Demensia: Punca, Tanda Awal, Gejala dan Rawatan

Demensia merupakan keadaan yang menjejaskan fungsi otak, termasuk daya ingatan, pemikiran, komunikasi, pertimbangan dan keupayaan melakukan aktiviti harian. Walaupun lebih kerap berlaku dalam kalangan warga emas, demensia bukan sebahagian normal daripada proses penuaan dan boleh berlaku pada individu yang lebih muda.

Ramai orang menganggap masalah mudah lupa sebagai tanda biasa peningkatan usia. Namun, apabila seseorang mula mengalami kesukaran mengenali tempat, mengurus kewangan, mengikuti perbualan atau melakukan tugas yang sebelumnya mudah, perubahan tersebut mungkin memerlukan pemeriksaan lanjut.

Mengenali tanda awal demensia penting kerana penilaian perubatan dapat membantu mengenal pasti penyebab masalah kognitif, menentukan rawatan yang sesuai dan membolehkan keluarga merancang penjagaan lebih awal.

Apa Itu Demensia?

Demensia ialah istilah perubatan bagi sekumpulan gejala yang berpunca daripada gangguan atau kerosakan otak, sehingga menyebabkan kemerosotan fungsi kognitif yang mengganggu kehidupan harian.

Fungsi kognitif merangkumi beberapa keupayaan penting:

• Daya ingatan: Mengingati maklumat, pengalaman dan peristiwa.
• Bahasa: Memahami percakapan serta menyampaikan idea.
• Perhatian: Memberikan tumpuan kepada sesuatu aktiviti.
• Pertimbangan: Membuat keputusan dan menyelesaikan masalah.
• Orientasi: Mengenali masa, tempat dan persekitaran.
• Fungsi eksekutif: Merancang, menyusun dan melaksanakan tugasan.

Demensia biasanya berkembang secara beransur-ansur, walaupun corak dan kelajuan kemerosotannya bergantung pada penyakit yang mendasari.

Sebagai contoh, seseorang mungkin pada mulanya hanya kerap terlupa janji temu. Selepas beberapa waktu, dia mungkin mengalami kesukaran mengurus ubat, menyediakan makanan atau mencari jalan pulang.

Walau bagaimanapun, tidak semua masalah ingatan bermaksud seseorang menghidap demensia.

Adakah Demensia Sama dengan Penyakit Alzheimer?

Demensia dan penyakit Alzheimer mempunyai hubungan yang rapat, tetapi kedua-duanya bukan istilah yang sama.

Demensia ialah sindrom, manakala penyakit Alzheimer ialah salah satu penyakit yang menyebabkan demensia.

Menurut Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO), penyakit Alzheimer menyumbang kepada kira-kira 60–70% kes demensia.

Penyakit Alzheimer dikaitkan dengan perubahan protein amyloid-beta dan tau dalam otak, yang mengganggu komunikasi antara sel saraf dan akhirnya menyumbang kepada kehilangan sel saraf.

Punca dan Jenis Demensia

Demensia boleh berpunca daripada beberapa penyakit yang merosakkan sel saraf atau mengganggu fungsi rangkaian otak.

1. Penyakit Alzheimer

Penyakit Alzheimer ialah penyebab demensia yang paling lazim.

Gejala biasanya bermula dengan kesukaran mengingati maklumat baharu, sebelum melibatkan bahasa, pertimbangan dan keupayaan menjalankan aktiviti harian.

Perubahan otak berlaku secara progresif dan boleh bermula bertahun-tahun sebelum gejala menjadi ketara.

2. Demensia Vaskular

Demensia vaskular berkaitan dengan kerosakan otak akibat gangguan bekalan darah, termasuk strok dan penyakit salur darah kecil dalam otak.

Pesakit mungkin mengalami masalah tumpuan, perancangan, pemikiran atau pergerakan. Masalah ingatan tidak semestinya menjadi gejala paling menonjol pada peringkat awal.

Kemerosotan boleh berlaku secara beransur-ansur atau kelihatan bertahap selepas kejadian vaskular tertentu.

3. Demensia dengan Lewy Bodies

Jenis ini dikaitkan dengan pengumpulan protein alpha-synuclein yang abnormal dalam sel saraf.

Antara cirinya ialah:

• Perubahan tahap perhatian dan kewaspadaan.
• Halusinasi visual yang berulang.
• Pergerakan menjadi perlahan atau kaku.
• Gangguan tingkah laku ketika tidur, termasuk melakukan pergerakan semasa bermimpi.

Sesetengah pesakit juga sangat sensitif terhadap ubat antipsikotik tertentu.

4. Demensia Frontotemporal

Demensia frontotemporal melibatkan kerosakan yang lebih ketara pada bahagian hadapan dan sisi otak.

Gejala awal boleh merangkumi perubahan personaliti, tingkah laku, kawalan diri dan penggunaan bahasa.

Berbanding penyakit Alzheimer, masalah ingatan mungkin kurang menonjol pada peringkat awal bagi sesetengah pesakit.

5. Demensia Campuran

Demensia campuran berlaku apabila lebih daripada satu proses penyakit menyumbang kepada kemerosotan kognitif seseorang.

Contohnya, pesakit mungkin mempunyai perubahan otak berkaitan penyakit Alzheimer bersama kerosakan salur darah otak.

Gabungan ini boleh menghasilkan corak gejala yang berbeza antara individu.

Faktor Risiko Demensia

Risiko demensia dipengaruhi oleh gabungan faktor usia, genetik, kesihatan fizikal, persekitaran dan gaya hidup.

Faktor yang Tidak Boleh Diubah

Peningkatan usia merupakan faktor risiko paling kuat. Walau bagaimanapun, umur yang meningkat tidak bermaksud seseorang pasti mengalami demensia.

Faktor genetik juga memainkan peranan dalam sesetengah kes. Sejarah keluarga boleh meningkatkan risiko tertentu, tetapi kebanyakan kes demensia bukan berpunca daripada mutasi gen tunggal yang diwarisi secara langsung.

Faktor yang Boleh Diubah atau Dikawal

Beberapa keadaan dan tabiat yang dikaitkan dengan peningkatan risiko demensia termasuk:

• Tekanan darah tinggi, diabetes dan kolesterol LDL yang tinggi.
• Merokok serta pengambilan alkohol secara berbahaya.
• Kurang aktiviti fizikal dan obesiti.
• Masalah pendengaran atau penglihatan yang tidak ditangani.
• Pengasingan sosial dan kemurungan.
• Kecederaan otak traumatik.
• Pendedahan kepada pencemaran udara.

Tahap pendidikan dan peluang mendapat rangsangan kognitif sepanjang kehidupan turut dikaitkan dengan risiko demensia pada peringkat populasi.

10 Tanda Awal Demensia yang Perlu Diberi Perhatian

Tanda awal demensia boleh berbeza mengikut individu dan jenis penyakit. Sesetengah orang mengalami masalah ingatan, manakala yang lain menunjukkan perubahan bahasa, tingkah laku atau pertimbangan terlebih dahulu.

Berikut ialah sepuluh tanda yang perlu diberikan perhatian, terutama apabila perubahan tersebut semakin kerap atau mengganggu kehidupan harian.

1. Kerap Terlupa Maklumat Baharu

Pesakit mungkin terlupa perbualan, janji temu atau kejadian yang baru berlaku.

Contohnya, seseorang berulang kali bertanyakan soalan yang sama walaupun jawapannya telah diberikan beberapa minit sebelumnya.

Keadaan ini berbeza daripada terlupa sesuatu perkara sekali-sekala tetapi dapat mengingatinya kemudian.

2. Kesukaran Merancang dan Menyelesaikan Masalah

Aktiviti yang memerlukan beberapa langkah mungkin menjadi semakin sukar.

Contohnya, pesakit menghadapi masalah mengurus bil, mengikuti resipi masakan atau membuat pengiraan yang sebelum ini mudah dilakukan.

3. Sukar Melakukan Aktiviti Biasa

Seseorang mungkin mengalami kesukaran menggunakan peralatan rumah, menyediakan makanan atau mengurus ubat yang biasa diambil.

Dalam keadaan tertentu, pesakit memerlukan bantuan untuk menyelesaikan aktiviti yang dahulunya dilakukan secara berdikari.

4. Keliru tentang Masa dan Tempat

Pesakit boleh terlupa tarikh, hari atau tujuan berada di sesuatu tempat.

Ada juga yang tersesat ketika berjalan atau memandu di kawasan yang sudah lama dikenali.

5. Masalah Memahami Maklumat Visual dan Ruang

Sesetengah pesakit mengalami kesukaran menganggarkan jarak, menentukan kedudukan objek atau memahami hubungan ruang.

Masalah ini boleh meningkatkan risiko terjatuh dan menyebabkan kesukaran ketika memandu.

6. Kesukaran Berkomunikasi

Pesakit mungkin sukar mencari perkataan yang sesuai, mengulang ayat atau kehilangan arah perbualan.

Mereka juga boleh mengalami kesukaran memahami arahan yang panjang atau mengikuti perbincangan yang melibatkan beberapa orang.

7. Kerap Tersalah Letak Barang

Barang seperti kunci, telefon atau dompet mungkin diletakkan di tempat yang tidak sesuai.

Pesakit kemudiannya sukar mengingati semula langkah yang telah dilakukan untuk mencari barang tersebut.

8. Kemerosotan Pertimbangan

Keupayaan membuat keputusan boleh terjejas.

Contohnya, seseorang menjadi mudah terpedaya dengan penipuan kewangan, membuat pembayaran berulang atau kurang memberikan perhatian terhadap keselamatan diri.

9. Menarik Diri daripada Aktiviti Sosial

Pesakit mungkin kehilangan minat terhadap hobi, aktiviti keluarga atau perjumpaan bersama rakan.

Perubahan ini boleh berpunca daripada kesukaran mengikuti perbualan, kebimbangan atau kemerosotan fungsi kognitif.

10. Perubahan Emosi dan Personaliti

Sesetengah pesakit menjadi lebih mudah marah, curiga, takut atau gelisah.

Individu yang sebelumnya tenang mungkin menunjukkan perubahan tingkah laku yang ketara tanpa sebab yang jelas.

Tidak semua pesakit mengalami kesemua sepuluh tanda ini. Kehadiran satu gejala juga tidak mencukupi untuk mengesahkan diagnosis demensia.

Perbezaan Lupa Biasa, Gangguan Kognitif Ringan dan Demensia

Masalah ingatan boleh berlaku akibat peningkatan usia, keletihan, tekanan emosi atau kurang tidur.

Namun, terdapat perbezaan penting antara perubahan ingatan biasa, gangguan kognitif ringan (mild cognitive impairment, MCI) dan demensia.

MCI ialah keadaan apabila masalah ingatan atau pemikiran lebih ketara daripada yang dijangka berdasarkan usia, tetapi kebebasan menjalankan kebanyakan aktiviti harian masih terpelihara.

Tidak semua individu dengan MCI akan mengalami demensia. Sesetengahnya kekal stabil atau bertambah baik, bergantung pada penyebab masalah kognitif.

Gejala Demensia Mengikut Tahap Penyakit

Demensia biasanya berkembang secara beransur-ansur. Secara umum, gejalanya boleh diterangkan melalui tiga tahap, walaupun perkembangan sebenar tidak semestinya mengikut urutan yang sama.

Tahap Awal

Pada peringkat awal, pesakit mungkin masih mampu hidup secara berdikari.

Gejala yang boleh berlaku termasuk:

• Kerap terlupa perkara yang baru berlaku.
• Sukar mencari perkataan.
• Mengambil masa lebih lama untuk membuat keputusan.
• Menghadapi masalah mengurus tugas kompleks.
• Mengalami perubahan emosi atau minat sosial.

Tahap Sederhana

Kemerosotan fungsi kognitif menjadi lebih jelas dan bantuan harian semakin diperlukan.

Pesakit mungkin mengalami kekeliruan yang lebih ketara, sukar mengenali lokasi, memerlukan bantuan berpakaian atau mengurus kebersihan diri.

Gangguan tidur, kegelisahan dan perubahan tingkah laku juga boleh berlaku.

Tahap Lanjut

Pada tahap lanjut, pesakit lazimnya memerlukan penjagaan yang menyeluruh.

Mereka mungkin mengalami kesukaran berkomunikasi, bergerak, makan atau menelan. Sesetengah pesakit juga tidak lagi dapat mengenali ahli keluarga.

Risiko komplikasi seperti kekurangan zat makanan, terjatuh, jangkitan dan masalah akibat kurang bergerak turut meningkat.

Bagaimana Demensia Didiagnosis?

Diagnosis demensia memerlukan penilaian perubatan yang menyeluruh. Tiada satu ujian ringkas yang boleh mengesahkan semua jenis demensia.

Doktor akan menilai gejala, sejarah kesihatan, fungsi harian serta keputusan pemeriksaan yang berkaitan.

1. Sejarah Perubatan dan Pemeriksaan Klinikal

Doktor biasanya bertanyakan bila gejala bermula, bagaimana ia berkembang dan sejauh mana aktiviti harian terjejas.

Maklumat daripada ahli keluarga sangat membantu kerana sesetengah pesakit mungkin tidak menyedari perubahan yang dialami.

Doktor juga akan menyemak penyakit sedia ada, ubat-ubatan, masalah tidur, emosi serta pendengaran dan penglihatan.

2. Ujian Fungsi Kognitif

Ujian seperti Mini-Mental State Examination (MMSE) dan Montreal Cognitive Assessment (MoCA) boleh digunakan untuk menilai fungsi ingatan, perhatian, bahasa dan pemikiran.

Walau bagaimanapun, keputusan perlu ditafsirkan berdasarkan latar belakang pendidikan, bahasa, keadaan kesihatan dan faktor individu lain.

Skor ujian sahaja tidak mencukupi untuk menentukan diagnosis.

3. Ujian Darah

Ujian darah boleh dilakukan bagi mengenal pasti keadaan yang mungkin menyebabkan atau memburukkan masalah kognitif.

Antaranya termasuk:

• Kekurangan vitamin B12.
• Gangguan fungsi kelenjar tiroid.
• Gangguan paras gula darah.
• Masalah fungsi organ atau gangguan metabolik tertentu.

Jenis ujian bergantung pada keadaan klinikal pesakit.

4. Pengimejan Otak

Pemeriksaan MRI atau CT scan boleh membantu mengenal pasti perubahan struktur otak, tanda strok, ketumbuhan atau keadaan lain.

Dalam kes tertentu, pemeriksaan biomarker khusus mungkin diperlukan oleh pakar, terutamanya untuk menilai penyakit Alzheimer.

5. Menolak Keadaan Lain

Kemurungan, kesan sampingan ubat dan gangguan tidur boleh menyebabkan masalah ingatan atau tumpuan.

Delirium pula merupakan gangguan perhatian dan kesedaran yang biasanya berlaku secara akut, contohnya akibat jangkitan atau masalah metabolik.

Keadaan tersebut perlu dibezakan daripada demensia kerana pendekatan rawatannya berbeza.

Rawatan Demensia

Rawatan demensia bertujuan mengurus gejala, menyokong fungsi kognitif, mengekalkan kebebasan pesakit selama yang mungkin dan meningkatkan kualiti hidup.

Kebanyakan penyakit yang menyebabkan demensia belum mempunyai penawar. Walau bagaimanapun, terdapat rawatan yang boleh membantu mengurangkan gejala atau memperlahankan kemerosotan tertentu.

1. Rawatan Ubat

Bagi penyakit Alzheimer, beberapa ubat boleh digunakan mengikut tahap penyakit dan keadaan pesakit.

Perencat acetylcholinesterase, seperti donepezil, rivastigmine dan galantamine, boleh membantu fungsi kognitif atau aktiviti harian bagi sesetengah pesakit.

Ubat ini meningkatkan ketersediaan acetylcholine, iaitu bahan kimia penting untuk komunikasi antara sel saraf.

Memantine pula bertindak terhadap sistem glutamate dalam otak. Ia boleh digunakan dalam keadaan tertentu, khususnya Alzheimer tahap sederhana hingga teruk.

Kesan rawatan berbeza antara individu. Ubat-ubatan ini juga boleh menyebabkan kesan sampingan dan memerlukan pemantauan doktor.

2. Rawatan Alzheimer yang Lebih Baharu

Terapi antibodi anti-amyloid seperti lecanemab dan donanemab telah diluluskan di Amerika Syarikat bagi kumpulan pesakit Alzheimer peringkat awal yang memenuhi kriteria tertentu.

Rawatan ini menyasarkan protein amyloid-beta dan boleh memperlahankan kadar kemerosotan penyakit pada pesakit terpilih. Namun, ia bukan penawar.

Rawatan tersebut memerlukan pengesahan penyakit dan pemantauan rapi kerana risiko pembengkakan atau pendarahan otak yang kadangkala serius.

Kelulusan di negara lain tidak bermaksud rawatan tersebut tersedia atau diluluskan untuk penggunaan rutin di Malaysia. Status tempatan perlu disemak dengan pakar dan pihak berkuasa berkaitan.

3. Rawatan Tanpa Ubat

Rawatan tanpa ubat merupakan komponen penting penjagaan demensia.

Antara pendekatan yang boleh membantu ialah:

• Terapi rangsangan kognitif: Aktiviti berstruktur untuk menggalakkan pemikiran, ingatan dan interaksi.
• Aktiviti fizikal: Senaman bersesuaian bagi mengekalkan kekuatan, keseimbangan dan kesihatan umum.
• Terapi cara kerja: Membantu pesakit menyesuaikan aktiviti harian mengikut keupayaan.
• Aktiviti sosial: Mengekalkan hubungan dengan keluarga, rakan dan komuniti.

Aktiviti perlu disesuaikan dengan minat, kemampuan dan keselamatan pesakit.

4. Pengurusan Perubahan Tingkah Laku

Keresahan, kegelisahan, gangguan tidur atau tingkah laku agresif kadangkala berlaku dalam demensia.

Doktor dan penjaga perlu mengenal pasti punca yang mungkin mencetuskan perubahan tersebut, termasuk kesakitan, sembelit, jangkitan, persekitaran yang mengelirukan atau kesan ubat.

Intervensi tanpa ubat biasanya diutamakan. Ubat antipsikotik hanya dipertimbangkan dalam keadaan tertentu kerana mempunyai risiko penting, termasuk peningkatan risiko strok dan kematian bagi sesetengah pesakit demensia.

Cara Menjaga Pesakit Demensia di Rumah

Penjagaan pesakit demensia memerlukan kesabaran, komunikasi yang sesuai dan penyesuaian persekitaran.

Beberapa langkah praktikal yang boleh membantu ialah:

1. Wujudkan rutin harian yang konsisten. Tetapkan waktu makan, mandi, aktiviti dan tidur supaya pesakit lebih mudah menjangka perjalanan hari.
2. Gunakan komunikasi yang ringkas. Bercakap dengan jelas, berikan satu arahan pada satu masa dan beri ruang untuk pesakit menjawab.
3. Pastikan keselamatan rumah. Kurangkan halangan di laluan berjalan, gunakan pencahayaan mencukupi dan simpan bahan berbahaya di tempat selamat.
4. Pantau pengambilan ubat. Gunakan bantuan jadual atau bekas ubat dengan pengawasan yang sesuai.
5. Galakkan aktiviti bermakna. Aktiviti seperti berkebun ringan, mendengar muzik atau melipat pakaian boleh disesuaikan dengan kemampuan pesakit.
6. Nilai keselamatan ketika memandu. Pesakit yang menunjukkan masalah orientasi, pertimbangan atau tumpuan perlu menjalani penilaian keupayaan memandu.
7. Rancang sokongan penjagaan. Bahagikan tanggungjawab antara ahli keluarga dan dapatkan bantuan profesional apabila diperlukan.

Kesihatan penjaga juga penting. Tekanan emosi, gangguan tidur dan keletihan berpanjangan boleh berlaku apabila seseorang menjaga pesakit yang memerlukan bantuan berterusan.

Penjaga digalakkan mendapatkan sokongan keluarga, kumpulan sokongan atau perkhidmatan kesihatan apabila mula mengalami kesukaran.

Bolehkah Demensia Dicegah?

Tidak semua kes demensia boleh dicegah. Namun, penyelidikan menunjukkan bahawa beberapa faktor risiko boleh diubah atau dikawal untuk membantu mengurangkan kebarangkalian mengalami demensia.

Langkah yang disarankan termasuk:

• Aktif secara fizikal: Lakukan senaman yang sesuai dengan usia dan tahap kesihatan.
• Amalkan pemakanan seimbang: Utamakan sayur-sayuran, buah-buahan, bijirin penuh dan sumber protein yang sihat.
• Kawal penyakit kronik: Pantau tekanan darah, paras gula dan kolesterol.
• Berhenti merokok: Dapatkan bantuan berhenti merokok apabila diperlukan.
• Tangani masalah pendengaran: Jalani pemeriksaan dan gunakan alat bantuan pendengaran apabila disarankan.
• Kekalkan hubungan sosial: Teruskan aktiviti bersama keluarga, rakan atau komuniti.
• Lindungi kesihatan otak: Kurangkan risiko kecederaan kepala dan dapatkan rawatan bagi masalah kesihatan mental.

Laporan Suruhanjaya The Lancet pada tahun 2024 turut mengenal pasti 14 faktor risiko yang boleh diubah pada peringkat populasi.

Walau bagaimanapun, pengurangan risiko tidak bermaksud demensia dapat dicegah sepenuhnya. Langkah kesihatan ini lebih baik diamalkan sepanjang kehidupan, bukan hanya apabila usia meningkat.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Pemeriksaan doktor disarankan apabila masalah ingatan, bahasa atau pemikiran semakin kerap, berterusan atau mula menjejaskan aktiviti harian.

Tanda yang memerlukan penilaian termasuk:

• Kerap tersesat di tempat yang dikenali.
• Kesukaran mengurus ubat atau kewangan.
• Perubahan tingkah laku yang ketara.
• Masalah komunikasi yang semakin memburuk.
• Kebergantungan yang semakin meningkat terhadap ahli keluarga.

Mulakan pemeriksaan di Klinik Kesihatan atau klinik perubatan. Rujukan kepada pakar yang berkaitan boleh dibuat berdasarkan hasil penilaian.

Kesimpulan

Demensia merupakan keadaan yang boleh menjejaskan ingatan, pemikiran, bahasa, pertimbangan dan keupayaan menjalani kehidupan secara berdikari. Walaupun lebih lazim pada usia lanjut, demensia bukan sebahagian normal daripada proses penuaan.

Mengenali tanda awal dan mendapatkan penilaian perubatan membantu mengenal pasti penyebab masalah kognitif serta menentukan rawatan dan sokongan yang diperlukan.

Dengan rawatan yang sesuai, penjagaan yang terancang dan sokongan keluarga, ramai pesakit masih boleh menikmati aktiviti bermakna serta mengekalkan kualiti hidup mengikut kemampuan masing-masing.

Soalan Lazim Tentang Demensia