Kondom: Cara Penggunaan Yang Betul, Keberkesanan dan Kesilapan Biasa

Kondom merupakan salah satu kaedah kontraseptif yang paling mudah diperoleh dan mempunyai kelebihan yang tidak dimiliki oleh kebanyakan kaedah perancang keluarga lain: ia bukan sahaja membantu mencegah kehamilan yang tidak dirancang, malah turut mengurangkan risiko jangkitan kelamin atau sexually transmitted infections (STI) termasuk HIV.

Namun, memiliki kondom sahaja tidak mencukupi. Cara kondom digunakan memainkan peranan besar dalam menentukan tahap perlindungannya.

Kesilapan yang nampak kecil seperti memakai kondom selepas hubungan seksual telah bermula, menggunakan kondom yang sudah tamat tempoh, memakai dua kondom serentak atau menggunakan pelincir berasaskan minyak bersama kondom lateks boleh meningkatkan risiko kondom pecah, bocor atau terlucut.

WHO menyatakan kondom luar boleh mencapai keberkesanan sekitar 98% dalam mencegah kehamilan apabila digunakan dengan betul setiap kali melakukan hubungan seks. Dalam penggunaan sebenar, apabila kesilapan manusia diambil kira, keberkesanannya adalah sekitar 87%.

Jadi, bagaimana cara pakai kondom dengan betul dan apakah kesilapan yang perlu dielakkan?

Apa Itu Kondom?

Kondom ialah kaedah kontraseptif jenis penghalang atau barrier method. Kondom luar dipakai pada zakar yang tegang sebelum hubungan seksual bermula.

Ia berfungsi dengan membentuk penghalang fizikal yang:

• Menghalang air mani daripada memasuki faraj.
• Mengurangkan pendedahan kepada cecair badan tertentu.
• Mengurangkan risiko penularan banyak jenis STI.
• Membantu mengurangkan risiko jangkitan HIV.

Kondom luar boleh diperbuat daripada beberapa bahan termasuk lateks, polyurethane dan polyisoprene.

Lateks merupakan bahan yang paling biasa digunakan. Bagi individu yang mempunyai alahan terhadap lateks, terdapat pilihan kondom sintetik tertentu yang tidak mengandungi lateks.

Selain kondom luar, terdapat juga kondom dalaman yang dimasukkan ke dalam faraj. Artikel ini memberi tumpuan terutamanya kepada penggunaan kondom luar kerana ia merupakan jenis yang paling lazim digunakan.

Sejauh Mana Kondom Berkesan Mencegah Kehamilan?

Apabila membincangkan keberkesanan kontraseptif, terdapat dua istilah penting:

Penggunaan sempurna

Ini bermaksud kondom:

• Digunakan setiap kali melakukan hubungan seks.
• Dipakai sebelum berlaku sentuhan seksual.
• Dipasang dengan cara yang betul.
• Tidak rosak atau tamat tempoh.
• Digunakan dengan pelincir yang sesuai jika diperlukan.
• Tidak digunakan semula.

Dengan penggunaan yang betul setiap kali, WHO melaporkan kondom luar mempunyai keberkesanan sekitar 98% terhadap kehamilan yang tidak dirancang.

Penggunaan sebenar

Dalam kehidupan sebenar, seseorang mungkin:

• Terlupa menggunakan kondom.
• Memakainya terlalu lewat.
• Memasangnya secara tidak betul.
• Mengalami kondom terlucut.
• Menggunakan produk yang boleh merosakkan kondom.

Apabila faktor ini diambil kira, WHO menyatakan keberkesanan penggunaan sebenar berada sekitar 87%.

Adakah Kondom Melindungi Daripada STI?

Ya, kondom boleh mengurangkan risiko banyak jangkitan kelamin, tetapi perlindungannya bukan 100%.

Kondom memberikan perlindungan yang baik terutamanya terhadap jangkitan yang banyak tersebar melalui cecair genital, termasuk:

• HIV.
• Gonorea.
• Klamidia.

Walau bagaimanapun, sesetengah STI boleh tersebar melalui sentuhan kulit dengan kawasan yang tidak dilindungi oleh kondom.

Contohnya termasuk:

• Herpes genital.
• Sifilis jika luka berada di luar kawasan yang ditutup kondom.
• Human papillomavirus atau HPV.

CDC menegaskan bahawa kondom mengurangkan risiko STI tetapi tidak menghapuskan risiko sepenuhnya, dan perlindungannya lebih rendah bagi jangkitan yang boleh tersebar melalui kulit atau luka yang tidak dilindungi.

Sebelum Pakai Kondom, Periksa 6 Perkara Ini

Cara menggunakan kondom dengan betul sebenarnya bermula sebelum pembungkus dibuka.

1. Periksa tarikh luput

Setiap kondom mempunyai tarikh luput pada pembungkus.

Kondom yang sudah tamat tempoh mungkin mengalami perubahan pada bahan dan tidak sepatutnya digunakan.

Jika tidak dapat membaca tarikh luput dengan jelas, pilihan yang lebih selamat ialah menggunakan kondom baharu daripada pek yang berada dalam keadaan baik.

2. Periksa keadaan pembungkus

Jangan gunakan kondom jika pembungkus:

• Koyak.
• Bocor.
• Sudah terbuka.
• Kelihatan rosak.
• Mengalami kerosakan akibat haba atau geseran.

Kondom yang kelihatan sangat kering, melekit, rapuh atau berubah keadaan juga tidak patut digunakan.

3. Pastikan ia disimpan dengan baik

Kondom sebaik-baiknya disimpan di tempat yang sejuk dan kering serta tidak terdedah kepada cahaya matahari atau haba berlebihan.

Menyimpan kondom terlalu lama di dalam dompet bukan pilihan terbaik kerana haba dan geseran berulang boleh merosakkan pembungkus atau kondom. CDC turut menasihatkan supaya kondom tidak disimpan dalam dompet untuk tempoh panjang kerana haba dan geseran boleh merosakkannya.

4. Pilih saiz yang sesuai

Kondom sepatutnya terasa kemas tetapi tidak terlalu ketat.

Kondom yang terlalu longgar mungkin lebih mudah terlucut, manakala kondom yang terlalu ketat boleh menyebabkan ketidakselesaan dan sukar dipasang.

Saiz pada kotak juga boleh berbeza antara pengeluar. Oleh itu, kesesuaian sebenar lebih penting berbanding sekadar label “S”, “M” atau “L”.

5. Kenal pasti bahan kondom

Jika pernah mengalami kegatalan, ruam atau reaksi selepas menggunakan kondom lateks, dapatkan nasihat doktor atau ahli farmasi.

Kondom yang diperbuat daripada bahan sintetik tertentu boleh menjadi alternatif bagi individu yang mempunyai sensitiviti terhadap lateks.

6. Sediakan pelincir yang sesuai

Pelincir membantu mengurangkan geseran dan boleh mengurangkan risiko kondom terkoyak atau terlucut.

Namun, tidak semua pelincir sesuai untuk semua kondom.

Cara Pakai Kondom Dengan Betul Langkah Demi Langkah

Berikut ialah cara penggunaan kondom luar yang disyorkan.

Langkah 1: Pakai sebelum berlaku sentuhan seksual

Kondom perlu dipakai pada zakar yang tegang sebelum zakar menyentuh kawasan genital, mulut atau dubur pasangan.

Jangan menunggu sehingga hampir ejakulasi untuk memakai kondom.

Cecair yang keluar sebelum ejakulasi dan sentuhan seksual itu sendiri masih boleh membawa risiko tertentu.

Langkah 2: Buka pembungkus dengan berhati hati

Koyakkan pembungkus menggunakan jari pada bahagian yang disediakan.

Elakkan membuka kondom menggunakan:

• Gigi.
• Gunting.
• Pisau.
• Objek tajam.
• Kuku yang boleh mencucuk kondom.

Kerosakan kecil mungkin tidak mudah dilihat tetapi boleh menyebabkan kondom gagal semasa digunakan.

Langkah 3: Pastikan arah kondom betul

Letakkan kondom pada hujung zakar yang tegang.

Bahagian gulungan perlu berada di sebelah luar supaya kondom boleh digulung ke bawah dengan mudah.

Jika kondom tidak boleh digulung dengan betul, ia mungkin dipasang secara terbalik.

Jika kondom sudah menyentuh zakar tetapi didapati terbalik, jangan sekadar membalikkannya dan menggunakan kondom yang sama. Buang dan gunakan kondom baharu.

Langkah 4: Picit bahagian hujung kondom

Gunakan jari untuk memicit bahagian hujung kondom bagi mengeluarkan udara dan menyediakan sedikit ruang untuk air mani.

Udara yang terperangkap pada hujung kondom boleh meningkatkan tekanan pada kondom.

Langkah 5: Gulungkan hingga ke pangkal zakar

Sambil memegang hujung kondom, gulungkan kondom perlahan-lahan sehingga ke pangkal zakar.

Pastikan:

• Kondom tidak berpintal.
• Tidak terdapat udara berlebihan.
• Kondom tidak rosak.
• Ia terpasang dengan selesa.

CDC mengesyorkan kondom dipakai pada zakar yang tegang, hujungnya dipicit untuk mengeluarkan udara dan kemudian digulung sepenuhnya sehingga ke pangkal zakar.

Langkah 6: Gunakan pelincir jika diperlukan

Pelincir boleh membantu mengurangkan geseran, terutama jika terdapat kekeringan atau semasa hubungan seks yang menghasilkan geseran lebih tinggi.

Gunakan pelincir yang serasi dengan bahan kondom.

Bagi kondom lateks, pilihan yang biasanya sesuai ialah:

• Pelincir berasaskan air.
• Pelincir berasaskan silikon.

Langkah 7: Selepas ejakulasi, pegang pangkal kondom

Selepas selesai, pegang bahagian pangkal kondom ketika menarik zakar keluar.

Sebaiknya lakukan sebelum ereksi berkurangan kerana kondom boleh menjadi longgar dan terlucut apabila zakar mengecil.

Langkah ini membantu mengelakkan:

• Kondom tertinggal.
• Air mani tertumpah.
• Kondom terlucut ketika zakar ditarik keluar.

Langkah 8: Tanggalkan dan buang

Tanggalkan kondom dengan berhati-hati supaya kandungannya tidak tertumpah.

Bungkus jika perlu dan buang ke dalam tong sampah.

Jangan buang kondom ke dalam tandas kerana ia boleh menyebabkan masalah pada sistem saliran.

Kondom yang telah digunakan tidak boleh digunakan semula.

Pelincir Apa Yang Sesuai Dengan Kondom?

Pemilihan pelincir merupakan salah satu perkara yang paling kerap dipandang ringan.

Pelincir berasaskan air

Pelincir jenis ini biasanya sesuai digunakan bersama kondom lateks.

Ia mudah dicuci tetapi mungkin perlu ditambah semula jika cepat kering.

Pelincir berasaskan silikon

Pelincir silikon juga biasanya sesuai dengan kondom lateks dan cenderung bertahan lebih lama.

Pelincir berasaskan minyak

Pelincir berasaskan minyak tidak sepatutnya digunakan bersama kondom lateks kerana minyak boleh melemahkan lateks dan meningkatkan risiko kondom pecah.

Antara produk yang perlu dielakkan bersama kondom lateks ialah:

• Petroleum jelly.
• Minyak bayi.
• Minyak urut.
• Minyak masak.
• Losyen badan tertentu.
• Produk lain yang berasaskan minyak.

CDC dan NHS mengesyorkan pelincir berasaskan air atau silikon apabila menggunakan kondom lateks.

Jika menggunakan kondom daripada bahan lain, semak arahan pada pembungkus kerana keserasian pelincir mungkin berbeza.

10 Kesilapan Biasa Ketika Menggunakan Kondom

1. Memakai kondom terlalu lewat

Kondom perlu dipakai sebelum berlaku sentuhan seksual, bukan hanya sebelum ejakulasi.

2. Tidak memeriksa tarikh luput

Kondom yang sudah tamat tempoh tidak patut digunakan.

3. Membuka pembungkus menggunakan gigi

Gigi atau objek tajam boleh menghasilkan koyakan kecil pada kondom.

4. Memasang kondom secara terbalik

Jika tersilap arah selepas kondom menyentuh zakar, gunakan kondom baharu.

5. Tidak memicit bahagian hujung

Ruang pada hujung kondom diperlukan dan membantu mengelakkan udara daripada terperangkap.

6. Tidak menggulung kondom sepenuhnya

Kondom perlu digulung hingga ke pangkal zakar.

7. Menggunakan minyak bersama kondom lateks

Produk berasaskan minyak boleh melemahkan lateks.

8. Memakai dua kondom serentak

Lebih banyak tidak semestinya lebih selamat.

Menggunakan dua kondom luar pada masa yang sama boleh menghasilkan geseran tambahan dan meningkatkan risiko kerosakan.

Begitu juga, jangan gunakan kondom luar dan kondom dalaman secara serentak.

CDC dan NHS sama-sama menasihatkan supaya tidak memakai lebih daripada satu kondom pada satu masa.

9. Menggunakan semula kondom

Kondom direka untuk sekali penggunaan sahaja.

Gunakan kondom baharu bagi setiap hubungan seksual.

10. Tidak memegang pangkal ketika menarik keluar

Selepas ejakulasi, kondom boleh terlucut jika zakar ditarik keluar tanpa memegang bahagian pangkalnya.

Adakah Perlu Tukar Kondom Jika Bertukar Aktiviti Seksual?

Ya.

Gunakan kondom baharu apabila bertukar daripada satu aktiviti seksual kepada aktiviti yang lain, terutama bagi mengurangkan pemindahan mikroorganisma dari satu bahagian badan ke bahagian lain.

Kondom juga tidak sepatutnya dibuka, ditanggalkan dan kemudian digunakan semula.

Prinsip paling mudah ialah:

Satu kondom baharu untuk setiap aktiviti seksual dan setiap penggunaan.

Bolehkah Kondom Digunakan Untuk Seks Oral atau Anal?

Kondom boleh digunakan sebagai penghalang semasa hubungan seks vaginal, anal dan oral.

WHO menyatakan penggunaan kondom yang betul dan konsisten boleh mengurangkan risiko kebanyakan STI ketika seks vaginal, anal atau oral.

Untuk seks oral pada vulva atau dubur, penghalang lain seperti dental dam juga boleh digunakan.

Bagi hubungan seks anal, penggunaan pelincir yang sesuai amat penting kerana geseran boleh menjadi lebih tinggi.

Apa Perlu Dilakukan Jika Kondom Pecah?

Kondom kadangkala boleh pecah atau terlucut walaupun ia tidak selalu berlaku.

Jika anda menyedari kondom pecah ketika hubungan seksual:

1. Hentikan hubungan seksual.
2. Keluarkan kondom yang rosak.
3. Jika mahu meneruskan, gunakan kondom baharu.
4. Pertimbangkan risiko kehamilan.
5. Pertimbangkan kemungkinan pendedahan kepada STI atau HIV.

Jika bimbang tentang kehamilan

Dapatkan nasihat ahli farmasi, Klinik Kesihatan atau doktor dengan segera mengenai kontraseptif kecemasan.

Lebih awal tindakan diambil, lebih baik.

WHO menyatakan pil kontraseptif kecemasan tertentu boleh digunakan sehingga 120 jam atau lima hari selepas hubungan seks tanpa perlindungan, tetapi keberkesanan umumnya lebih baik apabila diambil lebih awal. IUD tembaga juga boleh digunakan sebagai kontraseptif kecemasan dalam keadaan yang sesuai dan merupakan kaedah yang sangat berkesan.

Jenis kontraseptif kecemasan yang sesuai bergantung pada faktor individu. Dapatkan nasihat profesional kesihatan dan jangan menangguhkan penilaian.

Jika bimbang tentang STI

Anda mungkin memerlukan:

• Penilaian risiko.
• Ujian STI.
• Ujian susulan pada masa tertentu.
• Rawatan jika jangkitan dikesan.

Sesetengah STI tidak menyebabkan simptom, jadi ketiadaan simptom tidak semestinya bermaksud tiada jangkitan.

Jika terdapat kemungkinan pendedahan HIV

Dapatkan penilaian perubatan secepat mungkin.

Rawatan yang dikenali sebagai post exposure prophylaxis atau PEP boleh digunakan dalam keadaan tertentu selepas kemungkinan pendedahan kepada HIV.

CDC menyatakan PEP perlu dimulakan dalam tempoh 72 jam selepas pendedahan dan lebih awal adalah lebih baik. Rawatan biasanya diambil selama 28 hari apabila ia memang disarankan.

Garis panduan HIV Malaysia juga menggunakan tempoh 72 jam sebagai pertimbangan penting dalam penilaian PEP.

Jangan tunggu sehingga simptom muncul sebelum mendapatkan nasihat.

Jangan Cuba Mencuci Selepas Kondom Pecah Untuk Mencegah Kehamilan

Mencuci bahagian genital selepas hubungan seks bukan kaedah kontraseptif dan tidak boleh dipercayai untuk mencegah STI.

Begitu juga dengan memasukkan air, sabun, bahan antiseptik atau bahan lain ke dalam faraj.

Jika berlaku kegagalan kondom, tindakan yang lebih berguna ialah mendapatkan penilaian tentang:

• Kontraseptif kecemasan.
• Risiko STI.
• Ujian yang diperlukan.
• PEP HIV jika relevan.

Bagaimana Jika Alah Kepada Kondom Lateks?

Alahan lateks boleh menyebabkan gejala seperti:

• Kegatalan.
• Kemerahan.
• Ruam.
• Bengkak.

Reaksi yang teruk adalah kurang biasa tetapi boleh menjadi kecemasan.

Jika anda kerap mengalami simptom selepas menggunakan kondom lateks, hentikan penggunaan produk yang disyaki dan berbincang dengan doktor.

Pilihan kondom bukan lateks termasuk beberapa produk berasaskan polyurethane atau polyisoprene.

CDC menyatakan kondom sintetik boleh digunakan bagi individu yang mempunyai alahan lateks. Walau bagaimanapun, kondom membran semula jadi tidak memberikan perlindungan yang sesuai terhadap HIV dan STI.

Mitos Tentang Kondom Yang Masih Ramai Percaya

Mitos 1: Dua kondom memberikan dua kali ganda perlindungan

Fakta: Tidak. Geseran antara dua kondom boleh meningkatkan risiko kerosakan.

Mitos 2: Kondom hanya diperlukan untuk mengelakkan kehamilan

Fakta: Kondom juga penting untuk mengurangkan risiko banyak STI termasuk HIV.

Mitos 3: Kondom boleh dipakai hanya sebelum ejakulasi

Fakta: Kondom perlu dipakai sebelum berlaku sentuhan seksual.

Mitos 4: Semua pelincir boleh digunakan

Fakta: Produk berasaskan minyak boleh merosakkan kondom lateks.

Mitos 5: Pasangan yang kelihatan sihat tidak mungkin mempunyai STI

Fakta: Banyak STI boleh berlaku tanpa simptom yang jelas.

Mitos 6: Kondom boleh dibasuh dan digunakan semula

Fakta: Kondom hanya untuk sekali penggunaan.

Bila Perlu Mendapatkan Pemeriksaan Doktor?

Pertimbangkan mendapatkan nasihat doktor atau profesional kesihatan jika:

• Kondom pecah atau terlucut dan terdapat risiko kehamilan.
• Terdapat kemungkinan pendedahan kepada HIV.
• Anda bimbang tentang STI.
• Pasangan baru didiagnosis dengan STI.
• Mengalami lelehan luar biasa daripada zakar atau faraj.
• Mengalami sakit atau pedih ketika membuang air kecil.
• Terdapat luka, lepuh, ruam atau ketumbuhan di kawasan genital.
• Mengalami sakit pelvis atau sakit testis.
• Mengalami reaksi yang disyaki berkaitan alahan lateks.

Kementerian Kesihatan Malaysia mempunyai Malaysia Guidelines Management of Sexually Transmitted Infections, Fifth Edition 2024, yang menjadi rujukan klinikal terkini bagi pengurusan STI di Malaysia.

Kesimpulan

Kondom merupakan kaedah yang praktikal untuk membantu mencegah kehamilan dan mengurangkan risiko banyak jangkitan kelamin.

Namun, keberkesanan kondom sangat bergantung pada cara ia digunakan.

Ingat prinsip utama ini:

• Gunakan kondom baharu setiap kali.
• Pakai sebelum berlaku sentuhan seksual.
• Periksa tarikh luput dan keadaan pembungkus.
• Pastikan kondom dipasang pada arah yang betul.
• Picit hujung kondom sebelum menggulungnya.
• Gulungkan hingga ke pangkal zakar.
• Gunakan pelincir berasaskan air atau silikon bersama kondom lateks.
• Jangan memakai dua kondom sekali gus.
• Pegang pangkal kondom ketika menarik keluar selepas ejakulasi.
• Jangan gunakan semula kondom.

Kondom memberikan perlindungan yang sangat baik apabila digunakan dengan betul, tetapi tiada kaedah yang memberikan perlindungan mutlak. Jika kondom pecah atau anda bimbang tentang kehamilan, STI atau HIV, dapatkan nasihat profesional kesihatan secepat mungkin.

Soalan Lazim Mengenai Kondom