakit tertentu. Oleh itu, istilah yang lebih tepat ialah ujian HIV, bukannya “ujian AIDS”.

Mengapa ujian HIV penting?

Seseorang tidak boleh menentukan status HIV melalui rupa fizikal, tahap kesihatan atau simptom semata-mata. Sesetengah individu tidak mengalami sebarang simptom untuk tempoh yang panjang.

Diagnosis awal membolehkan seseorang:

1. Memulakan rawatan antiretroviral dengan segera.
2. Memantau jumlah virus atau viral load.
3. Melindungi fungsi sistem imun.
4. Mengurangkan risiko komplikasi.
5. Membincangkan langkah melindungi pasangan.
6. Mendapatkan saringan bagi jangkitan lain.
7. Merancang kehamilan dan penjagaan kesihatan dengan lebih selamat.

Apabila seseorang mengambil rawatan HIV dengan konsisten dan mencapai serta mengekalkan viral load yang tidak dapat dikesan, risiko penularan HIV melalui hubungan seksual adalah sifar. Prinsip ini dikenali sebagai U sama dengan U, iaitu Undetectable equals Untransmittable.

Siapa yang patut menjalani ujian HIV?

Ujian HIV bukan hanya untuk kumpulan tertentu. Sesiapa yang pernah mengalami kemungkinan pendedahan boleh mempertimbangkan ujian.

Ujian mungkin disarankan apabila seseorang:

• melakukan hubungan seks tanpa kondom atau kondom pecah
• mempunyai pasangan yang status HIVnya tidak diketahui
• mempunyai lebih daripada seorang pasangan seksual
• didiagnosis dengan sifilis, gonorea, klamidia atau jangkitan kelamin lain
• berkongsi jarum, picagari atau peralatan suntikan
• mempunyai pasangan yang hidup dengan HIV
• mengalami kecederaan tercucuk jarum yang mungkin tercemar
• menjadi mangsa serangan seksual
• sedang hamil atau merancang kehamilan
• mahu memulakan PrEP
• baru selesai mengambil PEP
• mempunyai pendedahan berulang yang meningkatkan risiko
• mahu mengetahui status HIV sebagai sebahagian pemeriksaan kesihatan
• perlu menjalani saringan pra-perkahwinan mengikut keperluan berkaitan

Ujian juga wajar dipertimbangkan jika seseorang mengalami simptom yang menyerupai jangkitan virus selepas pendedahan berisiko. Walau bagaimanapun, simptom tersebut tidak khusus kepada HIV dan tidak boleh digunakan untuk membuat diagnosis.

Bilakah ujian HIV perlu dilakukan?

Masa yang sesuai bergantung pada tarikh pendedahan dan jenis ujian yang tersedia.

Jika pendedahan baru berlaku

Seseorang boleh menjalani ujian awal untuk mengetahui status asas sebelum pendedahan tersebut. Namun, keputusan awal mungkin belum dapat mengesan jangkitan daripada kejadian yang baru berlaku kerana tubuh memerlukan masa untuk menghasilkan penanda yang boleh dikesan.

Ujian awal tidak patut menyebabkan seseorang menangguhkan penilaian PEP.

Jika pendedahan berlaku dalam tempoh 72 jam

Dapatkan penilaian perubatan dengan segera. PEP perlu dimulakan secepat mungkin dan tidak lewat daripada 72 jam selepas pendedahan yang mempunyai risiko ketara. Rawatan PEP lazimnya diambil selama 28 hari.

Jangan tunggu sehingga:

• simptom muncul
• keputusan pasangan diperoleh
• window period berakhir
• klinik biasa dibuka beberapa hari kemudian

Pergi ke jabatan kecemasan, klinik atau fasiliti yang menyediakan penilaian PEP.

Jika pendedahan berlaku lebih daripada 72 jam lalu

PEP biasanya tidak lagi dimulakan selepas tempoh tersebut, tetapi seseorang masih perlu mendapatkan penilaian untuk:

• memilih ujian HIV yang sesuai
• menentukan jadual ujian ulangan
• menjalani saringan jangkitan kelamin lain
• mempertimbangkan PrEP jika risiko berterusan
• menerima nasihat pencegahan

Simptom awal HIV yang mungkin berlaku

Sebahagian individu boleh mengalami sindrom retroviral akut beberapa minggu selepas dijangkiti. Simptomnya boleh menyerupai selesema atau jangkitan virus lain, seperti:

• demam
• sakit tekak
• ruam
• sakit kepala
• sakit otot
• pembengkakan nodus limfa
• keletihan
• ulser mulut
• cirit-birit

Ramai individu tidak mengalami simptom atau tidak menyedarinya. Simptom-simptom ini juga boleh disebabkan oleh influenza, COVID-19, denggi, demam kelenjar dan pelbagai jangkitan lain.

Oleh itu, seseorang tidak boleh membuat kesimpulan bahawa mereka mempunyai atau tidak mempunyai HIV berdasarkan simptom. Ujian masih diperlukan.

Jenis ujian HIV

Terdapat tiga kategori utama ujian HIV:

1. Ujian antibodi
2. Ujian kombinasi antigen dan antibodi
3. Ujian asid nukleik atau NAT

Setiap ujian mengesan penanda yang berbeza dan mempunyai window period tersendiri.

1. Ujian antibodi HIV

Ujian antibodi mengesan antibodi yang dihasilkan oleh sistem imun selepas tubuh terdedah kepada HIV.

Antibodi tidak terbentuk serta-merta. Inilah sebabnya ujian antibodi boleh menunjukkan keputusan tidak reaktif jika dilakukan terlalu awal.

Ujian antibodi digunakan dalam banyak:

• ujian pantas HIV
• kit ujian kendiri
• ujian menggunakan darah cucuk jari
• ujian menggunakan cecair mulut

Kelebihan ujian antibodi

• Prosedurnya mudah.
• Keputusan boleh diperoleh dengan cepat.
• Boleh digunakan di klinik, program komuniti atau di rumah.
• Tidak semestinya memerlukan darah dari vena.

Kekurangan ujian antibodi

• Mengambil masa lebih lama untuk mengesan jangkitan baharu.
• Keputusan negatif awal tidak menolak jangkitan.
• Kit cecair mulut mungkin kurang sensitif berbanding ujian darah dalam keadaan tertentu.
• Keputusan reaktif masih memerlukan pengesahan.

Kebanyakan ujian kendiri dan banyak ujian pantas ialah ujian antibodi. Tempoh pengesanannya secara umum ialah sekitar 23 hingga 90 hari selepas pendedahan.

2. Ujian kombinasi antigen dan antibodi HIV

Ujian kombinasi antigen dan antibodi sering dikenali sebagai ujian generasi keempat.

Ujian ini mengesan dua perkara:

• antigen p24, iaitu sejenis protein HIV
• antibodi yang dihasilkan oleh tubuh terhadap HIV

Antigen p24 boleh muncul sebelum antibodi mencapai paras yang dapat dikesan. Oleh sebab itu, ujian generasi keempat yang dilakukan di makmal menggunakan darah dari vena biasanya boleh mengesan jangkitan lebih awal berbanding ujian antibodi sahaja.

Terdapat perbezaan antara:

Ujian makmal menggunakan darah dari vena

Sampel dihantar ke makmal untuk dianalisis menggunakan peralatan khusus. Window period umumnya lebih pendek dan sensitiviti untuk jangkitan awal lebih baik.

Ujian pantas menggunakan darah cucuk jari

Keputusan boleh diperoleh lebih cepat, tetapi window periodnya mungkin lebih panjang berbanding ujian makmal menggunakan darah vena.

Ujian kombinasi makmal menggunakan darah vena biasanya boleh mengesan HIV sekitar 18 hingga 45 hari selepas pendedahan. Ujian kombinasi pantas menggunakan darah cucuk jari mempunyai julat pengesanan sekitar 18 hingga 90 hari.

3. Ujian asid nukleik atau NAT

NAT mengesan bahan genetik HIV dalam darah, biasanya RNA HIV. Ia boleh mengesan jangkitan lebih awal berbanding ujian antibodi serta ujian antigen dan antibodi.

NAT mungkin dipertimbangkan apabila:

• pendedahan berlaku baru-baru ini
• seseorang mengalami simptom yang mencurigakan
• ujian antigen dan antibodi masih tidak reaktif tetapi syak klinikal tinggi
• keputusan ujian lain bercanggah atau tidak dapat ditentukan
• seseorang baru menggunakan PEP atau PrEP
• doktor mengesyaki jangkitan HIV akut

NAT bukan ujian saringan rutin untuk semua orang. Ia memerlukan sampel darah, kemudahan makmal dan biasanya melibatkan kos yang lebih tinggi.

Secara umum, NAT boleh mengesan HIV sekitar 10 hingga 33 hari selepas pendedahan. Julat ini merujuk kepada keadaan tanpa pengaruh ubat antiretroviral.

Ringkasan window period ujian HIV

Julat ini ialah panduan umum, bukannya jaminan bahawa setiap individu akan mendapat keputusan tepat pada hari paling awal dalam julat tersebut.

Apakah maksud window period HIV?

Window period ialah masa antara berlakunya jangkitan dengan waktu ujian mampu mengesan penanda HIV dalam tubuh.

Dalam tempoh tersebut:

• HIV mungkin sudah berada dalam badan.
• Virus mungkin sedang membiak.
• Seseorang mungkin boleh menularkan HIV.
• Ujian masih boleh menunjukkan keputusan tidak reaktif.

Window period berbeza kerana setiap jenis ujian mengesan bahan yang berlainan.

Urutannya boleh difahami seperti berikut:

1. HIV memasuki tubuh.
2. Virus mula membiak.
3. RNA HIV meningkat dan boleh dikesan oleh NAT.
4. Antigen p24 meningkat.
5. Sistem imun mula menghasilkan antibodi.
6. Ujian antibodi akhirnya menjadi reaktif.

Ini tidak bermaksud semua individu mengikuti jadual yang sama tepat pada harinya. Tindak balas biologi, jenis sampel, teknologi kit dan penggunaan ubat antiretroviral boleh mempengaruhi masa pengesanan.

Adakah keputusan negatif selepas 30 hari sudah muktamad?

Tidak semestinya.

Keputusan selepas 30 hari perlu dinilai berdasarkan jenis ujian:

• NAT: Kebanyakan jangkitan sepatutnya sudah dapat dikesan, tetapi tafsiran masih perlu mengambil kira keadaan klinikal.
• Ujian generasi keempat makmal: Keputusan pada 30 hari memberi maklumat yang berguna, tetapi masih berada dalam julat window period 18 hingga 45 hari.
• Ujian pantas cucuk jari: Window period boleh berlanjutan sehingga 90 hari.
• Ujian antibodi atau ujian kendiri: Keputusan pada 30 hari masih terlalu awal untuk dianggap muktamad.

Jika ujian dilakukan terlalu awal, ulangi selepas tamat window period ujian yang digunakan.

CDC menyatakan bahawa jika seseorang menjalani ujian semula selepas tamat window period, tidak mengalami sebarang pendedahan baharu dan keputusannya negatif, individu tersebut tidak mempunyai HIV daripada pendedahan berkenaan.

Bagaimana PEP dan PrEP mempengaruhi tempoh ujian?

Ubat antiretroviral yang digunakan sebagai PEP atau PrEP boleh mengurangkan pembiakan virus. Dalam keadaan tertentu, ini boleh:

• menangguhkan penghasilan antibodi
• menurunkan viral load
• menyebabkan ujian mengambil masa lebih lama untuk mengesan jangkitan
• menghasilkan keputusan yang sukar ditafsirkan

Oleh sebab itu, beritahu doktor jika anda:

• sedang mengambil PEP
• baru selesai mengambil PEP
• sedang mengambil PrEP
• pernah mengambil PrEP secara tidak konsisten
• menggunakan PrEP suntikan jangka panjang

Bagi susulan selepas PEP, garis panduan CDC 2025 mengesyorkan gabungan ujian antigen dan antibodi makmal bersama NAT pada masa susulan tertentu, termasuk ujian akhir sekitar 12 minggu selepas pendedahan. Jadual sebenar perlu ditentukan oleh doktor berdasarkan jenis pendedahan dan ubat yang digunakan.

Apakah prosedur ujian HIV di klinik?

Prosedur boleh berbeza mengikut fasiliti dan tujuan ujian, tetapi secara umum melibatkan langkah berikut.

1. Pendaftaran

Anda mungkin perlu memberikan maklumat pengenalan, terutama jika ujian dilakukan sebagai sebahagian rawatan perubatan, saringan kehamilan atau pemeriksaan rasmi.

Bertanya tentang proses kerahsiaan sebelum ujian adalah munasabah. Perkhidmatan ujian HIV sepatutnya menghormati prinsip persetujuan, kerahsiaan dan penyampaian keputusan yang betul.

2. Penerangan sebelum ujian

Pegawai kesihatan mungkin menerangkan:

• tujuan ujian
• jenis sampel yang akan diambil
• window period
• maksud keputusan
• keperluan ujian pengesahan
• tindakan selepas keputusan diperoleh

WHO menggariskan lima prinsip utama perkhidmatan ujian HIV yang dikenali sebagai 5C:

1. Consent atau persetujuan
2. Confidentiality atau kerahsiaan
3. Counselling atau kaunseling
4. Correct results atau keputusan yang betul
5. Connection atau hubungan kepada pencegahan, penjagaan dan rawatan

3. Penilaian pendedahan

Pegawai kesihatan mungkin bertanya tentang:

• tarikh pendedahan terakhir
• jenis hubungan seksual
• penggunaan kondom
• status HIV pasangan
• perkongsian jarum
• kecederaan tercucuk jarum
• penggunaan PEP atau PrEP
• keputusan ujian terdahulu
• simptom semasa

Soalan ini bertujuan memilih ujian dan jadual susulan yang sesuai, bukan untuk menghukum pesakit.

4. Pengambilan sampel

Sampel mungkin terdiri daripada:

• darah dari vena
• darah cucuk jari
• cecair mulut
• sampel darah khusus untuk NAT

Kebanyakan ujian HIV tidak memerlukan seseorang berpuasa. Namun, puasa mungkin diperlukan jika ujian darah lain turut dilakukan pada masa yang sama.

5. Menunggu keputusan

Masa menunggu bergantung pada ujian:

• ujian pantas boleh memberikan keputusan dalam beberapa minit
• ujian makmal mungkin mengambil masa lebih lama
• NAT dan ujian pengesahan bergantung pada kemudahan makmal serta penghantaran sampel

6. Penerangan selepas ujian

Pegawai kesihatan akan menerangkan sama ada keputusan:

• tidak reaktif
• reaktif
• tidak sah
• tidak dapat ditentukan

Anda juga akan diberitahu sama ada ujian perlu diulang atau dihantar untuk pengesahan.

Apakah ujian kendiri HIV?

Ujian kendiri HIV membolehkan seseorang mengambil sampel, melakukan ujian dan membaca keputusan sendiri. Sampel boleh menggunakan darah cucuk jari atau cecair mulut, bergantung pada produk.

Ujian kendiri memberikan lebih banyak privasi dan boleh membantu individu yang keberatan untuk hadir ke klinik. Namun, ia kekal sebagai ujian saringan dan tidak menggantikan ujian makmal untuk membuat diagnosis.

Di Malaysia, kit ujian kendiri perlu berdaftar dan diluluskan oleh Pihak Berkuasa Peranti Perubatan atau MDA. KKM menetapkan bahawa kit kendiri boleh dibekalkan melalui saluran seperti farmasi komuniti berlesen, fasiliti kesihatan dan organisasi bukan kerajaan yang bekerjasama dengan KKM.

Cara melakukan ujian kendiri HIV

Setiap produk mempunyai prosedur tersendiri. Arahan pengeluar mesti diikuti dan tidak boleh digantikan dengan panduan umum daripada media sosial.

Langkah asasnya ialah:

1. Pastikan kit berdaftar dengan MDA.
2. Semak tarikh luput dan keadaan bungkusan.
3. Baca risalah arahan sepenuhnya sebelum membuka kit.
4. Pastikan semua komponen mencukupi dan tidak rosak.
5. Sediakan jam atau pemasa.
6. Bersihkan ruang ujian dan basuh tangan.
7. Ambil sampel mengikut arahan produk.
8. Masukkan sampel atau larutan dengan jumlah yang ditetapkan.
9. Catat masa ujian dimulakan.
10. Tunggu mengikut tempoh yang dinyatakan.
11. Baca keputusan dalam tempoh bacaan yang dibenarkan.
12. Buang kit mengikut arahan keselamatan produk.

Bagi kit cecair mulut, garis panduan KKM menyatakan pengguna perlu mengelakkan makan, minum atau menggunakan ubat kumur sekurang-kurangnya 30 minit sebelum ujian. Keputusan biasanya dibaca sekitar 15 hingga 20 minit atau mengikut tempoh yang dinyatakan oleh pengeluar.

Jangan membaca keputusan terlalu lewat. Garisan yang muncul selepas tamat tempoh bacaan mungkin tidak sah untuk ditafsirkan.

Maksud keputusan ujian HIV

Keputusan tidak reaktif

Keputusan tidak reaktif bermaksud ujian tidak mengesan penanda HIV yang disasarkan dalam sampel.

Namun, keputusan tidak reaktif tidak semestinya menolak jangkitan apabila:

• ujian dibuat semasa window period
• pendedahan berlaku terlalu baru
• terdapat pendedahan baharu selepas ujian
• kit digunakan dengan cara yang salah
• sampel tidak mencukupi
• kit rosak atau tamat tempoh
• PEP atau PrEP mempengaruhi pengesanan

Jika ujian dilakukan selepas kemungkinan pendedahan, kenal pasti jenis ujian dan ulangi selepas window periodnya berakhir.

Garis panduan ujian kendiri KKM menasihatkan individu berisiko dengan keputusan tidak reaktif supaya menjalani ujian semula dan mendapatkan perkhidmatan pencegahan yang sesuai. Untuk ujian kendiri, panduan tempatan menggunakan tempoh ulangan yang konservatif sehingga tiga hingga enam bulan, manakala ujian makmal generasi keempat mungkin mempunyai window period yang lebih pendek. Ikut jadual yang diberikan oleh petugas kesihatan berdasarkan ujian sebenar yang digunakan.

Keputusan reaktif

Keputusan reaktif bermaksud ujian saringan telah mengesan penanda yang mungkin berkaitan dengan HIV.

Ia tidak sama dengan diagnosis muktamad.

Keputusan reaktif boleh berlaku kerana:

• seseorang benar-benar mempunyai HIV
• tindak balas silang atau keputusan reaktif palsu
• masalah teknikal yang memerlukan ujian lanjut

Tindakan yang patut diambil:

1. Bertenang dan jangan membuat kesimpulan sendiri.
2. Jangan bergantung pada banyak kit kendiri untuk “mengesahkan” keputusan.
3. Hubungi fasiliti kesihatan.
4. Jalani ujian pengesahan.
5. Elakkan berkongsi jarum.
6. Gunakan kondom sementara menunggu pengesahan.
7. Dapatkan sokongan daripada individu yang dipercayai jika diperlukan.

Menurut pekeliling KKM yang berkuat kuasa pada September 2025, individu dengan keputusan saringan reaktif perlu menjalani ujian pengesahan secepat mungkin dan tidak melebihi satu minggu daripada tarikh ujian saringan.

Keputusan tidak sah

Keputusan tidak sah bermaksud ujian tidak berfungsi dengan betul atau tidak boleh ditafsirkan.

Antara puncanya ialah:

• garisan kawalan tidak muncul
• sampel terlalu sedikit atau terlalu banyak
• larutan tidak dimasukkan dengan betul
• kit rosak
• kit telah tamat tempoh
• keputusan dibaca terlalu awal atau terlalu lewat
• prosedur tidak dipatuhi

Ulang ujian menggunakan kit baharu atau dapatkan ujian di fasiliti kesihatan. Jangan mentafsir keputusan tidak sah sebagai negatif.

Keputusan tidak dapat ditentukan

Dalam ujian makmal, keputusan kadangkala tidak dapat diklasifikasikan dengan jelas sebagai positif atau negatif.

Situasi ini mungkin berlaku apabila:

• jangkitan masih terlalu awal
• keputusan ujian saringan dan pengesahan tidak sepadan
• tahap antibodi masih rendah
• terdapat isu teknikal pada sampel
• penggunaan antiretroviral mempengaruhi corak ujian

Doktor mungkin meminta:

• sampel darah baharu
• NAT
• ujian antigen dan antibodi ulangan
• ujian pembezaan HIV-1 dan HIV-2
• ujian selepas selang masa tertentu

Jangan membuat keputusan sendiri berdasarkan satu laporan yang tidak dapat ditentukan.

Bagaimanakah ujian pengesahan HIV dilakukan?

Malaysia mengemas kini carta alir ujian saringan dan pengesahan HIV pada 2025. Antara perubahan utamanya ialah penggunaan HIV-1/2 Antibody Differentiation Assay sebagai kaedah pengesahan utama bagi orang dewasa dan kanak-kanak berumur lebih daripada 18 bulan. Algoritma khusus digunakan untuk bayi, penderma darah dan ujian pantas yang dilakukan oleh petugas kesihatan.

Aliran umum selepas keputusan reaktif ialah:

1. Ujian saringan didapati reaktif.
2. Sampel dihantar untuk ujian pengesahan.
3. Ujian pembezaan antibodi HIV-1 dan HIV-2 dilakukan mengikut algoritma.
4. NAT boleh digunakan jika keputusan tidak selaras atau jangkitan akut disyaki.
5. Keputusan diagnosis diterangkan oleh petugas kesihatan.
6. Individu yang disahkan mempunyai HIV dihubungkan kepada rawatan dan penjagaan.

Nama ujian sebenar boleh berbeza mengikut makmal dan algoritma semasa. Perkara penting ialah keputusan kit kendiri atau ujian saringan tidak patut digunakan secara bersendirian untuk memberikan diagnosis muktamad.

Ujian HIV untuk bayi

Ujian antibodi biasa tidak sesuai digunakan sebagai satu-satunya kaedah diagnosis pada bayi kecil kerana antibodi ibu boleh berada dalam tubuh bayi.

Bagi kanak-kanak berumur kurang daripada 18 bulan, ujian virologi seperti HIV-1 RNA digunakan mengikut algoritma pediatrik. Pekeliling KKM 2025 menekankan keperluan keputusan negatif daripada dua ujian HIV-1 RNA sebelum jangkitan boleh dikecualikan mengikut kriteria yang ditetapkan, diikuti ujian lanjutan pada usia atau waktu tertentu.

Ibu bapa tidak patut menggunakan kit ujian kendiri dewasa untuk menguji bayi. Penilaian perlu dilakukan oleh pasukan pediatrik atau klinik yang menguruskan pendedahan HIV ibu kepada anak.

Apa yang berlaku jika HIV disahkan positif?

Diagnosis HIV boleh menjadi pengalaman yang berat, tetapi HIV kini merupakan keadaan kesihatan yang boleh dirawat dan dikawal.

Langkah seterusnya biasanya melibatkan:

• pertemuan dengan doktor atau pasukan rawatan HIV
• ujian viral load
• kiraan sel CD4
• pemeriksaan fungsi buah pinggang dan hati
• saringan hepatitis dan jangkitan kelamin
• penilaian batuk kering
• permulaan rawatan antiretroviral
• perbincangan tentang kesihatan seksual dan pasangan
• sokongan psikologi dan sosial

Rawatan tidak patut ditangguhkan hanya kerana seseorang kelihatan sihat. ART mengurangkan pembiakan HIV, membantu memulihkan sistem imun dan mengurangkan risiko penyakit berkaitan HIV.

Mencapai viral load yang tidak dapat dikesan juga bermaksud HIV tidak ditularkan kepada pasangan melalui hubungan seksual selagi tahap tersebut dikekalkan.

Bolehkah keputusan ujian HIV menjadi salah?

Tiada ujian perubatan yang sempurna. Walaupun ujian HIV moden sangat tepat apabila dilakukan dengan betul dan pada waktu yang sesuai, keputusan negatif palsu atau reaktif palsu masih boleh berlaku.

Keputusan negatif palsu

Keputusan negatif palsu bermaksud seseorang mempunyai HIV tetapi ujian menunjukkan tidak reaktif.

Puncanya termasuk:

• ujian dilakukan terlalu awal
• penggunaan PEP atau PrEP
• prosedur kit tidak diikuti
• sampel tidak mencukupi
• kit disimpan pada suhu yang tidak sesuai
• kit telah rosak atau tamat tempoh

Keputusan reaktif palsu

Keputusan reaktif palsu bermaksud ujian saringan reaktif walaupun seseorang tidak mempunyai HIV.

Ujian saringan direka untuk mengesan sebanyak mungkin kemungkinan jangkitan. Oleh sebab itu, setiap keputusan reaktif perlu melalui proses pengesahan sebelum diagnosis diberikan.

Ketepatan sesuatu kit juga tidak bermaksud keputusan individu pasti tepat jika ujian dibuat ketika window period atau prosedurnya salah.

Adakah ujian darah biasa boleh mengesan HIV?

Tidak.

Ujian seperti berikut tidak boleh mengesahkan atau menolak HIV:

• kiraan darah penuh
• ujian fungsi hati
• ujian fungsi buah pinggang
• gula darah
• kolesterol
• ujian air kencing biasa
• kadar pemendapan eritrosit

Seseorang yang mempunyai keputusan darah “normal” masih boleh mempunyai HIV. Ujian khusus HIV perlu diminta dan dilakukan.

Di mana ujian HIV boleh dilakukan di Malaysia?

Pilihan umum termasuk:

• Klinik Kesihatan
• hospital kerajaan
• klinik swasta
• hospital swasta
• makmal perubatan swasta
• fasiliti atau program NGO berkaitan HIV
• program komuniti yang dikendalikan petugas terlatih
• ujian kendiri menggunakan kit berdaftar

Ketersediaan ujian, sistem janji temu, kos dan tempoh keputusan boleh berbeza. Hubungi fasiliti terlebih dahulu jika anda memerlukan NAT, ujian selepas PEP atau ujian rasmi bagi tujuan tertentu.

KKM turut menyediakan rangkaian rujukan bagi pengguna ujian kendiri supaya keputusan reaktif, tidak reaktif atau tidak sah dapat dihubungkan kepada perkhidmatan pengesahan, pencegahan dan rawatan.

Adakah keputusan ujian HIV dirahsiakan?

Kerahsiaan ialah prinsip asas perkhidmatan ujian HIV. WHO menyatakan ujian perlu dilakukan berdasarkan persetujuan, kerahsiaan, kaunseling, keputusan yang betul dan hubungan kepada penjagaan.

Namun, proses dokumentasi boleh berbeza mengikut:

• jenis fasiliti
• tujuan ujian
• ujian rasmi atau sukarela
• keperluan rawatan
• kewajipan kesihatan awam yang berkaitan

Tanya fasiliti tentang cara maklumat direkodkan dan siapa yang boleh mengaksesnya. Jangan menggunakan identiti orang lain atau memberikan maklumat palsu kerana perkara itu boleh menyukarkan rawatan dan susulan.

Kesilapan lazim ketika menjalani ujian HIV

Antara kesilapan yang perlu dielakkan ialah:

1. Membuat ujian sehari atau beberapa hari selepas pendedahan lalu menganggap keputusan negatif sebagai muktamad.
2. Tidak mengetahui sama ada ujian yang digunakan ialah antibodi, antigen dan antibodi atau NAT.
3. Menganggap keputusan reaktif sebagai diagnosis pasti.
4. Membeli kit daripada penjual yang tidak sah.
5. Menggunakan kit tamat tempoh.
6. Membaca keputusan selepas tempoh yang dibenarkan.
7. Mengulang banyak kit kendiri tetapi tidak pergi ke klinik.
8. Menunggu simptom sebelum mendapatkan PEP.
9. Tidak memberitahu doktor tentang penggunaan PEP atau PrEP.
10. Menganggap ujian darah biasa boleh menolak HIV.
11. Melakukan pendedahan baharu ketika menunggu ujian ulangan.
12. Menggunakan kit dewasa untuk menguji bayi.

Bilakah perlu mendapatkan bantuan segera?

Dapatkan penilaian perubatan segera apabila:

• pendedahan berisiko berlaku dalam tempoh 72 jam
• berlaku serangan seksual
• anda tercucuk jarum yang mungkin tercemar
• kit kendiri menunjukkan keputusan reaktif
• anda sedang hamil dan mungkin terdedah kepada HIV
• anda mengalami simptom selepas pendedahan berisiko
• keputusan ujian tidak dapat ditentukan
• anda baru mengambil PEP tetapi tidak dapat meneruskan ubat
• anda berasa sangat tertekan atau mempunyai pemikiran untuk mencederakan diri selepas menerima keputusan

Jangan biarkan ketakutan terhadap stigma menghalang anda daripada mendapatkan rawatan. Lebih awal status dikenal pasti, lebih cepat rawatan atau langkah pencegahan boleh dimulakan.

Kesimpulan

Ujian HIV ialah langkah penting untuk melindungi kesihatan diri dan pasangan. Ketepatan keputusan bergantung pada jenis ujian, masa sejak pendedahan dan kemungkinan penggunaan PEP atau PrEP.

Ingat perkara utama berikut:

• NAT boleh mengesan HIV lebih awal berbanding ujian lain.
• Ujian generasi keempat makmal mempunyai window period lebih pendek berbanding kebanyakan ujian kendiri.
• Keputusan negatif yang dibuat terlalu awal belum semestinya muktamad.
• Keputusan saringan reaktif memerlukan ujian pengesahan.
• PEP perlu dinilai secepat mungkin dan tidak lewat daripada 72 jam.
• HIV boleh dirawat dengan berkesan.
• Individu yang mencapai dan mengekalkan viral load tidak dapat dikesan tidak menularkan HIV melalui hubungan seksual.

Soalan lazim tentang ujian HIV