Kerap Jatuh Sakit: Adakah Sistem Imun Anda Lemah? Punca dan Tanda Amaran

Ada orang hampir setiap beberapa minggu mengalami selesema, batuk, sakit tekak atau demam. Selepas sembuh daripada satu penyakit, tidak lama kemudian mereka sakit semula. Situasi seperti ini sering menimbulkan persoalan:

“Adakah sistem imun saya terlalu lemah?”

Jawapannya tidak semudah ya atau tidak.

Kerap jatuh sakit memang boleh berlaku apabila sistem imun tidak berfungsi dengan baik, tetapi dalam kebanyakan keadaan, terdapat banyak penjelasan lain yang lebih biasa. Pendedahan berulang kepada virus, mempunyai anak kecil di taska, kurang tidur, penyakit kronik dan beberapa jenis ubat boleh mempengaruhi risiko seseorang mendapat jangkitan.

Malah, seseorang yang mempunyai sistem imun normal masih boleh mendapat selesema beberapa kali setahun. Data CDC menunjukkan orang dewasa secara purata mengalami sekitar dua hingga tiga selesema setahun dan kanak-kanak biasanya lebih kerap.

Apa yang lebih penting bukan semata-mata berapa kali anda sakit, tetapi jenis penyakit, tahap keterukan, berapa lama ia berlarutan dan bagaimana tubuh bertindak balas terhadap rawatan.

Apakah Sebenarnya Sistem Imun?

Sistem imun bukan satu organ tunggal yang boleh dianggap sebagai “kuat” atau “lemah”.

Ia merupakan rangkaian kompleks yang melibatkan:

• kulit dan membran mukosa
• sel darah putih
• antibodi
• sumsum tulang
• nodus limfa
• limpa
• pelbagai protein dan bahan kimia dalam darah

Secara umum, pertahanan tubuh mempunyai dua bahagian besar.

Sistem imun semula jadi

Ini ialah pertahanan awal badan. Kulit, sel tertentu dalam darah serta tindak balas keradangan membantu menghalang dan memusnahkan kuman yang memasuki badan.

Sistem imun adaptif

Bahagian ini lebih khusus. Sel B menghasilkan antibodi manakala sel T memainkan beberapa peranan dalam mengenal pasti dan mengawal ancaman.

Salah satu kelebihan sistem imun adaptif ialah memori imunologi. Selepas bertemu sesuatu patogen atau menerima vaksin, sistem imun boleh belajar mengenali ancaman tersebut dan bertindak dengan lebih cepat apabila terdedah semula.

Sebab itu konsep “lagi kuat sistem imun, lagi bagus” sebenarnya tidak begitu tepat.

Sistem imun yang terlalu aktif juga boleh menyebabkan masalah, termasuk alahan dan sesetengah penyakit autoimun. Matlamatnya bukan mempunyai sistem imun yang sentiasa “agresif”, tetapi sistem pertahanan yang berfungsi secara seimbang dan sesuai.

Adakah Kerap Selsema Bermaksud Sistem Imun Lemah?

Tidak semestinya.

Terdapat ratusan jenis virus yang boleh menyebabkan gejala selesema. Berjumpa virus baharu tidak bermaksud sistem imun gagal.

Malah, CDC menganggarkan orang dewasa mengalami sekitar dua hingga tiga episod selesema setahun secara purata, manakala kanak-kanak biasanya mendapat lebih banyak episod.

Jumlah ini juga boleh berubah mengikut keadaan seseorang.

Sebagai contoh, anda mungkin lebih mudah terdedah kepada jangkitan jika:

• mempunyai anak yang baru mula ke taska atau sekolah
• bekerja dengan kanak-kanak
• bekerja dalam sektor kesihatan
• menggunakan pengangkutan awam yang sesak
• tinggal bersama ramai ahli keluarga
• kerap berada dalam ruang tertutup bersama orang lain

Kanak-kanak pula lebih kerap mengalami jangkitan pernafasan kerana mereka sentiasa terdedah kepada patogen yang belum pernah ditemui oleh sistem imun mereka.

Merck Manual menyatakan bayi dan kanak-kanak yang kerap terdedah di pusat jagaan atau sekolah boleh mengalami sehingga sekitar 10 jangkitan pernafasan setahun tanpa semestinya mempunyai immunodeficiency.

Jadi, angka semata-mata bukanlah alat diagnosis.

Bagaimana Pula Jika Saya Kerap Demam?

Demam juga tidak secara automatik bermaksud sistem imun lemah.

Demam sebenarnya boleh berlaku sebagai sebahagian daripada tindak balas normal tubuh terhadap jangkitan.

Punca demam termasuk:

• jangkitan virus
• jangkitan bakteria
• keradangan
• sesetengah penyakit autoimun
• tindak balas terhadap ubat tertentu
• keadaan perubatan lain

Perbezaan penting ialah antara seseorang yang mengalami demam bersama selesema biasa beberapa kali setahundengan seseorang yang mengalami demam berulang atau berpanjangan tanpa punca yang jelas.

Situasi kedua lebih wajar dinilai oleh doktor, terutama jika disertai penurunan berat badan, keletihan ketara, berpeluh malam, kelenjar membengkak atau gejala lain.

Apakah Tanda Sistem Imun Mungkin Bermasalah?

Tiada satu simptom yang boleh mengesahkan bahawa seseorang mempunyai sistem imun lemah.

Sebaliknya, doktor melihat corak keseluruhan jangkitan.

Merck Manual menyatakan immunodeficiency lebih patut disyaki apabila jangkitan berulang bersifat teruk, rumit, melibatkan beberapa lokasi, tidak respons kepada rawatan standard atau disebabkan organisma yang luar biasa.

Antara tanda yang patut diberikan perhatian ialah:

1. Jangkitan berlaku berulang kali

Contohnya:

• sinusitis berulang
• pneumonia berulang
• jangkitan telinga berulang
• bronkitis berulang
• jangkitan kulit atau abses berulang

Namun, satu jenis jangkitan yang berulang juga boleh mempunyai punca setempat. Sinusitis berulang, misalnya, boleh berkaitan dengan alahan atau masalah struktur hidung dan bukannya gangguan sistem imun.

2. Jangkitan jauh lebih teruk daripada kebiasaan

Contohnya jangkitan yang menyebabkan:

• kemasukan ke hospital
• pneumonia yang serius
• meningitis
• sepsis
• jangkitan merebak ke organ lain

Tahap keterukan boleh memberikan lebih banyak maklumat berbanding bilangan jangkitan semata-mata.

3. Jangkitan sukar sembuh

Satu lagi tanda ialah jangkitan yang:

• mengambil masa luar biasa panjang untuk pulih
• kerap kembali selepas rawatan
• memerlukan beberapa kursus antibiotik
• memerlukan antibiotik intravena

Mayo Clinic turut menyenaraikan jangkitan yang lebih kerap, lebih lama atau lebih sukar dirawat sebagai antara ciri primary immunodeficiency.

4. Mendapat jangkitan luar biasa

Sesetengah gangguan imun boleh menyebabkan seseorang dijangkiti organisma yang biasanya tidak menyebabkan penyakit serius pada individu dengan imuniti normal.

Ini dikenali sebagai jangkitan oportunistik.

Ia jauh lebih relevan dari sudut klinikal berbanding sekadar seseorang mengatakan dirinya “selalu selesema”.

5. Jangkitan kulat berulang atau berpanjangan

Contohnya kandidiasis mulut yang kerap berulang atau jangkitan kulat yang sukar dirawat.

Ini mempunyai pelbagai kemungkinan punca dan tidak semestinya immunodeficiency, tetapi perlu dinilai jika berulang tanpa sebab yang jelas.

6. Masalah pertumbuhan pada kanak-kanak

Kanak-kanak yang mengalami jangkitan berulang bersama:

• berat badan tidak bertambah
• pertumbuhan terganggu
• cirit-birit kronik

memerlukan penilaian perubatan.

Merck Manual menyatakan cirit-birit kronik dan kegagalan tumbesaran pada bayi atau kanak-kanak boleh menjadi antara petunjuk tertentu masalah imun.

7. Terdapat sejarah keluarga

Sesetengah gangguan sistem imun mempunyai komponen genetik.

Sejarah ahli keluarga yang mengalami jangkitan luar biasa atau teruk sejak kecil boleh menjadi maklumat penting kepada doktor.

Kerap Jatuh Sakit Tetapi Bukan Disebabkan Sistem Imun Lemah

Ini sebenarnya senario yang jauh lebih biasa.

Antara kemungkinan ialah:

Kurang tidur

Tidur bukan sekadar masa untuk berehat. Aktiviti beberapa bahagian sistem imun berubah mengikut kitaran tidur dan berjaga.

National Heart Lung and Blood Institute menyatakan kekurangan tidur boleh mempengaruhi sistem imun dan individu yang tidak mendapat tidur mencukupi mungkin lebih mudah mengalami selesema dan jangkitan lain.

Jika anda sering tidur empat atau lima jam kerana kerja, menjaga anak atau penggunaan telefon sehingga lewat malam, ini patut diperbetulkan sebelum menyalahkan “imuniti”.

Stres berpanjangan

Tekanan psikologi kronik boleh mempengaruhi tidur, pemakanan, aktiviti fizikal dan pelbagai proses fisiologi.

Seseorang yang sangat tertekan juga mungkin merasakan dirinya sentiasa “tidak sihat” kerana keletihan, sakit kepala, ketegangan otot dan gangguan tidur walaupun tidak sentiasa mengalami jangkitan.

Pendedahan kepada jangkitan

Jika anak anda membawa pulang virus dari taska hampir setiap bulan, anda mungkin turut dijangkiti.

Ia tidak semestinya menunjukkan sistem imun gagal. Anda mungkin sekadar terdedah kepada lebih banyak patogen berbanding sebelumnya.

Diabetes

Diabetes, khususnya apabila paras gula darah tidak terkawal, boleh meningkatkan risiko dan keterukan beberapa jangkitan.

CDC menjelaskan diabetes boleh menyebabkan seseorang lebih mudah sakit, mengambil masa lebih lama untuk pulih dan mengalami penyakit yang lebih teruk.

Penyakit kronik lain

Risiko jangkitan juga boleh dipengaruhi oleh keadaan seperti:

• penyakit buah pinggang kronik
• penyakit hati tertentu
• penyakit paru-paru kronik
• kanser
• gangguan pemakanan

Keadaan ini mempunyai mekanisme yang berbeza dan tidak semuanya bermaksud seseorang mempunyai penyakit imun primer.

Ubat yang menekan sistem imun

Beberapa rawatan sengaja mengurangkan aktiviti sistem imun untuk merawat penyakit tertentu.

Contohnya:

• steroid sistemik pada dos tertentu
• kemoterapi
• sesetengah ubat biologik
• ubat imunosupresif selepas pemindahan organ

Risikonya bergantung kepada jenis ubat, dos, tempoh penggunaan dan keadaan pesakit.

Jangan hentikan ubat ini sendiri semata-mata kerana anda kerap mendapat jangkitan. Bincangkan dengan doktor yang merawat anda.

Apakah Immunodeficiency?

Immunodeficiency bermaksud satu atau lebih bahagian sistem imun tidak berfungsi sebagaimana sepatutnya sehingga risiko jangkitan meningkat.

Secara umum, ia boleh dibahagikan kepada dua kumpulan.

Primary immunodeficiency

Primary immunodeficiency, kini juga sering dikategorikan sebagai inborn errors of immunity, berpunca daripada masalah yang berkaitan dengan perkembangan atau fungsi sistem imun dan sebahagiannya mempunyai asas genetik.

Sesetengah keadaan dikesan sejak bayi, tetapi bentuk yang lebih ringan boleh hanya dikenal pasti ketika dewasa.

Mayo Clinic menyatakan terdapat ratusan bentuk primary immunodeficiency dan tahap keterukannya sangat berbeza antara individu.

Secondary immunodeficiency

Ini berlaku apabila fungsi imun terjejas akibat faktor lain.

Ia boleh berkaitan dengan:

• ubat tertentu
• rawatan kanser
• penyakit kronik
• malnutrisi
• jangkitan tertentu
• keadaan perubatan yang lain

Secara keseluruhan, gangguan imun sekunder adalah punca yang penting untuk dipertimbangkan apabila seseorang mula mendapat jangkitan berulang ketika dewasa.

Bagaimana Doktor Menilai Anda Jika Kerap Jatuh Sakit?

Tidak semua orang memerlukan “immune test”.

Penilaian biasanya bermula dengan sejarah perubatan yang terperinci.

Doktor mungkin bertanya:

1. Berapa kerap anda sakit?
2. Apakah jenis jangkitan yang berlaku?
3. Adakah diagnosis benar-benar disahkan sebagai jangkitan?
4. Adakah jangkitan berlaku di lokasi yang sama?
5. Berapa lama setiap episod berlangsung?
6. Adakah anda memerlukan antibiotik?
7. Pernahkah anda dimasukkan ke hospital?
8. Apakah ubat yang digunakan?
9. Adakah anda mempunyai penyakit kronik?
10. Adakah ahli keluarga mempunyai masalah serupa?

Pemeriksaan fizikal juga boleh membantu mencari petunjuk lain.

Ujian darah

Bergantung kepada keadaan, doktor mungkin mempertimbangkan ujian seperti:

• full blood count
• kiraan jenis sel darah putih
• paras glukosa
• fungsi buah pinggang atau hati
• ujian berkaitan kekurangan nutrien tertentu
• ujian lain berdasarkan simptom

Jika terdapat sebab yang lebih kukuh untuk mengesyaki gangguan imun, ujian khusus boleh merangkumi paras immunoglobulin dan penilaian sel limfosit.

Merck Manual menegaskan diagnosis immunodeficiency memerlukan gabungan penemuan klinikal dan ujian makmal, bukan berdasarkan simptom semata-mata.

Cara Menyokong Sistem Imun Dengan Betul

Tiada satu makanan, minuman atau suplemen yang boleh menjadikan anda kebal terhadap semua jangkitan.

Pendekatan yang lebih praktikal ialah memastikan tubuh mempunyai asas yang diperlukan untuk sistem imun berfungsi dengan baik.

1. Dapatkan tidur mencukupi

Utamakan:

• waktu tidur yang konsisten
• tempoh tidur yang mencukupi
• persekitaran tidur yang selesa
• mengurangkan gangguan skrin sebelum tidur

2. Amalkan diet yang pelbagai

WHO menekankan empat prinsip utama diet sihat iaitu mencukupi, seimbang, sederhana dan pelbagai.

Diet yang baik merangkumi kombinasi:

• buah
• sayur
• kekacang
• bijirin penuh
• sumber protein
• sumber lemak yang sesuai

Pemakanan yang mencukupi membantu mengelakkan kekurangan mikronutrien yang boleh menjejaskan fungsi tubuh termasuk sistem imun.

3. Kekal aktif

Aktiviti fizikal berkala membantu kesihatan keseluruhan, tidur, metabolisme dan kawalan penyakit kronik.

Tidak perlu melakukan senaman ekstrem untuk mendapatkan manfaat kesihatan.

4. Kawal penyakit kronik

Jika anda mempunyai diabetes, penyakit paru-paru atau keadaan kronik lain, pastikan rawatan dan susulan dilakukan dengan baik.

Mengawal penyakit asas selalunya lebih penting daripada mencari produk “immune booster”.

5. Lengkapkan vaksinasi yang disyorkan

Vaksin membantu sistem imun belajar mengenali patogen tanpa perlu menanggung risiko penyakit sebenar terlebih dahulu.

CDC menerangkan vaksin mengaktifkan pertahanan semula jadi tubuh dan menghasilkan memori imun untuk membantu tubuh bertindak apabila terdedah kemudian.

6. Jaga kebersihan asas

Langkah mudah masih relevan:

• basuh tangan dengan betul
• tutup mulut dan hidung ketika batuk atau bersin
• elakkan berkongsi barangan tertentu ketika sakit
• kurangkan pendedahan kepada orang lain apabila mengalami penyakit berjangkit

Perlukah Ambil Vitamin Untuk “Kuatkan Imun”?

Vitamin dan mineral memang diperlukan untuk fungsi sistem imun.

Namun terdapat perbezaan besar antara memenuhi keperluan nutrien dengan mengambil dos tinggi untuk cuba “boost” sistem imun.

NIH Office of Dietary Supplements menyatakan kekurangan klinikal beberapa nutrien seperti vitamin A, vitamin C, vitamin D, vitamin E, selenium dan zink boleh melemahkan fungsi imun. Pada masa yang sama, sistem imun terlalu kompleks untuk diukur menggunakan satu indikator mudah dan manfaat suplemen boleh berbeza mengikut status nutrien individu.

Vitamin C

Vitamin C memainkan peranan dalam fungsi imun, tetapi mengambil dos tinggi bukan jaminan bahawa seseorang tidak akan mendapat selesema atau jangkitan.

Lebih banyak tidak semestinya lebih baik.

Vitamin D

Vitamin D penting untuk pelbagai fungsi tubuh termasuk sistem imun.

Jika seseorang benar-benar kekurangan vitamin D, pembetulan kekurangan itu mungkin diperlukan. Itu berbeza daripada mengambil dos sangat tinggi tanpa mengetahui paras sebenar.

Zink

Zink diperlukan untuk fungsi sel, penyembuhan luka dan fungsi imun. Tetapi pengambilan berlebihan juga boleh menyebabkan masalah dan mengganggu keseimbangan nutrien lain.

Mitos vs Fakta Tentang Sistem Imun

Mitos: Kerap selesema bermaksud sistem imun lemah

Fakta: Pendedahan kepada banyak virus boleh menyebabkan seseorang kerap selesema walaupun sistem imun normal.

Mitos: Demam bermaksud imuniti gagal

Fakta: Demam boleh menjadi sebahagian daripada tindak balas tubuh terhadap jangkitan.

Mitos: Vitamin C dos tinggi boleh mencegah semua penyakit

Fakta: Vitamin C diperlukan tubuh tetapi tiada suplemen yang boleh menjamin anda tidak mendapat jangkitan.

Mitos: Lagi banyak suplemen, lagi kuat sistem imun

Fakta: Pengambilan nutrien secara berlebihan boleh memberikan kesan sampingan dan tidak semestinya meningkatkan pertahanan badan.

Mitos: Orang yang mempunyai sistem imun baik tidak pernah sakit

Fakta: Sistem imun normal tidak menghalang semua jangkitan. Ia membantu tubuh mengenali, mengawal dan pulih daripada ancaman.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Pertimbangkan pemeriksaan jika anda atau anak:

• mendapat jangkitan yang semakin kerap atau teruk
• mengalami pneumonia berulang
• kerap memerlukan antibiotik
• mengalami jangkitan yang lambat atau sukar sembuh
• pernah memerlukan antibiotik intravena
• mendapat jangkitan yang luar biasa
• mengalami demam berulang tanpa sebab jelas
• mempunyai cirit-birit kronik bersama masalah pertumbuhan
• mengalami penurunan berat badan tanpa sebab
• mempunyai sejarah keluarga gangguan imun

Mayo Clinic mengesyorkan individu dengan jangkitan yang kerap, berulang, teruk atau tidak respons terhadap rawatan mendapatkan penilaian profesional kesihatan.

Bila Perlu Mendapatkan Rawatan Segera?

Dapatkan rawatan dengan segera jika penyakit disertai:

• kesukaran bernafas
• nafas terlalu laju
• sakit dada yang ketara
• kekeliruan atau tahap kesedaran berubah
• pengsan
• dehidrasi teruk
• bibir atau kulit kelihatan kebiruan
• sawan
• keadaan umum merosot dengan cepat

Untuk jangkitan pernafasan seperti selesema, CDC turut menyarankan penilaian perubatan jika terdapat kesukaran bernafas atau dehidrasi, demam berlarutan lebih daripada beberapa hari, simptom tidak bertambah baik selepas tempoh yang dijangka atau simptom yang telah pulih kembali menjadi lebih teruk.

Kesimpulan

Kerap jatuh sakit tidak semestinya bermaksud sistem imun anda lemah.

Selesema beberapa kali setahun, terutama jika anda mempunyai anak kecil atau kerap terdedah kepada ramai orang, masih boleh berlaku pada individu yang sihat.

Perkara yang lebih membimbangkan ialah apabila jangkitan:

• sangat kerap
• sangat teruk
• berlaku di banyak tempat
• mengambil masa lama untuk sembuh
• tidak respons kepada rawatan biasa
• memerlukan rawatan hospital
• disebabkan organisma luar biasa

Daripada membeli pelbagai produk untuk “boost imun”, langkah yang lebih rasional ialah memastikan tidur, pemakanan, vaksinasi dan penyakit kronik diuruskan dengan baik.

Jika corak penyakit anda berubah dengan ketara atau jangkitan semakin kerap dan sukar sembuh, berbincanglah dengan doktor. Pemeriksaan yang sesuai jauh lebih berguna daripada cuba menilai sendiri sama ada sistem imun anda “kuat” atau “lemah”.

FAQ: Kerap Jatuh Sakit dan Sistem Imun