Ensefalitis: Punca, Simptom, Diagnosis, Rawatan Dan Komplikasi

Demam dan sakit kepala biasanya dikaitkan dengan jangkitan biasa. Namun, keadaan menjadi lebih membimbangkan apabila seseorang mula keliru, mengalami sawan, berubah tingkah laku atau sukar dikejutkan.

Gabungan simptom ini boleh menandakan ensefalitis, iaitu keradangan pada tisu otak. Keadaan ini tidak begitu lazim, tetapi boleh menjadi serius, mengancam nyawa dan menyebabkan gangguan fungsi otak yang berpanjangan.

Ensefalitis bukan satu penyakit dengan satu punca tertentu. Ia boleh berlaku apabila virus atau mikroorganisma lain menyerang sistem saraf. Dalam sesetengah kes, sistem imun pula tersilap menyerang otak walaupun tiada jangkitan aktif dapat dikenal pasti.

Pesakit yang disyaki mengalami ensefalitis biasanya perlu dinilai dan dirawat segera di hospital. Rawatan awal amat penting kerana sesetengah puncanya, khususnya ensefalitis herpes simpleks, memerlukan ubat antivirus tanpa menunggu terlalu lama untuk semua keputusan ujian diperoleh.

Apakah Ensefalitis?

Ensefalitis ialah keradangan pada bahagian aktif tisu otak. Keradangan tersebut boleh menyebabkan pembengkakan dan mengganggu cara sel saraf berfungsi serta berkomunikasi antara satu sama lain.

Otak mengawal kesedaran, ingatan, pertuturan, emosi, pergerakan, koordinasi dan pelbagai fungsi tubuh. Oleh itu, simptom ensefalitis boleh berbeza-beza mengikut kawasan otak yang terjejas.

Sesetengah pesakit hanya mengalami simptom awal seperti demam, sakit kepala dan keletihan. Pesakit lain boleh mengalami kekeliruan, sawan, halusinasi, kelemahan anggota badan atau kehilangan kesedaran dalam tempoh beberapa jam atau hari.

Bagaimanakah keradangan otak berlaku?

Secara umum, ensefalitis boleh berkembang melalui proses berikut:

1. Virus atau mikroorganisma memasuki badan, atau sistem imun menjadi tidak terkawal.
2. Jangkitan atau tindak balas imun menjejaskan tisu otak.
3. Sel imun dan bahan keradangan berkumpul di kawasan terjejas.
4. Tisu otak membengkak dan fungsi sel saraf terganggu.
5. Pesakit mengalami perubahan kesedaran, sawan atau masalah neurologi lain.

Tahap kerosakan tidak semestinya sama bagi setiap pesakit. Ia bergantung pada punca, kawasan otak yang terlibat, kekuatan tindak balas keradangan, umur pesakit dan seberapa cepat rawatan dimulakan.

Ensefalitis Dan Ensefalopati Bukan Perkara Yang Sama

Istilah ensefalitis dan ensefalopati kadangkala digunakan secara bertukar ganti, tetapi kedua-duanya mempunyai maksud yang berbeza.

Ensefalitis merujuk kepada keradangan pada tisu otak. Keradangan ini boleh disebabkan oleh jangkitan atau gangguan sistem imun.

Ensefalopati pula ialah istilah umum untuk gangguan fungsi otak. Ia boleh berlaku akibat:

• Gula darah terlalu rendah
• Kekurangan oksigen
• Keracunan atau kesan ubat
• Gangguan garam mineral dalam darah
• Kegagalan hati atau buah pinggang
• Jangkitan teruk atau sepsis
• Tekanan darah yang terlalu tinggi
• Penyakit metabolik

Seseorang yang keliru atau tidak sedarkan diri tidak semestinya mengalami ensefalitis. Doktor perlu mencari bukti keradangan otak dan pada masa yang sama menolak pelbagai punca lain yang boleh menghasilkan simptom serupa.

Adakah Ensefalitis Sama Dengan Meningitis?

Tidak. Walaupun kedua-duanya melibatkan sistem saraf pusat, bahagian yang mengalami keradangan adalah berbeza.

Meningitis terutamanya melibatkan meninges, iaitu lapisan pelindung yang menyelubungi otak dan saraf tunjang.

Ensefalitis pula melibatkan tisu otak itu sendiri.

Kedua-dua keadaan boleh berlaku serentak. Keadaan ini dikenali sebagai meningoensefalitis.

Simptom seperti demam, sakit kepala, muntah, sensitif terhadap cahaya dan leher kaku boleh berlaku dalam kedua-dua penyakit. Walau bagaimanapun, perubahan fungsi otak seperti kekeliruan, perubahan personaliti, sawan, masalah pertuturan dan kehilangan kesedaran lebih membimbangkan untuk ensefalitis.

Perbezaan sebenar tidak boleh dibuat berdasarkan simptom semata-mata. Pesakit mungkin memerlukan pemeriksaan cecair serebrospina, imbasan otak, ujian darah dan elektroensefalogram.

Jenis-Jenis Ensefalitis

Ensefalitis boleh dibahagikan kepada beberapa kategori berdasarkan puncanya.

1. Ensefalitis berjangkit

Ensefalitis berjangkit berlaku apabila virus atau mikroorganisma lain menyerang atau mencetuskan keradangan pada otak.

Virus merupakan punca berjangkit yang paling kerap dipertimbangkan. Walau bagaimanapun, bakteria, kulat dan parasit juga boleh menyebabkan ensefalitis, khususnya dalam individu yang mempunyai sistem imun lemah.

Banyak virus yang dikaitkan dengan ensefalitis sebenarnya menyebabkan jangkitan ringan pada kebanyakan orang. Hanya sebahagian kecil pesakit mengalami penglibatan otak.

2. Ensefalitis pascajangkitan

Dalam ensefalitis pascajangkitan, gangguan neurologi muncul selepas jangkitan awal.

Sistem imun yang diaktifkan untuk melawan jangkitan mungkin terus bertindak dan tersilap menyerang struktur sistem saraf. Pada ketika simptom otak muncul, mikroorganisma asal mungkin tidak lagi aktif di dalam otak.

Sebahagian keadaan pascajangkitan melibatkan keradangan atau kerosakan pada lapisan mielin yang melindungi serabut saraf.

3. Ensefalitis autoimun

Ensefalitis autoimun berlaku apabila sistem imun menghasilkan tindak balas terhadap protein, reseptor atau struktur tertentu pada sel saraf.

Keadaan ini boleh menyebabkan:

• Perubahan personaliti
• Masalah ingatan
• Kekeliruan
• Halusinasi
• Psikosis
• Sawan
• Gangguan tidur
• Pergerakan badan yang luar biasa
• Perubahan tekanan darah atau degupan jantung

Dalam sesetengah pesakit, simptom psikiatri kelihatan lebih ketara pada peringkat awal. Oleh itu, perubahan tingkah laku yang muncul secara mendadak bersama sawan, demam, gangguan ingatan atau pergerakan luar biasa tidak patut terus dianggap sebagai masalah psikiatri semata-mata.

Sebahagian ensefalitis autoimun dikaitkan dengan tumor tertentu, manakala banyak kes berlaku tanpa tumor yang dapat dikenal pasti. Rawatan awal boleh dimulakan berdasarkan gambaran klinikal dan keputusan ujian awal sementara menunggu keputusan antibodi, bergantung pada penilaian doktor.

Apakah Punca Ensefalitis?

Jangkitan virus

Antara virus yang boleh dikaitkan dengan ensefalitis ialah:

• Virus herpes simpleks
• Virus varicella-zoster
• Enterovirus
• Virus campak
• Virus beguk
• Virus rubela
• Virus Epstein-Barr
• Virus rabies
• Virus Japanese encephalitis (JE)
• Virus bawaan nyamuk atau kutu yang lain

Senarai ini tidak bermaksud setiap individu yang dijangkiti virus tersebut akan mengalami ensefalitis. Dalam kebanyakan keadaan, penglibatan otak adalah komplikasi yang jarang berlaku.

Virus herpes simpleks

Virus herpes simpleks ialah punca penting ensefalitis sporadik yang boleh dirawat dengan ubat antivirus.

Virus ini lebih dikenali sebagai punca luka herpes pada mulut atau kemaluan. Namun, ensefalitis herpes tidak semestinya berlaku ketika terdapat luka aktif pada kulit.

Pesakit boleh mengalami demam, sakit kepala, kekeliruan, perubahan tingkah laku, masalah ingatan, sawan atau masalah pertuturan. Oleh sebab penyakit boleh berkembang dengan cepat, doktor mungkin memulakan aciclovir melalui salur darah apabila ensefalitis herpes sangat disyaki.

Aciclovir tidak diberikan sewenang-wenangnya kepada semua pesakit yang mengalami demam atau sakit kepala. Penilaian klinikal diperlukan kerana ubat ini mempunyai indikasi tertentu dan pesakit perlu dipantau, termasuk dari segi fungsi buah pinggang.

Virus varicella-zoster

Virus varicella-zoster menyebabkan cacar air pada jangkitan pertama dan boleh kekal tidak aktif di dalam saraf sebelum diaktifkan semula sebagai kayap.

Dalam keadaan tertentu, virus ini boleh menjejaskan sistem saraf dan menyebabkan ensefalitis, meningitis, keradangan salur darah otak atau masalah saraf yang lain.

Japanese Encephalitis

Japanese encephalitis disebabkan oleh virus yang disebarkan melalui gigitan nyamuk yang dijangkiti. Ia berlaku di beberapa kawasan Asia dan Pasifik Barat.

Kebanyakan jangkitan tidak menghasilkan simptom yang ketara. Namun, sebahagian kecil pesakit boleh mengalami penyakit otak yang serius dengan demam, sakit kepala, muntah, perubahan keadaan mental, sawan, kelemahan atau gangguan pergerakan.

WHO menganggarkan sekitar 68,000 kes klinikal Japanese encephalitis berlaku setiap tahun. Dalam kes yang teruk, kadar kematian boleh mencapai sekitar 30 peratus dan sebahagian besar mangsa yang terselamat mengalami kesan neurologi jangka panjang.

Di Malaysia, risiko Japanese encephalitis tidak sama di setiap kawasan. Data CDC menyatakan penularan boleh berlaku sepanjang tahun dan kadar penyakit yang dilaporkan lebih tinggi di Sarawak berbanding Semenanjung Malaysia.

Rabies

Rabies ialah jangkitan virus serius yang boleh menjejaskan otak selepas seseorang terdedah kepada air liur haiwan yang dijangkiti, lazimnya melalui gigitan atau cakaran.

Rawatan pencegahan selepas pendedahan perlu dimulakan sebelum simptom rabies berkembang. Jangan menunggu simptom sekiranya digigit atau dicakar oleh haiwan yang disyaki berisiko.

Bakteria, kulat dan parasit

Punca ini kurang lazim berbanding virus tetapi masih penting, khususnya dalam pesakit yang:

• Menghidap HIV yang tidak terkawal
• Menjalani kemoterapi
• Menerima pemindahan organ
• Mengambil ubat penekan sistem imun
• Menghidap kanser tertentu
• Mengalami kekurangan imun

Jenis rawatan bergantung pada mikroorganisma yang disyaki atau dikenal pasti.

Gangguan sistem imun

Sistem imun boleh menyerang otak selepas jangkitan, tanpa jangkitan yang jelas atau sebagai sebahagian daripada tindak balas terhadap tumor.

Antara jenis yang sering dibincangkan ialah ensefalitis reseptor NMDA. Namun, terdapat banyak antibodi dan sindrom lain dengan ciri klinikal yang berbeza.

Ujian antibodi yang positif perlu ditafsirkan bersama simptom, pemeriksaan, keputusan cecair serebrospina, MRI dan EEG. Keputusan ujian antibodi sahaja tidak semestinya membuktikan bahawa semua simptom disebabkan oleh ensefalitis autoimun.

Punca tidak dapat dikenal pasti

Walaupun pelbagai ujian dijalankan, punca khusus mungkin tidak dapat dikenal pasti dalam sebahagian kes.

Ini tidak bermaksud pesakit tidak benar-benar mengalami ensefalitis. Diagnosis boleh dibuat berdasarkan gabungan bukti keradangan otak, corak simptom dan pengecualian penyakit lain.

Siapakah Yang Lebih Berisiko?

Ensefalitis boleh berlaku pada sesiapa sahaja. Walau bagaimanapun, sesetengah individu mempunyai risiko lebih tinggi untuk mendapat penyakit serius atau komplikasi.

Antaranya ialah:

• Bayi dan kanak-kanak kecil
• Warga emas
• Individu dengan sistem imun lemah
• Pesakit yang menjalani kemoterapi
• Penerima pemindahan organ
• Individu yang mengambil ubat penekan imun
• Individu yang belum menerima vaksin tertentu
• Mereka yang tinggal atau melancong ke kawasan jangkitan bawaan nyamuk
• Individu yang melakukan aktiviti luar di kawasan berisiko
• Mereka yang terdedah kepada gigitan haiwan atau kutu

Risiko juga bergantung pada virus tertentu. Sesetengah jangkitan lebih berkait dengan lokasi geografi, musim, pekerjaan, aktiviti luar dan corak perjalanan.

Apakah Simptom Ensefalitis?

Simptom ensefalitis tidak semestinya muncul serentak. Sesetengah pesakit bermula dengan simptom seperti selesema sebelum fungsi otak mula terjejas.

Simptom awal

Antara simptom awal yang boleh berlaku ialah:

• Demam
• Sakit kepala
• Loya
• Muntah
• Keletihan
• Sakit otot
• Kurang selera makan
• Sensitif terhadap cahaya
• Leher terasa kaku
• Mengantuk

Simptom ini tidak khusus kepada ensefalitis. Demam dan sakit kepala jauh lebih kerap disebabkan oleh penyakit lain. Perkara yang lebih membimbangkan ialah kemunculan perubahan neurologi atau mental selepas simptom awal.

Simptom apabila otak mula terjejas

Pesakit mungkin mengalami:

• Kekeliruan
• Tidak mengenali orang atau tempat
• Mengantuk secara luar biasa
• Sukar dikejutkan
• Perubahan personaliti
• Perubahan tingkah laku
• Keresahan atau kegelisahan yang ketara
• Halusinasi
• Masalah ingatan
• Pertuturan tidak jelas
• Sukar memahami percakapan
• Kelemahan pada muka, tangan atau kaki
• Hilang koordinasi
• Pergerakan badan yang luar biasa
• Sawan
• Pengsan
• Koma

Simptom serius boleh berkembang dalam tempoh beberapa jam, hari atau minggu, bergantung pada puncanya.

Simptom ensefalitis autoimun

Ensefalitis autoimun kadangkala mempunyai permulaan yang berbeza daripada jangkitan virus akut.

Antara tanda yang boleh berlaku ialah:

• Perubahan personaliti secara mendadak
• Kebimbangan atau ketakutan luar biasa
• Idea atau kepercayaan yang pelik
• Halusinasi
• Hilang ingatan jangka pendek
• Pertuturan semakin berkurangan
• Sawan baru
• Pergerakan muka, mulut atau anggota badan yang tidak terkawal
• Gangguan tidur yang teruk
• Turun naik tekanan darah atau degupan jantung

Simptom seperti ini tetap mempunyai banyak punca lain. Penilaian oleh pakar diperlukan sebelum diagnosis ensefalitis autoimun dibuat.

Simptom Ensefalitis Pada Bayi Dan Kanak-Kanak

Bayi tidak dapat memberitahu bahawa mereka mengalami sakit kepala, kekeliruan atau sensitif terhadap cahaya. Ibu bapa dan penjaga perlu memerhatikan perubahan tingkah laku serta tahap respons.

Tanda yang mungkin berlaku termasuk:

• Demam
• Kurang menyusu
• Muntah berulang
• Menangis dengan nada luar biasa
• Sukar dipujuk
• Terlalu mengantuk
• Kurang respons terhadap suara atau sentuhan
• Badan terlalu lembik
• Badan atau leher menjadi kaku
• Ubun-ubun membonjol
• Pergerakan luar biasa
• Sawan
• Tidak sedarkan diri

Pada kanak-kanak yang lebih besar, perubahan tingkah laku, masalah berjalan, kelemahan, percakapan tidak jelas atau kemerosotan prestasi mental secara mendadak juga memerlukan perhatian segera.

Tanda Bahaya Yang Memerlukan Rawatan Kecemasan

Jangan tunggu sehingga semua simptom ensefalitis muncul. Dapatkan rawatan kecemasan jika seseorang mengalami mana-mana keadaan berikut:

1. Sawan kali pertama
2. Sawan yang berpanjangan atau berulang
3. Kekeliruan secara tiba-tiba
4. Sukar dikejutkan
5. Pengsan atau tidak sedarkan diri
6. Perubahan tingkah laku yang ketara
7. Pertuturan menjadi tidak jelas
8. Kelemahan sebelah badan
9. Demam bersama simptom neurologi
10. Sakit kepala yang sangat kuat dengan muntah
11. Pergerakan badan yang tidak terkawal
12. Bayi kurang respons atau enggan menyusu

Hubungi 999 jika pesakit tidak sedarkan diri, mengalami sawan berpanjangan, sukar bernafas atau tidak dapat dibawa ke hospital dengan selamat.

Jangan beri makanan atau minuman kepada individu yang tidak sedarkan diri. Jangan masukkan sudu, jari atau objek lain ke dalam mulut ketika sawan.

Bagaimanakah Ensefalitis Didiagnosis?

Tiada satu ujian tunggal yang dapat mengesahkan semua jenis ensefalitis. Doktor biasanya menggabungkan sejarah perubatan, pemeriksaan neurologi, ujian darah, analisis cecair serebrospina, imbasan otak dan EEG.

Sejarah perubatan

Doktor mungkin bertanya tentang:

• Masa simptom bermula
• Perkembangan simptom
• Jangkitan baru-baru ini
• Luka herpes atau kayap
• Status vaksinasi
• Perjalanan ke luar negara
• Gigitan nyamuk, kutu atau haiwan
• Ubat dan suplemen yang diambil
• Pengambilan alkohol atau dadah
• Penyakit autoimun
• Kanser
• Rawatan yang menekan sistem imun
• Perubahan tingkah laku atau ingatan

Maklumat daripada ahli keluarga sangat berguna kerana pesakit yang keliru mungkin tidak dapat menerangkan simptom dengan tepat.

Pemeriksaan neurologi

Doktor akan menilai perkara seperti:

• Tahap kesedaran
• Orientasi terhadap masa dan tempat
• Ingatan
• Pertuturan
• Saiz dan tindak balas anak mata
• Kekuatan anggota badan
• Refleks
• Koordinasi
• Cara berjalan
• Tanda sawan
• Pergerakan luar biasa

Ujian darah

Ujian darah boleh membantu:

• Mengesan tanda jangkitan atau keradangan
• Menilai paras gula dan elektrolit
• Menilai fungsi hati dan buah pinggang
• Mencari punca metabolik
• Mengesan antibodi tertentu
• Menentukan keselamatan rawatan atau prosedur

Ujian darah sahaja biasanya tidak mencukupi untuk mengesahkan ensefalitis.

Lumbar Puncture

Lumbar puncture ialah prosedur mengambil sampel cecair serebrospina, iaitu cecair yang mengelilingi otak dan saraf tunjang.

Sampel tersebut boleh diperiksa untuk:

• Bilangan sel darah putih
• Paras protein
• Paras glukosa
• Bakteria atau kulat
• Bahan genetik virus
• Antibodi berkaitan ensefalitis autoimun

Prosedur biasanya dilakukan pada bahagian bawah belakang selepas ubat bius setempat diberikan.

Lumbar puncture mungkin ditangguhkan jika doktor mengesyaki tekanan di dalam tengkorak meningkat, terdapat masalah pembekuan darah atau prosedur dianggap tidak selamat. Keputusan awal yang tidak ketara juga tidak semestinya menolak semua jenis ensefalitis.

Imbasan MRI dan CT otak

Imbasan otak membantu doktor mencari tanda keradangan dan menolak masalah lain seperti:

• Strok
• Pendarahan otak
• Tumor
• Abses otak
• Pembengkakan otak
• Masalah salur darah

MRI biasanya memberikan gambaran tisu otak yang lebih terperinci. Namun, CT mungkin dilakukan terlebih dahulu kerana lebih pantas atau lebih mudah didapati dalam keadaan kecemasan.

Imbasan yang normal pada peringkat awal tidak semestinya menolak ensefalitis. Keputusan perlu ditafsirkan bersama ujian lain.

Elektroensefalogram

Elektroensefalogram atau EEG merekod aktiviti elektrik otak melalui elektrod yang diletakkan pada kulit kepala.

EEG boleh membantu:

• Mengesan aktiviti sawan
• Mengesan sawan tanpa pergerakan badan yang jelas
• Menilai gangguan fungsi otak
• Menyokong diagnosis ensefalitis tertentu
• Memantau pesakit yang tidak sedarkan diri

EEG yang tidak normal tidak semestinya membuktikan ensefalitis kerana banyak penyakit otak boleh menghasilkan perubahan serupa.

Ujian antibodi autoimun

Jika ensefalitis autoimun disyaki, sampel darah dan cecair serebrospina mungkin diuji untuk antibodi tertentu.

Keputusan negatif tidak semestinya menolak semua bentuk ensefalitis autoimun. Sebaliknya, keputusan positif dalam darah sahaja perlu ditafsirkan dengan berhati-hati untuk mengelakkan diagnosis yang salah.

Bergantung pada jenis antibodi dan ciri pesakit, doktor juga mungkin melakukan pemeriksaan untuk mencari tumor yang berkaitan.

Penyakit Lain Yang Boleh Menyerupai Ensefalitis

Simptom ensefalitis boleh menyerupai pelbagai penyakit lain, termasuk:

• Meningitis
• Strok
• Pendarahan otak
• Tumor otak
• Epilepsi
• Migrain yang teruk
• Keracunan
• Kesan sampingan ubat
• Gula darah terlalu rendah
• Gangguan elektrolit
• Kegagalan hati
• Kegagalan buah pinggang
• Sepsis
• Kekurangan oksigen
• Gangguan psikiatri akut
• Penyakit autoimun sistemik

Inilah sebabnya diagnosis tidak patut dibuat berdasarkan satu simptom, satu keputusan darah atau satu imbasan sahaja.

Perubahan tingkah laku juga tidak wajar terus dilabel sebagai masalah psikiatri tanpa menilai punca neurologi, metabolik, toksik dan berjangkit.

Bagaimanakah Ensefalitis Dirawat?

Ensefalitis biasanya dirawat di hospital. Kes serius mungkin memerlukan rawatan di unit rawatan rapi.

Rawatan mempunyai tiga matlamat utama:

1. Merawat punca yang boleh dikenal pasti
2. Mengawal sawan, keradangan dan komplikasi
3. Menyokong pernafasan, peredaran darah, nutrisi serta fungsi organ

Tempoh rawatan boleh berlangsung daripada beberapa hari hingga beberapa minggu atau bulan, bergantung pada tahap penyakit dan pemulihan pesakit.

Ubat antivirus

Aciclovir melalui salur darah digunakan apabila ensefalitis herpes simpleks sangat disyaki atau disahkan.

Doktor mungkin memulakan rawatan sebelum keputusan lengkap diterima kerana kelewatan rawatan boleh memburukkan hasil jika pesakit benar-benar mengalami ensefalitis herpes.

Namun, tidak semua ensefalitis virus mempunyai rawatan antivirus khusus. Sebagai contoh, tiada ubat antivirus khusus yang terbukti merawat Japanese encephalitis. Rawatan bagi keadaan tersebut tertumpu pada rawatan sokongan dan pengurusan komplikasi.

Antibiotik, antikulat atau antiparasit

Ubat antimikrob lain boleh diberikan apabila doktor mengesyaki:

• Jangkitan bakteria
• Tuberkulosis
• Jangkitan kulat
• Jangkitan parasit
• Jangkitan campuran

Rawatan mungkin dimulakan sementara menunggu keputusan makmal jika risiko penyakit serius adalah tinggi.

Rawatan ensefalitis autoimun

Rawatan awal boleh melibatkan:

• Kortikosteroid dos tinggi
• Imunoglobulin intravena
• Pertukaran plasma

Jika tindak balas tidak mencukupi atau penyakit berulang, ubat penekan sistem imun lain mungkin dipertimbangkan oleh pakar.

Sekiranya terdapat tumor yang berkaitan, rawatan atau pembuangan tumor boleh menjadi sebahagian penting dalam pelan rawatan. Rawatan perlu disesuaikan kerana jenis ensefalitis autoimun, risiko jangkitan dan keadaan pesakit berbeza-beza.

Mengawal sawan

Ensefalitis boleh mencetuskan satu sawan, sawan berulang atau status epileptikus, iaitu sawan yang berpanjangan atau berlaku berturut-turut tanpa pemulihan mencukupi.

Rawatan mungkin merangkumi:

• Ubat antikejang kecemasan
• Ubat pencegahan sawan
• Pemantauan EEG
• Bantuan pernafasan
• Rawatan di unit rawatan rapi

Pesakit tidak boleh menghentikan ubat antikejang secara mendadak selepas keluar hospital kecuali diarahkan oleh doktor.

Rawatan sokongan

Pesakit mungkin memerlukan:

• Oksigen
• Mesin bantuan pernafasan
• Cecair melalui salur darah
• Sokongan pemakanan
• Kawalan suhu badan
• Rawatan pembengkakan otak
• Pemantauan tekanan darah
• Pengurusan masalah degupan jantung
• Pencegahan darah beku
• Rawatan kesukaran menelan
• Pencegahan luka tekanan
• Fisioterapi awal

Rawatan sokongan bukan rawatan sampingan yang tidak penting. Dalam banyak ensefalitis virus tanpa antivirus khusus, penjagaan rapi dan pengurusan komplikasi merupakan teras utama rawatan.

Apakah Komplikasi Ensefalitis?

Komplikasi bergantung pada punca, umur pesakit, kawasan otak yang terjejas, tahap keradangan dan tempoh sebelum rawatan dimulakan.

Komplikasi akut

Komplikasi semasa fasa awal termasuk:

• Sawan berpanjangan
• Pembengkakan otak
• Tekanan tinggi di dalam tengkorak
• Kegagalan pernafasan
• Gangguan menelan
• Radang paru-paru akibat tersedak
• Gangguan tekanan darah
• Degupan jantung tidak stabil
• Koma
• Kematian

Komplikasi jangka panjang

Sesetengah pesakit mengalami:

• Hilang ingatan
• Sukar menumpukan perhatian
• Masalah merancang dan membuat keputusan
• Perubahan personaliti
• Perubahan emosi
• Kebimbangan
• Kemurungan
• Pertuturan atau bahasa terjejas
• Kesukaran menelan
• Epilepsi
• Kelemahan anggota badan
• Masalah keseimbangan
• Gangguan koordinasi
• Masalah tidur
• Keletihan berpanjangan

Masalah kognitif atau emosi mungkin tidak begitu jelas ketika pesakit masih berada di hospital. Ia boleh menjadi lebih ketara apabila pesakit cuba kembali bekerja, belajar atau menguruskan aktiviti harian.

Adakah Ensefalitis Boleh Sembuh?

Ya, sesetengah pesakit boleh pulih dengan baik. Namun, adalah tidak tepat untuk menjanjikan bahawa setiap pesakit akan sembuh sepenuhnya.

Hasil rawatan dipengaruhi oleh:

• Punca ensefalitis
• Tahap penyakit
• Kawasan otak yang terlibat
• Umur pesakit
• Kesihatan sebelum sakit
• Kehadiran sawan atau koma
• Seberapa cepat rawatan dimulakan
• Komplikasi semasa di hospital

Pemulihan juga tidak semestinya berlaku secara lurus. Pesakit mungkin menunjukkan kemajuan selama beberapa minggu sebelum mengalami keletihan, gangguan tidur atau kesukaran kognitif apabila aktiviti ditambah.

Ketiadaan kelemahan fizikal tidak bermaksud otak telah pulih sepenuhnya. Masalah ingatan, perhatian, emosi dan keletihan boleh terus menjejaskan kehidupan harian.

Pemulihan Dan Rehabilitasi Selepas Ensefalitis

Rehabilitasi perlu disesuaikan dengan masalah yang dialami pesakit.

Fisioterapi

Fisioterapi membantu memperbaiki:

• Kekuatan otot
• Pergerakan
• Keseimbangan
• Koordinasi
• Keupayaan berjalan
• Ketahanan fizikal

Terapi cara kerja

Terapi cara kerja membantu pesakit kembali melakukan aktiviti harian seperti:

• Mandi
• Berpakaian
• Memasak
• Menguruskan ubat
• Menggunakan pengangkutan
• Kembali bekerja atau belajar

Terapi pertuturan dan bahasa

Terapi ini mungkin diperlukan jika pesakit mengalami:

• Kesukaran bercakap
• Masalah mencari perkataan
• Sukar memahami bahasa
• Masalah membaca atau menulis
• Kesukaran menelan

Rehabilitasi kognitif

Rehabilitasi kognitif boleh membantu masalah:

• Ingatan
• Perhatian
• Kelajuan memproses maklumat
• Perancangan
• Penyelesaian masalah
• Pengurusan masa

Alat seperti kalendar, penggera telefon, senarai tugas dan rutin yang konsisten boleh digunakan sebagai strategi sokongan.

Sokongan emosi dan psikologi

Perubahan emosi selepas ensefalitis bukan semestinya disebabkan oleh kurang semangat. Ia boleh berkait dengan kecederaan otak, trauma akibat penyakit serius, kehilangan fungsi atau kesan ubat.

Pesakit dan keluarga mungkin memerlukan sokongan psikologi, kaunseling atau rawatan psikiatri.

Peranan Keluarga Dan Penjaga

Keluarga sering menjadi orang pertama yang menyedari perubahan halus selepas pesakit keluar hospital.

Antara langkah praktikal ialah:

• Catat perubahan ingatan atau tingkah laku
• Pastikan ubat diambil seperti diarahkan
• Gunakan jadual harian yang konsisten
• Kurangkan bunyi dan rangsangan berlebihan
• Beri masa rehat yang mencukupi
• Jangan memaksa pesakit kembali bekerja terlalu awal
• Pantau tanda sawan
• Hadiri temu janji susulan
• Bincangkan keselamatan memandu dengan doktor

Penjaga juga memerlukan rehat dan sokongan. Menjaga individu dengan perubahan kognitif atau tingkah laku boleh menjadi sangat mencabar walaupun pesakit kelihatan sihat dari luar.

Bolehkah Ensefalitis Dicegah?

Tidak semua kes ensefalitis boleh dicegah. Walau bagaimanapun, risiko beberapa jangkitan boleh dikurangkan.

Lengkapkan vaksinasi

Vaksin membantu mencegah beberapa jangkitan yang boleh menyebabkan ensefalitis, termasuk:

• Campak
• Beguk
• Rubela
• Cacar air
• Rabies dalam keadaan berisiko
• Japanese encephalitis bagi kumpulan atau kawasan tertentu

Protokol Pediatrik Kementerian Kesihatan Malaysia edisi 2025 menyenaraikan vaksin Japanese encephalitis dalam Jadual Imunisasi Kebangsaan bagi Sarawak pada umur 9 dan 21 bulan. Ibu bapa perlu mengikuti jadual semasa yang diberikan oleh klinik kesihatan kerana polisi dan keperluan boleh berbeza mengikut lokasi serta keadaan anak.

Lindungi diri daripada gigitan nyamuk

Langkah pencegahan termasuk:

• Gunakan penghalau serangga yang sesuai
• Pakai baju berlengan panjang
• Gunakan seluar panjang
• Gunakan kelambu jika perlu
• Pasang jaring pada tingkap
• Kosongkan bekas air bertakung
• Kurangkan pendedahan di kawasan nyamuk aktif

Vaksin Japanese encephalitis tidak menggantikan langkah mengelakkan gigitan nyamuk kerana nyamuk juga boleh menyebarkan penyakit lain.

Pertimbangkan risiko perjalanan

Vaksin Japanese encephalitis bukan keperluan automatik untuk setiap perjalanan ke Asia.

Keputusan bergantung pada:

• Negara dan kawasan yang dilawati
• Tempoh perjalanan
• Musim
• Aktiviti luar
• Penginapan
• Pendedahan di kawasan pertanian atau luar bandar
• Kekerapan perjalanan

Vaksin lebih sering dipertimbangkan bagi perjalanan jangka panjang atau pendedahan yang meningkatkan risiko. Ia biasanya tidak disyorkan untuk perjalanan singkat yang terhad kepada kawasan bandar dengan risiko sangat rendah.

Amalkan kebersihan

Langkah asas termasuk:

• Basuh tangan dengan sabun
• Jangan berkongsi peralatan makan
• Tutup mulut ketika batuk atau bersin
• Elakkan hubungan rapat ketika sakit
• Bersihkan permukaan yang kerap disentuh
• Pastikan vaksinasi keluarga dikemas kini

Dapatkan rawatan selepas gigitan haiwan

Selepas digigit atau dicakar haiwan:

1. Basuh luka dengan sabun dan air mengalir.
2. Dapatkan pemeriksaan perubatan dengan segera.
3. Jangan tunggu haiwan menunjukkan simptom.
4. Ikuti arahan berkaitan vaksin dan imunoglobulin rabies jika diperlukan.

Adakah Ensefalitis Berjangkit?

Ensefalitis itu sendiri biasanya tidak merebak secara langsung daripada seorang pesakit kepada orang lain.

Walau bagaimanapun, sesetengah virus atau jangkitan yang mencetuskan ensefalitis boleh merebak melalui:

• Titisan pernafasan
• Sentuhan rapat
• Cecair badan
• Makanan atau air tercemar
• Gigitan nyamuk atau kutu
• Gigitan haiwan

Contohnya, Japanese encephalitis tidak biasanya merebak secara langsung antara manusia. Virus tersebut disebarkan melalui nyamuk yang dijangkiti.

Langkah pengasingan atau pencegahan di hospital bergantung pada punca yang disyaki, bukan semata-mata kerana pesakit mempunyai keradangan otak.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan segera pada hari yang sama jika seseorang mengalami:

• Demam dan sakit kepala yang semakin teruk
• Mengantuk luar biasa
• Perubahan ingatan atau tingkah laku
• Muntah berulang bersama sakit kepala
• Simptom selepas gigitan kutu atau haiwan
• Simptom selepas pulang dari kawasan berisiko
• Sawan singkat walaupun pesakit kelihatan pulih

Dapatkan bantuan kecemasan dengan segera jika berlaku:

• Sawan berpanjangan
• Kekeliruan ketara
• Sukar dikejutkan
• Kelemahan sebelah badan
• Kesukaran bercakap
• Pengsan
• Tidak sedarkan diri
• Kesukaran bernafas
• Bayi tidak respons atau enggan menyusu

Kesimpulan

Ensefalitis ialah keradangan pada tisu otak yang boleh berpunca daripada jangkitan, gangguan sistem imun atau punca yang tidak dapat dikenal pasti.

Simptom awal seperti demam dan sakit kepala mungkin kelihatan tidak khusus. Namun, kemunculan kekeliruan, sawan, perubahan tingkah laku, kelemahan anggota badan atau tahap kesedaran yang menurun perlu dianggap serius.

Diagnosis biasanya memerlukan gabungan pemeriksaan neurologi, ujian darah, lumbar puncture, MRI atau CT serta EEG. Rawatan bergantung pada punca dan boleh melibatkan ubat antivirus, antimikrob, rawatan sistem imun, kawalan sawan serta bantuan pernafasan.

Sebahagian pesakit pulih dengan baik, manakala yang lain mengalami masalah ingatan, emosi, bahasa, pergerakan atau sawan dalam jangka panjang. Rawatan awal, pemantauan susulan dan rehabilitasi yang sesuai boleh membantu meningkatkan tahap fungsi serta kualiti hidup pesakit.

Soalan Lazim Tentang Ensefalitis