Haid Tidak Teratur: Bezakan Perubahan Normal dan Masalah Hormon

Period datang lewat seminggu bulan ini. Bulan berikutnya pula datang lebih awal. Ada ketika aliran darah banyak, kemudian bulan seterusnya hanya sedikit.

Situasi seperti ini sering membuatkan seseorang tertanya-tanya sama ada hormon mereka “tidak stabil”.

Hakikatnya, haid tidak teratur tidak semestinya bermaksud seseorang mempunyai penyakit hormon.

Kitaran haid boleh berubah kerana pelbagai sebab termasuk stres, perubahan berat badan, senaman yang terlalu intensif, kehamilan, penyusuan, penggunaan kontraseptif hormon dan perubahan yang berlaku apabila menghampiri menopaus. Namun, dalam sesetengah keadaan, haid tidak menentu juga boleh menjadi petunjuk kepada masalah seperti PMOS, gangguan tiroid atau masalah ovulasi.

Apa yang lebih penting bukan sekadar satu period yang lewat, tetapi corak perubahan yang berlaku dari bulan ke bulan serta simptom lain yang mengiringinya.

Apakah Maksud Haid Tidak Teratur?

Kitaran haid dikira daripada hari pertama darah haid bermula sehingga hari sebelum haid berikutnya bermula.

Sebagai contoh:

• Hari pertama haid: 1 Ogos
• Haid seterusnya bermula: 29 Ogos
• Panjang kitaran: 28 hari

Walaupun kitaran 28 hari sering dianggap sebagai “standard”, ia sebenarnya hanyalah purata.

Bagi kebanyakan orang dewasa dalam usia reproduktif, kitaran sekitar 21 hingga 35 hari masih boleh berada dalam julat biasa. Tempoh pendarahan pula biasanya tidak melebihi sekitar tujuh hari.

Haid boleh dianggap tidak teratur apabila terdapat perubahan ketara seperti:

• period datang terlalu kerap
• period datang terlalu jarang
• jarak antara period berubah banyak setiap bulan
• period tidak datang selama beberapa bulan
• tempoh pendarahan berubah dengan ketara
• terdapat spotting atau pendarahan antara dua period

Namun, umur dan peringkat kehidupan juga memainkan peranan.

Period Tidak Perlu Datang Tepat Setiap 28 Hari

Salah satu salah faham paling biasa ialah menganggap seseorang hanya mempunyai haid “normal” jika period datang setiap 28 hari.

Sebenarnya, seseorang mungkin mempunyai kitaran:

• 27 hari bulan ini
• 30 hari bulan berikutnya
• 29 hari selepas itu

dan masih mempunyai pola yang agak konsisten.

Sebaliknya, perubahan seperti:

23 hari → 40 hari → 27 hari → 50 hari

menunjukkan variasi yang jauh lebih besar dan mungkin memerlukan penilaian, terutamanya jika ia berlaku berulang kali.

ACOG turut menyenaraikan perubahan panjang kitaran yang besar dari bulan ke bulan sebagai salah satu ciri pendarahan atau kitaran yang tidak normal.

Bila Haid Tidak Teratur Masih Boleh Berlaku Secara Normal?

Terdapat beberapa peringkat kehidupan apabila kitaran haid memang lebih mudah berubah.

1. Beberapa tahun awal selepas haid pertama

Remaja tidak semestinya terus mempunyai period yang teratur selepas haid pertama.

Sistem hormon yang mengawal ovulasi masih sedang matang. Dalam beberapa tahun awal, sesetengah kitaran mungkin berlaku tanpa ovulasi.

Bagi remaja, kitaran sekitar 21 hingga 45 hari boleh berlaku, khususnya pada tahun awal selepas haid pertama. Walau bagaimanapun, jarak melebihi 90 hari antara dua period tetap patut dinilai.

2. Kehamilan

Jika seseorang aktif secara seksual dan period lewat atau tidak datang, kehamilan perlu dipertimbangkan.

Kehamilan ialah antara punca paling penting bagi period yang tiba-tiba tidak datang. Ujian kehamilan sering menjadi antara pemeriksaan awal yang dilakukan sebelum menyiasat masalah hormon dengan lebih lanjut.

3. Selepas bersalin dan ketika menyusu

Selepas melahirkan anak, badan memerlukan masa untuk kembali kepada corak hormon sebelum kehamilan.

Penyusuan meningkatkan hormon prolaktin yang boleh menekan ovulasi. Akibatnya, haid mungkin:

• lambat kembali
• datang secara tidak menentu
• terhenti untuk suatu tempoh

Walaupun seseorang masih belum mendapat period, ovulasi boleh berlaku sebelum period pertama kembali. Oleh itu, ketiadaan haid selepas bersalin tidak boleh dianggap sebagai jaminan seseorang tidak boleh hamil.

4. Penggunaan kontraseptif hormon

Kaedah tertentu seperti:

• pil perancang
• suntikan hormon
• implan
• intrauterine system atau IUS

boleh mengubah corak pendarahan.

Sesetengah pengguna mengalami spotting, period yang semakin ringan atau tidak datang langsung. Ini tidak semestinya menunjukkan hormon badan telah “rosak”.

5. Menghampiri menopaus

Beberapa tahun sebelum menopaus, ovulasi semakin tidak konsisten.

Fasa ini dikenali sebagai perimenopaus.

Antara perubahan yang boleh berlaku ialah:

• period lebih awal atau lewat
• sesetengah bulan tiada period
• pendarahan lebih sedikit atau lebih banyak

Walaupun perubahan kitaran biasa berlaku ketika perimenopaus, pendarahan luar biasa masih patut dibincangkan dengan doktor, terutama jika sangat banyak, berpanjangan atau berlaku selepas menopaus.

Bagaimana Hormon Mengawal Kitaran Haid?

Kitaran haid dikawal melalui komunikasi antara otak dan organ reproduktif.

Antara komponen utama ialah:

1. Hipotalamus di otak menghasilkan isyarat hormon.
2. Kelenjar pituitari menghasilkan hormon termasuk FSH dan LH.
3. FSH dan LH mempengaruhi perkembangan folikel serta ovulasi di ovari.
4. Ovari menghasilkan estrogen dan progesteron.
5. Hormon ini menyebabkan lapisan dalam rahim berkembang.
6. Apabila kehamilan tidak berlaku, perubahan hormon menyebabkan lapisan tersebut luruh sebagai darah haid.

Jika proses ovulasi terganggu, perubahan estrogen dan progesteron juga boleh menjadi tidak konsisten.

Akibatnya, haid mungkin:

• lambat
• jarang
• tidak datang
• datang pada masa yang sukar dijangka
• kadangkala menjadi lebih banyak

Oleh sebab itu, banyak masalah hormon akhirnya muncul sebagai perubahan pada kitaran haid.

Punca Haid Tidak Teratur Yang Bukan Semestinya Penyakit Hormon

Tidak semua perubahan hormon bermaksud terdapat penyakit pada ovari atau kelenjar hormon.

Badan boleh mengubah fungsi reproduktif sebagai tindak balas terhadap keadaan fizikal atau emosi.

Stres

Stres yang ketara boleh mempengaruhi hipotalamus, iaitu bahagian otak yang memainkan peranan penting dalam kawalan hormon reproduktif.

Dalam sesetengah keadaan, ovulasi menjadi lewat atau tidak berlaku sementara waktu. Period kemudiannya boleh menjadi lambat atau tidak datang.

Satu period lewat ketika seseorang sedang menghadapi peperiksaan, masalah keluarga atau tekanan kerja tidak semestinya menunjukkan penyakit.

Namun, jangan terlalu mudah menyalahkan semua perubahan haid kepada stres jika masalah berterusan.

Penurunan berat badan atau pemakanan terlalu rendah

Apabila pengambilan tenaga tidak mencukupi untuk keperluan badan, sistem reproduktif boleh terjejas.

Ini boleh berlaku akibat:

• diet terlalu ketat
• kehilangan berat badan dengan cepat
• gangguan pemakanan
• kombinasi pemakanan rendah dengan senaman intensif

Dalam keadaan tertentu, ovulasi boleh berhenti dan haid terhenti.

Senaman terlalu intensif

Aktiviti fizikal sangat baik untuk kesihatan.

Namun, latihan sangat intensif yang digabungkan dengan pengambilan kalori tidak mencukupi, tekanan fizikal dan lemak badan yang terlalu rendah boleh mengganggu ovulasi.

Keadaan ini lebih relevan dalam sesetengah atlet atau individu yang melakukan latihan fizikal berat.

Perubahan berat badan yang besar

Pertambahan atau penurunan berat badan yang ketara juga boleh mempengaruhi keseimbangan hormon dan ovulasi.

Ia tidak bermaksud setiap individu dengan berat badan berlebihan akan mengalami period tidak teratur. Sebaliknya, doktor akan melihat perubahan berat badan bersama pola kitaran, simptom dan faktor lain.

Masalah Hormon Yang Boleh Menyebabkan Haid Tidak Teratur

Jika period terus tidak menentu, beberapa keadaan hormon mungkin perlu dipertimbangkan.

PMOS

PMOS merupakan salah satu punca terkenal bagi gangguan ovulasi.

Antara ciri yang mungkin berlaku ialah:

• period jarang
• period tidak datang
• ovulasi tidak konsisten
• pertumbuhan bulu muka atau badan berlebihan
• jerawat
• rambut kepala semakin menipis
• masalah kesuburan
• beberapa perubahan metabolik

Namun, period tak teratur sahaja tidak mencukupi untuk mengesahkan PMOS.

Garis panduan antarabangsa 2023 menggunakan gabungan kriteria termasuk gangguan ovulasi, tanda androgen berlebihan serta ciri ovari tertentu selepas punca lain dikecualikan. Jika orang dewasa sudah mempunyai kitaran tidak teratur bersama tanda androgen berlebihan, ultrasound atau ujian AMH tidak semestinya diperlukan untuk mengesahkan diagnosis.

Ini penting kerana masih terdapat salah faham bahawa:

“Ada banyak folikel dalam ultrasound = mesti PMOS.”

Ia tidak semudah itu.

Pada remaja pula, ultrasound ovari dan AMH tidak disyorkan sebagai asas diagnosis kerana perubahan ovari pada usia tersebut boleh menyerupai PMOS walaupun merupakan sebahagian perkembangan normal.

Gangguan Tiroid

Kelenjar tiroid mempunyai hubungan rapat dengan banyak proses metabolik dan hormon.

Kedua-dua:

• hipotiroidisme, iaitu hormon tiroid terlalu rendah
• hipertiroidisme, iaitu hormon tiroid terlalu tinggi

boleh menyebabkan perubahan haid.

Simptom lain mungkin termasuk:

• keletihan
• perubahan berat badan
• sensitif terhadap sejuk atau panas
• perubahan degupan jantung
• perubahan kulit atau rambut
• sembelit atau pergerakan usus lebih kerap

Corak simptom membantu menentukan sama ada ujian tiroid sesuai dilakukan.

Prolaktin Tinggi

Prolaktin ialah hormon yang sangat penting ketika penyusuan.

Tetapi jika paras prolaktin meningkat di luar konteks kehamilan atau penyusuan, ia boleh mengganggu sistem hormon yang mengawal ovulasi.

Sesetengah individu mungkin mengalami:

• period tidak datang
• period sangat jarang
• keluar cecair seperti susu daripada payudara tanpa sedang menyusu

Puncanya pula pelbagai, termasuk sesetengah ubat dan gangguan pada kelenjar pituitari.

Gangguan Fungsi Ovari

Dalam sesetengah keadaan, fungsi ovari boleh menurun lebih awal daripada biasa.

Apabila penghasilan hormon serta ovulasi terjejas, period mungkin semakin jarang sebelum akhirnya terhenti.

Period yang terhenti pada usia muda bukan sesuatu yang patut dianggap “menopaus awal” tanpa pemeriksaan kerana beberapa keadaan lain boleh menghasilkan pola serupa.

Period Tak Teratur Tidak Semestinya Disebabkan Hormon

Satu lagi kesilapan ialah menganggap semua perubahan period berpunca daripada “hormon tak stabil”.

Pendarahan abnormal juga boleh dikaitkan dengan keadaan seperti:

• fibroid rahim
• polip rahim
• masalah lapisan rahim
• gangguan pembekuan darah
• ubat tertentu
• sesetengah jangkitan atau masalah ginekologi

Fibroid atau polip, contohnya, lebih kerap mempengaruhi jumlah dan corak pendarahan berbanding mengganggu hormon itu sendiri.

Oleh itu, penting membezakan dua isu:

Kitaran tidak teratur
berkaitan perubahan masa atau kekerapan period

dan

Pendarahan haid abnormal
berkaitan darah terlalu banyak, berpanjangan atau berlaku di luar waktu period.

Kedua-duanya boleh berlaku serentak tetapi tidak semestinya mempunyai punca yang sama.

Bezakan Perubahan Normal Dengan Keadaan Yang Patut Diperiksa

Jadual ini hanyalah panduan umum dan tidak boleh digunakan untuk mendiagnosis penyakit sendiri.

Simptom Yang Boleh Memberi Petunjuk Masalah Hormon

Doktor biasanya tidak melihat kalendar period sahaja.

Simptom lain juga penting.

Antara tanda yang mungkin memberi petunjuk ialah:

Jerawat dan bulu muka berlebihan

Gabungan period tidak teratur dengan peningkatan bulu muka atau badan boleh meningkatkan kecurigaan terhadap masalah androgen seperti PMOS.

Rambut kepala semakin menipis

Penipisan rambut bercorak tertentu juga boleh menjadi sebahagian tanda androgen berlebihan.

Perubahan berat badan

Perubahan berat badan yang besar mungkin menjadi pencetus atau petunjuk kepada masalah lain bergantung pada konteks.

Keluar susu daripada payudara tanpa menyusu

Ini boleh menjadi petunjuk prolaktin tinggi, walaupun terdapat juga punca lain.

Simptom berkaitan tiroid

Contohnya keletihan luar biasa, perubahan berat badan, berdebar-debar atau perubahan toleransi terhadap suhu.

Sukar hamil

Period yang sangat tidak teratur boleh menunjukkan bahawa ovulasi tidak berlaku secara konsisten, menyebabkan waktu subur sukar dijangka.

Walau bagaimanapun, satu simptom sahaja tidak cukup untuk mendiagnosis masalah hormon.

Bila Perlu Jumpa Doktor Kerana Haid Tidak Teratur?

Pertimbangkan pemeriksaan jika:

• period yang sebelum ini teratur tiba-tiba berubah untuk beberapa bulan
• period datang lebih kerap daripada sekitar setiap 21 hari
• jarak period kerap melebihi sekitar 35 hari bagi orang dewasa
• tidak datang period selama kira-kira tiga bulan
• pendarahan berlangsung lebih tujuh hari
• pendarahan berlaku antara period
• darah haid terlalu banyak
• period tidak teratur bersama jerawat atau pertumbuhan bulu berlebihan
• terdapat simptom masalah tiroid
• period tidak teratur dan anda sedang cuba hamil

NHS turut menyarankan mendapatkan penilaian apabila corak period berubah, pendarahan melebihi tujuh hari, terdapat pendarahan antara period atau haid tidak teratur disertai simptom lain.

Bila Keadaan Memerlukan Rawatan Segera?

Sesetengah situasi tidak patut ditunggu sehingga temu janji biasa.

Dapatkan rawatan segera jika mengalami pendarahan sangat banyak bersama:

• pening atau hampir pengsan
• sesak nafas
• sakit dada
• kelemahan teruk

ACOG menyarankan rawatan kecemasan jika seseorang perlu menukar pad atau tampon setiap jam selama lebih dua jam berturut-turut dan turut mengalami gejala seperti pening, sesak nafas atau sakit dada.

Satu lagi keadaan yang perlu diberi perhatian ialah kehamilan ektopik.

Jika period lewat atau terdapat kemungkinan hamil dan anda mengalami:

• sakit kuat di bahagian bawah abdomen, terutamanya sebelah
• pendarahan faraj
• sakit di hujung bahu
• pening teruk
• pengsan

dapatkan pemeriksaan dengan segera.

Kehamilan ektopik yang pecah boleh menyebabkan pendarahan dalaman dan merupakan kecemasan perubatan.

Bagaimana Doktor Mencari Punca Haid Tidak Teratur?

Tiada satu “ujian hormon lengkap” yang sesuai untuk semua orang.

Penilaian bermula dengan memahami corak keseluruhan.

1. Sejarah kitaran haid

Doktor mungkin bertanya tentang:

• umur haid pertama
• tarikh period terakhir
• kekerapan period
• berapa lama pendarahan berlangsung
• sama ada darah terlalu banyak
• spotting
• sakit pelvis
• kemungkinan kehamilan

2. Faktor gaya hidup

Maklumat tentang:

• perubahan berat badan
• diet
• senaman
• stres
• tidur

boleh membantu mengenal pasti kemungkinan gangguan ovulasi.

3. Ubat dan kontraseptif

Sesetengah ubat dan kaedah kontraseptif boleh mengubah period.

4. Ujian kehamilan

Bagi seseorang dalam usia reproduktif yang mempunyai kemungkinan hamil, ujian kehamilan sering menjadi salah satu langkah awal.

5. Ujian darah

Jenis ujian bergantung kepada gejala.

Ia mungkin melibatkan:

• fungsi tiroid
• prolaktin
• FSH atau LH dalam keadaan tertentu
• androgen seperti testosteron jika PMOS disyaki
• ujian darah lain mengikut keadaan

Tidak semua orang memerlukan setiap ujian ini.

6. Ultrasound pelvis

Ultrasound mungkin digunakan untuk melihat:

• rahim
• ovari
• fibroid
• polip
• ketebalan atau struktur tertentu
• ciri ovari jika relevan

Namun, keputusan ultrasound perlu ditafsir bersama sejarah dan simptom.

Ultrasound sahaja tidak boleh digunakan untuk melabel seseorang sebagai mempunyai PMOS.

Adakah Semua Orang Dengan Period Tak Teratur Perlu Buat Ujian Hormon?

Tidak.

Jika period lewat sekali selepas minggu yang sangat tertekan tetapi kemudian kembali kepada pola biasa, melakukan banyak ujian hormon mungkin tidak memberikan maklumat berguna.

Sebaliknya, ujian lebih munasabah jika perubahan:

• berterusan
• sangat ketara
• disertai simptom tertentu
• menyebabkan haid terhenti lama
• menimbulkan masalah kesuburan

Jenis dan masa ujian juga penting kerana sesetengah hormon berubah mengikut fasa kitaran.

Sebab itu pakej komersial “full hormone test” yang dilakukan tanpa sejarah klinikal atau tujuan yang jelas tidak semestinya mampu menentukan punca masalah.

Rawatan Haid Tidak Teratur Bergantung Kepada Punca

Matlamat rawatan bukan sekadar “paksa period datang”.

Punca sebenar perlu dikenal pasti.

Jika berkaitan stres, pemakanan atau senaman

Pendekatan mungkin melibatkan:

• memastikan pengambilan tenaga mencukupi
• mengurangkan latihan yang terlalu intensif jika perlu
• mendapatkan berat badan yang sesuai untuk kesihatan individu
• memperbaiki rehat
• menangani tekanan psikologi

Jika PMOS menjadi punca

Rawatan bergantung kepada masalah utama seseorang, contohnya:

• mengawal kitaran
• merawat jerawat atau bulu berlebihan
• menjaga kesihatan metabolik
• merancang kehamilan
• membantu ovulasi apabila diperlukan

Tidak semua individu dengan PMOS memerlukan rawatan yang sama.

Jika masalah tiroid menjadi punca

Rawatan gangguan tiroid boleh membantu memperbaiki fungsi badan termasuk kitaran haid.

Jika berkaitan kontraseptif

Perubahan pendarahan akibat kontraseptif mungkin tidak memerlukan rawatan jika ia dijangka dan tidak membahayakan.

Namun, jika kesan sampingan sangat mengganggu, doktor boleh membincangkan pilihan kaedah lain.

Adakah Haid Tidak Teratur Menyebabkan Susah Hamil?

Haid tidak teratur tidak secara automatik bermaksud seseorang tidak subur.

Tetapi ia boleh menjadi petunjuk bahawa ovulasi tidak berlaku secara konsisten.

Jika ovulasi jarang berlaku, peluang untuk hamil dalam satu-satu bulan juga boleh menjadi lebih rendah.

NHS menyatakan bahawa kehamilan boleh menjadi lebih sukar apabila period tidak teratur kerana seseorang mungkin tidak melepaskan telur secara berkala.

Jika anda sedang merancang kehamilan dan kitaran sangat tidak menentu, pemeriksaan lebih awal mungkin membantu mengenal pasti sama ada terdapat masalah ovulasi atau keadaan lain.

Perlukah Period Datang Setiap Bulan Untuk “Membersihkan Badan”?

Tidak.

Haid bukan proses membuang “darah kotor” atau toksin daripada badan.

Darah haid terdiri daripada darah bersama tisu daripada lapisan rahim yang luruh apabila kehamilan tidak berlaku.

Sesetengah jenis kontraseptif hormon boleh menyebabkan lapisan rahim menjadi lebih nipis sehingga pendarahan menjadi sangat sedikit atau tidak berlaku.

Dalam situasi tersebut, darah tidak “terkumpul” di dalam rahim.

Namun, jika period tiba-tiba tidak datang tanpa sebab yang diketahui, ia tetap patut dinilai berdasarkan umur, kemungkinan kehamilan dan simptom lain.

Cara Memantau Kitaran Haid

Sebelum berjumpa doktor, rekod beberapa bulan boleh membantu.

Catat:

1. tarikh hari pertama setiap period
2. tarikh period berakhir
3. jumlah hari antara dua period
4. sama ada darah ringan, sederhana atau sangat banyak
5. spotting antara period
6. tahap sakit
7. perubahan berat badan
8. penggunaan ubat atau kontraseptif
9. simptom seperti jerawat atau pertumbuhan bulu
10. keputusan ujian kehamilan jika berkaitan

Anda boleh menggunakan aplikasi telefon atau kalendar biasa.

Tujuannya bukan untuk obses dengan tarikh period, tetapi untuk mengenal pasti pola.

Mitos vs Fakta Haid Tidak Teratur

Mitos: Period mesti datang tepat setiap 28 hari.
Fakta: Panjang kitaran berbeza antara individu dan sedikit perubahan boleh berlaku.

Mitos: Period tak teratur mesti disebabkan PMOS.
Fakta: Kehamilan, stres, perubahan berat badan, senaman, kontraseptif dan masalah tiroid juga boleh mempengaruhi kitaran.

Mitos: Period lewat sekali bermaksud hormon rosak.
Fakta: Satu perubahan sementara tidak semestinya menunjukkan penyakit hormon.

Mitos: Ultrasound menunjukkan ovari polisistik bermaksud seseorang pasti mempunyai PMOS.
Fakta: Diagnosis PMOS memerlukan penilaian berdasarkan gabungan kriteria dan pengecualian punca lain.

Kesimpulan

Haid tidak teratur mempunyai banyak kemungkinan punca.

Ada perubahan yang boleh berlaku secara normal, terutama ketika awal remaja, selepas bersalin, ketika menggunakan kontraseptif hormon atau menghampiri menopaus.

Stres, perubahan berat badan, kekurangan tenaga dan latihan fizikal terlalu intensif juga boleh mengganggu ovulasi.

Pada masa sama, period yang terus tidak menentu boleh menjadi petunjuk kepada masalah seperti PMOS, gangguan tiroid atau prolaktin tinggi.

Perkara paling berguna ialah melihat corak, bukan satu tarikh semata-mata.

Jika period yang sebelum ini stabil berubah dengan ketara, tidak datang selama beberapa bulan, berlaku terlalu kerap, sangat banyak atau disertai simptom lain, dapatkan pemeriksaan untuk mengenal pasti puncanya.

Soalan Lazim Haid Tidak Teratur