Apakah Itu Kanser? Kenali Faktor Risiko dan Tanda Awal Kanser

Kanser sering dianggap sebagai satu penyakit, sedangkan istilah ini sebenarnya merujuk kepada sekumpulan besar penyakit yang boleh bermula pada hampir mana-mana organ atau tisu tubuh. Setiap jenis kanser mempunyai ciri, kadar pertumbuhan, risiko penyebaran dan tindak balas terhadap rawatan yang berbeza.

Di Malaysia, kanser merupakan masalah kesihatan awam yang besar. Anggaran Global Cancer Observatory bagi tahun 2024 merekodkan kira-kira 54,586 kes kanser baharu dan 32,830 kematian akibat kanser di Malaysia. Kanser payudara, kolorektal dan paru-paru merupakan tiga kanser paling kerap secara keseluruhan berdasarkan anggaran tersebut. Angka ini ialah anggaran epidemiologi, bukannya bilangan pesakit yang didiagnosis secara langsung dalam satu sistem hospital.

Walaupun kanser boleh menjadi penyakit yang serius, diagnosis kanser bukan secara automatik bermaksud tiada harapan. Banyak jenis kanser mempunyai peluang rawatan yang baik, khususnya apabila dikesan lebih awal dan dirawat dengan kaedah yang sesuai.

Masalahnya, tanda awal kanser tidak semestinya jelas. Sesetengah kanser tidak menyebabkan simptom pada peringkat awal, manakala simptom seperti keletihan, batuk, sakit perut atau penurunan berat badan juga boleh berpunca daripada banyak keadaan bukan kanser.

Oleh sebab itu, tujuan mengenali tanda awal kanser bukan untuk membuat diagnosis sendiri. Tujuannya adalah untuk mengenal pasti perubahan tubuh yang luar biasa, berterusan atau semakin teruk supaya pemeriksaan perubatan tidak ditangguhkan.

Apakah Itu Kanser?

Kanser ialah penyakit yang berlaku apabila sebahagian sel dalam tubuh membesar dan membahagi tanpa kawalan. Sel abnormal ini boleh melampaui sempadan asalnya, menyerang tisu berdekatan dan dalam sesetengah keadaan merebak ke organ lain.

Tubuh manusia mengandungi bertrilion sel. Dalam keadaan normal, sel membesar dan membahagi apabila tubuh memerlukan sel baharu. Sel yang telah tua, rosak atau tidak lagi diperlukan akan mati melalui proses yang terkawal.

Kanser mula terbentuk apabila sistem kawalan ini terganggu. Sel yang sepatutnya berhenti membahagi atau mati terus hidup dan menghasilkan lebih banyak sel abnormal. Lama-kelamaan, sel tersebut boleh membentuk satu ketumbuhan atau tumor.

Tidak semua kanser menghasilkan tumor pepejal. Kanser darah seperti leukemia boleh berlaku apabila sel darah abnormal bertambah secara tidak terkawal dalam darah atau sumsum tulang.

Bagaimanakah Kanser Terbentuk?

Kanser pada asasnya ialah penyakit yang melibatkan perubahan pada gen yang mengawal fungsi sel. Gen merupakan bahagian DNA yang mengandungi arahan tentang cara sel berkembang, membahagi, membaiki kerosakan dan mati.

Perubahan genetik boleh:

• diwarisi daripada ibu atau bapa;
• berlaku secara rawak ketika sel membahagi;
• terbentuk akibat peningkatan usia;
• dipengaruhi oleh tembakau;
• dipengaruhi oleh alkohol;
• berlaku akibat sinaran ultraungu atau radiasi mengion;
• berpunca daripada bahan kimia tertentu;
• berkaitan dengan jangkitan tertentu;
• terkumpul selepas keradangan atau kerosakan tisu yang berpanjangan.

Kanser biasanya tidak terbentuk akibat satu perubahan genetik sahaja. Dalam banyak keadaan, beberapa perubahan perlu terkumpul sebelum sel normal memperoleh ciri kanser.

Prosesnya boleh digambarkan seperti berikut:

1. DNA dalam satu sel mengalami kerosakan atau perubahan.
2. Sistem pembaikan sel gagal membetulkan kerosakan tersebut.
3. Sel tidak bertindak balas terhadap arahan untuk berhenti membahagi.
4. Sel abnormal terus hidup dan menghasilkan lebih banyak sel abnormal.
5. Kumpulan sel tersebut membentuk tumor atau penyakit dalam darah.
6. Sel kanser menyerang tisu di sekelilingnya.
7. Sebahagian sel boleh memasuki saluran darah atau sistem limfa.
8. Sel tersebut bergerak dan membentuk kanser di bahagian tubuh lain.

Perubahan sel ini lazimnya berlaku secara berperingkat. Sesetengah tisu mungkin melalui fasa perubahan pra-kanser sebelum berkembang menjadi kanser invasif. Perubahan pra-kanser tidak semestinya akan menjadi kanser, tetapi sesetengah lesion perlu dipantau atau dirawat bagi mengurangkan risiko perkembangan lanjut.

Apakah Itu Metastasis?

Metastasis bermaksud penyebaran sel kanser dari lokasi asal ke bahagian tubuh yang lain. Sel kanser boleh bergerak melalui darah atau sistem limfa sebelum membentuk tumor baharu.

Kanser tetap dinamakan berdasarkan organ tempat ia bermula.

Sebagai contoh, jika kanser payudara merebak ke paru-paru, penyakit tersebut dipanggil kanser payudara metastatik, bukannya kanser paru-paru. Sel dalam tumor paru-paru itu masih mempunyai ciri sel kanser payudara.

Metastasis penting kerana ia boleh mengganggu fungsi organ lain dan menjadikan rawatan lebih kompleks. Walau bagaimanapun, kanser metastatik masih boleh dirawat. Matlamat rawatan mungkin untuk mengecilkan kanser, mengawal pertumbuhannya, mengurangkan simptom dan memanjangkan hayat.

Adakah Semua Tumor Merupakan Kanser?

Tidak. Tumor secara umum boleh dibahagikan kepada tumor benign dan tumor malignan.

Walaupun tumor benign bukan kanser, ia tidak semestinya tidak berbahaya. Tumor benign yang besar atau terletak di otak, saraf, saluran pernafasan atau organ penting masih boleh menyebabkan komplikasi serius.

Sebaliknya, tidak semua kanser membentuk ketulan. Leukemia, sebagai contoh, biasanya melibatkan sel darah dan sumsum tulang tanpa membentuk satu tumor pepejal yang jelas.

Jenis Utama Kanser

Kanser boleh dikelaskan berdasarkan jenis sel atau tisu tempat penyakit bermula.

Karsinoma

Karsinoma bermula pada sel epitelium yang melapisi permukaan luar atau bahagian dalam organ. Ia merupakan kategori yang merangkumi banyak jenis kanser biasa, termasuk:

• kanser payudara;
• kanser paru-paru;
• kanser prostat;
• kanser kolorektal;
• kanser serviks;
• kanser hati;
• kanser perut.

Sarkoma

Sarkoma bermula pada tulang atau tisu penghubung seperti:

• otot;
• lemak;
• saluran darah;
• tendon;
• ligamen;
• tulang rawan.

Sarkoma lebih jarang berbanding karsinoma.

Leukemia

Leukemia bermula pada tisu pembentuk darah, terutamanya sumsum tulang. Tubuh menghasilkan sel darah abnormal yang boleh mengganggu penghasilan sel darah merah, sel darah putih dan platelet yang normal.

Limfoma

Limfoma bermula pada limfosit, iaitu sejenis sel darah putih dalam sistem imun. Dua kumpulan utamanya ialah:

• limfoma Hodgkin;
• limfoma bukan Hodgkin.

Myeloma berbilang

Myeloma berbilang melibatkan sel plasma, iaitu sel imun yang menghasilkan antibodi. Sel plasma abnormal boleh terkumpul dalam sumsum tulang dan menjejaskan tulang, darah, buah pinggang serta sistem imun.

Kanser otak dan sistem saraf pusat

Tumor otak dan saraf tunjang terdiri daripada pelbagai jenis. Kesan penyakit banyak bergantung pada lokasi tumor, saiz dan struktur otak yang terlibat.

Tidak semua tumor otak bersifat malignan. Namun, tumor benign dalam otak tetap boleh menjadi serius kerana ruang dalam tengkorak adalah terhad.

Apakah Punca Kanser?

Bagi kebanyakan pesakit, doktor tidak dapat menentukan satu punca tunggal yang menyebabkan kanser. Kanser biasanya berlaku akibat gabungan:

• perubahan genetik;
• peningkatan usia;
• pendedahan persekitaran;
• tabiat gaya hidup;
• jangkitan;
• penyakit tertentu;
• faktor hormon;
• peluang atau ralat rawak ketika sel membahagi.

Penting untuk membezakan antara punca dan faktor risiko.

Faktor risiko ialah sesuatu yang meningkatkan kebarangkalian seseorang mendapat kanser. Ia tidak bermaksud orang tersebut pasti akan menghidap kanser.

Sebagai contoh, merokok meningkatkan risiko kanser paru-paru dengan ketara, tetapi tidak semua perokok mendapat kanser paru-paru. Pada masa sama, individu yang tidak pernah merokok juga boleh menghidap penyakit tersebut.

Mencari satu kesalahan tertentu dalam gaya hidup pesakit boleh menghasilkan stigma yang tidak wajar. Kanser bukan hukuman dan bukan semestinya berpunca daripada kegagalan seseorang menjaga kesihatan.

Faktor Risiko Kanser yang Tidak Boleh Diubah

1. Umur

Risiko kebanyakan jenis kanser meningkat dengan usia. Hal ini berkaitan dengan pengumpulan kerosakan DNA, tempoh pendedahan yang lebih panjang kepada faktor risiko dan penurunan kecekapan mekanisme pembaikan sel.

Namun, kanser bukan penyakit orang tua semata-mata. Kanak-kanak, remaja dan orang dewasa muda juga boleh mendapat kanser. Jenis kanser yang berlaku pada golongan muda mungkin berbeza daripada kanser yang lazim pada usia lanjut.

2. Sejarah keluarga

Mempunyai ahli keluarga yang menghidap kanser boleh meningkatkan risiko dalam keadaan tertentu. Namun, kanser dalam keluarga tidak semestinya disebabkan gen yang diwarisi.

Ahli keluarga juga mungkin berkongsi:

• persekitaran yang sama;
• tabiat merokok;
• corak pemakanan;
• tahap aktiviti fizikal;
• pendedahan pekerjaan;
• jangkitan tertentu.

Corak sejarah keluarga yang patut dibincangkan dengan doktor termasuk:

• beberapa saudara terdekat mendapat jenis kanser yang sama;
• kanser berlaku pada usia lebih muda daripada kebiasaan;
• seseorang mendapat lebih daripada satu jenis kanser;
• kanser tertentu berulang dalam beberapa generasi;
• terdapat gabungan kanser yang dikaitkan dengan sindrom keturunan.

3. Mutasi gen yang diwarisi

Sebahagian kanser berkaitan dengan perubahan gen yang diwarisi, seperti perubahan pada gen BRCA1, BRCA2 atau gen yang terlibat dalam sindrom Lynch.

Walau bagaimanapun, kebanyakan kanser bukan disebabkan mutasi keturunan secara langsung. Ujian genetik tidak diperlukan untuk semua orang dan tidak wajar dilakukan hanya kerana rasa takut.

Seseorang yang mempunyai sejarah keluarga mencurigakan boleh dirujuk untuk kaunseling genetik. Kaunselor atau doktor akan menilai:

• corak kanser dalam keluarga;
• usia ketika kanser didiagnosis;
• jenis kanser;
• siapa yang patut menjalani ujian terlebih dahulu;
• kesan keputusan ujian terhadap ahli keluarga lain.

4. Faktor biologi dan hormon

Sesetengah kanser dipengaruhi oleh organ pembiakan, pendedahan hormon dan faktor biologi tertentu. Contohnya, kanser prostat berlaku pada individu yang mempunyai prostat, manakala kanser serviks bermula pada serviks.

Walau bagaimanapun, risiko sebenar jarang ditentukan oleh satu faktor biologi sahaja.

Faktor Risiko Kanser yang Boleh Dikurangkan

Analisis WHO dan IARC yang diterbitkan pada 2026 menganggarkan kira-kira 38% kes kanser global boleh dicegah melalui pengurangan faktor risiko dan pelaksanaan strategi pencegahan yang telah terbukti. Ini tidak bermaksud semua kanser boleh dicegah, tetapi menunjukkan bahawa langkah kesihatan awam dan perubahan gaya hidup mempunyai kesan yang besar.

1. Penggunaan tembakau

Tembakau ialah antara faktor risiko kanser yang paling penting dan boleh dicegah. Risiko bukan hanya terhad kepada kanser paru-paru.

Penggunaan tembakau dikaitkan dengan kanser pada:

• mulut;
• tekak;
• larinks;
• esofagus;
• paru-paru;
• pankreas;
• buah pinggang;
• pundi kencing;
• serviks;
• perut;
• usus besar dan rektum.

Asap rokok pasif turut mengandungi bahan karsinogen. Rokok elektronik pula bukan produk bebas risiko. Walaupun profil bahayanya berbeza daripada rokok konvensional, ia bukan kaedah selamat untuk individu yang tidak merokok.

Berhenti merokok tetap bermanfaat walaupun seseorang telah merokok selama bertahun-tahun.

2. Pengambilan alkohol

Alkohol meningkatkan risiko beberapa jenis kanser, termasuk kanser:

• mulut;
• tekak;
• esofagus;
• hati;
• payudara;
• kolorektal.

Risiko umumnya meningkat apabila jumlah pengambilan bertambah. Gabungan alkohol dan tembakau boleh meningkatkan risiko kanser mulut, tekak dan esofagus dengan lebih ketara.

Tiada jenis minuman beralkohol yang boleh dianggap sebagai minuman pencegah kanser.

3. Berat badan berlebihan dan obesiti

Lemak badan berlebihan boleh mempengaruhi:

• tahap hormon;
• keradangan kronik;
• metabolisme insulin;
• faktor pertumbuhan sel.

Keadaan ini dikaitkan dengan peningkatan risiko beberapa kanser. Namun, berat badan bukan ukuran moral dan bukan satu-satunya penentu kesihatan.

Pendekatan lebih praktikal ialah memperbaiki corak makan, meningkatkan aktiviti fizikal, tidur mencukupi dan mendapatkan rawatan bagi gangguan metabolik apabila diperlukan.

4. Kurang aktiviti fizikal

Aktiviti fizikal membantu mengawal berat badan, meningkatkan sensitiviti insulin dan mengurangkan masa duduk.

Sasaran senaman perlu disesuaikan dengan umur, tahap kecergasan dan penyakit sedia ada. Individu yang tidak aktif tidak perlu bermula dengan senaman berat. Berjalan, menaiki tangga, latihan kekuatan ringan dan mengurangkan tempoh duduk juga bermanfaat.

5. Corak pemakanan yang tidak seimbang

Tiada satu makanan yang secara sendirinya menjadi punca semua kanser. Risiko lebih banyak dipengaruhi oleh corak pemakanan dalam tempoh yang panjang.

Antara amalan yang lebih munasabah ialah:

• mengambil lebih banyak sayur dan buah;
• memilih bijirin penuh;
• mengambil kekacang;
• mendapatkan serat yang mencukupi;
• mengehadkan daging diproses;
• mengehadkan makanan ultra-proses;
• mengurangkan minuman bergula;
• mengawal saiz hidangan.

Produk yang mendakwa boleh “detoks”, “membunuh sel kanser” atau “mengalkalikan darah” tidak patut dianggap sebagai pengganti pencegahan atau rawatan perubatan.

6. Sinaran ultraungu

Pendedahan berlebihan kepada sinaran ultraungu daripada matahari atau alat penyamakan kulit boleh merosakkan DNA sel kulit.

Langkah perlindungan termasuk:

• menggunakan pelindung matahari;
• memakai topi dan pakaian perlindungan;
• mencari tempat teduh;
• mengelakkan matahari terik;
• tidak menggunakan alat penyamakan kulit;
• memeriksa perubahan pada tahi lalat dan kulit.

7. Pendedahan pekerjaan dan persekitaran

Sesetengah pekerjaan boleh melibatkan pendedahan kepada bahan karsinogen seperti:

• asbestos;
• benzena;
• arsenik;
• silika;
• bahan kimia industri tertentu;
• radiasi mengion;
• asap diesel;
• habuk tertentu.

Majikan dan pekerja perlu mematuhi prosedur keselamatan, menggunakan peralatan perlindungan yang sesuai dan mengurangkan pendedahan pada sumbernya.

8. Jangkitan tertentu

Sebahagian kanser berkaitan dengan jangkitan kronik, termasuk:

• human papillomavirus atau HPV;
• virus hepatitis B;
• virus hepatitis C;
• Helicobacter pylori;
• virus Epstein Barr;
• human immunodeficiency virus atau HIV dalam konteks tertentu.

Mendapat jangkitan tidak bermaksud seseorang pasti mendapat kanser. Kebanyakan jangkitan tidak berkembang menjadi kanser, tetapi pencegahan, vaksinasi dan rawatan jangkitan boleh mengurangkan risiko.

Vaksin HPV membantu mencegah beberapa kanser yang disebabkan HPV. Vaksin hepatitis B pula membantu mencegah jangkitan hepatitis B yang boleh membawa kepada sirosis dan kanser hati.

Apakah Tanda Awal Kanser?

Tiada satu simptom yang boleh mengesahkan kanser. Tanda awal berbeza mengikut:

• jenis kanser;
• lokasi;
• saiz;
• kadar pertumbuhan;
• organ yang terjejas;
• sama ada kanser telah merebak.

Banyak simptom kanser turut berlaku dalam penyakit biasa. Yang lebih penting ialah corak perubahan.

Dapatkan pemeriksaan jika perubahan itu:

• baharu;
• luar biasa bagi diri anda;
• tidak mempunyai punca yang jelas;
• berterusan;
• berulang;
• semakin teruk;
• disertai faktor risiko lain.

1. Ketulan atau bengkak yang tidak hilang

Ketulan boleh muncul pada:

• payudara;
• leher;
• ketiak;
• pangkal paha;
• testis;
• kulit;
• bahagian abdomen.

Banyak ketulan berpunca daripada cyst, jangkitan atau tumor benign. Namun, ketulan yang tidak hilang, membesar, terasa keras atau disertai perubahan lain perlu diperiksa.

Jangan menganggap ketulan selamat hanya kerana ia tidak sakit. Sesetengah ketulan kanser tidak menyebabkan kesakitan pada peringkat awal.

2. Penurunan berat badan tanpa sebab

Berat badan boleh turun kerana perubahan diet, peningkatan aktiviti, tekanan, penyakit tiroid, diabetes, masalah penghadaman atau jangkitan.

Namun, penurunan berat badan yang tidak dirancang perlu dinilai, terutama jika disertai:

• hilang selera makan;
• cepat kenyang;
• keletihan;
• sakit berpanjangan;
• perubahan tabiat usus;
• demam atau peluh malam.

3. Keletihan yang luar biasa

Keletihan akibat kanser biasanya bukan sekadar mengantuk selepas hari yang sibuk. Ia boleh terasa berpanjangan dan tidak pulih sepenuhnya walaupun selepas berehat.

Keletihan juga boleh disebabkan anemia, gangguan tidur, tekanan, kemurungan, jangkitan, penyakit jantung atau masalah hormon. Pemeriksaan diperlukan untuk menentukan puncanya.

4. Pendarahan yang luar biasa

Pendarahan yang tidak dapat dijelaskan tidak patut diabaikan. Contohnya:

• darah dalam najis;
• air kencing berdarah;
• batuk berdarah;
• muntah darah;
• pendarahan faraj selepas menopaus;
• pendarahan antara haid;
• pendarahan selepas hubungan seks;
• lelehan puting berdarah.

Pendarahan bukan semestinya kanser, tetapi ia memerlukan penilaian kerana boleh berpunca daripada penyakit serius lain.

5. Perubahan tabiat membuang air besar

Perubahan yang perlu diberi perhatian termasuk:

• cirit-birit berpanjangan;
• sembelit yang baharu;
• perubahan bentuk najis;
• kekerapan membuang air besar berubah;
• rasa belum selesai selepas membuang air besar;
• darah pada atau di dalam najis;
• sakit atau kembung abdomen berterusan.

Kanser kolorektal boleh berlaku tanpa simptom pada peringkat awal. Apabila simptom muncul, ia boleh termasuk darah dalam najis, perubahan tabiat usus, sakit abdomen, penurunan berat badan, keletihan dan kekurangan zat besi.

6. Perubahan ketika membuang air kecil

Simptom yang patut diperiksa termasuk:

• sukar memulakan aliran kencing;
• aliran kencing lemah;
• kerap kencing;
• bangun malam dengan lebih kerap untuk kencing;
• rasa pundi kencing tidak kosong;
• sakit ketika kencing;
• darah dalam air kencing.

Masalah ini sering disebabkan jangkitan, batu karang atau pembesaran prostat benign. Namun, pemeriksaan tetap diperlukan jika simptom berterusan atau terdapat darah.

7. Batuk atau suara serak berpanjangan

Batuk biasanya berpunca daripada jangkitan, asma, alahan, refluks asid atau penyakit paru-paru.

Berjumpa doktor jika batuk:

• tidak pulih;
• semakin teruk;
• disertai suara serak;
• menyebabkan sesak nafas;
• disertai sakit dada;
• menghasilkan darah;
• berlaku bersama penurunan berat badan.

8. Kesukaran menelan

Rasa makanan tersangkut, sakit ketika menelan atau kesukaran menelan yang semakin teruk perlu dinilai.

Ia boleh berpunca daripada refluks asid, radang, gangguan saraf atau penyempitan esofagus. Dalam sesetengah keadaan, ia boleh menjadi tanda kanser mulut, tekak atau esofagus.

9. Luka yang tidak sembuh

Luka pada kulit atau dalam mulut yang tidak sembuh memerlukan pemeriksaan, terutama jika lesion itu:

• semakin besar;
• mudah berdarah;
• berkerak berulang;
• berubah warna;
• sakit;
• berada pada kawasan yang kerap terdedah kepada matahari;
• berlaku pada pengguna tembakau.

10. Perubahan tahi lalat atau kulit

Perhatikan tahi lalat yang mengalami:

• bentuk tidak simetri;
• tepi tidak sekata;
• lebih daripada satu warna;
• pertambahan saiz;
• perubahan dari masa ke masa;
• gatal;
• pendarahan;
• luka atau kerak.

Perubahan kulit lain seperti jaundis, kemerahan berpanjangan atau perubahan warna yang tidak dapat dijelaskan juga perlu dinilai mengikut konteks.

11. Sakit yang berterusan

Kebanyakan kesakitan bukan disebabkan kanser. Namun, sakit yang berpanjangan, semakin kuat atau tidak mempunyai punca yang jelas perlu diperiksa.

Kanser boleh menyebabkan sakit apabila tumor:

• menekan saraf;
• menyerang tulang;
• menyumbat organ;
• menyebabkan keradangan;
• menjejaskan fungsi tisu.

12. Demam atau peluh malam

Demam selalunya berpunca daripada jangkitan. Namun, demam atau peluh malam yang kerap tanpa jangkitan yang jelas boleh berlaku dalam sesetengah kanser darah dan limfa.

Ia lebih membimbangkan jika disertai:

• penurunan berat badan;
• bengkak kelenjar;
• pucat;
• mudah lebam;
• jangkitan berulang;
• keletihan teruk.

Tanda Kanser Mengikut Bahagian Tubuh

Senarai ini bukan alat diagnosis. Simptom perlu dinilai bersama usia, tempoh simptom, pemeriksaan fizikal dan faktor risiko individu.

Bolehkah Kanser Berlaku Tanpa Simptom?

Ya. Sesetengah kanser tidak menyebabkan simptom pada peringkat awal. Tumor mungkin masih terlalu kecil atau belum mengganggu fungsi organ.

Simptom mungkin hanya timbul apabila:

• tumor membesar;
• saluran dalam organ tersumbat;
• saraf atau struktur berdekatan tertekan;
• berlaku pendarahan;
• fungsi organ terjejas;
• kanser telah merebak.

Inilah sebabnya saringan boleh menjadi penting bagi jenis kanser tertentu. Saringan bertujuan mengesan penyakit atau perubahan pra-kanser sebelum seseorang mengalami simptom.

Perbezaan Saringan dengan Pengesanan Awal

Istilah ini sering digunakan seolah-olah membawa maksud yang sama, tetapi sebenarnya berbeza.

Saringan kanser

Saringan dilakukan kepada individu yang belum mempunyai simptom.

Contohnya termasuk:

• mamogram;
• ujian HPV;
• ujian Pap;
• ujian darah tersembunyi dalam najis;
• kolonoskopi dalam situasi tertentu;
• CT dos rendah bagi individu terpilih yang berisiko tinggi untuk kanser paru-paru.

Pengesanan awal

Pengesanan awal merujuk kepada tindakan mengenali simptom, mendapatkan pemeriksaan dan menjalani diagnosis tanpa kelewatan yang tidak perlu.

WHO menegaskan bahawa diagnosis awal bagi pesakit yang telah mempunyai simptom dapat meningkatkan peluang rawatan berjaya, mengurangkan komplikasi dan menurunkan kos rawatan.

Saringan bukan diagnosis

Keputusan saringan yang abnormal tidak bermaksud seseorang pasti menghidap kanser. Ujian susulan mungkin diperlukan.

Saringan juga mempunyai kemungkinan mudarat, termasuk:

• keputusan positif palsu;
• kebimbangan;
• ujian invasif yang tidak diperlukan;
• keputusan negatif palsu;
• pengesanan kanser yang mungkin tidak akan menyebabkan masalah sepanjang hayat;
• komplikasi prosedur.

Oleh itu, jadual saringan perlu ditentukan berdasarkan umur, sejarah keluarga, keadaan kesihatan dan risiko peribadi.

Jenis Saringan Kanser yang Biasa

Saringan kanser payudara

Mamogram boleh mengesan perubahan dalam payudara sebelum ketulan dapat dirasai. Masa dan kekerapan saringan bergantung pada umur dan tahap risiko.

Individu berisiko tinggi mungkin memerlukan penilaian lebih awal atau kaedah tambahan. Pemeriksaan sendiri tidak menggantikan mamogram, tetapi mengenali keadaan normal payudara boleh membantu seseorang menyedari perubahan baharu.

Saringan kanser serviks

Saringan boleh melibatkan:

• ujian HPV;
• ujian Pap;
• gabungan kedua-duanya dalam keadaan tertentu.

Ujian ini mencari jangkitan HPV berisiko tinggi atau perubahan sel sebelum menjadi kanser invasif. Individu yang telah menerima vaksin HPV masih perlu mengikuti nasihat saringan kerana vaksin tidak melindungi daripada semua jenis HPV penyebab kanser.

Saringan kanser kolorektal

Kaedah saringan boleh merangkumi:

• ujian imunokimia najis;
• ujian darah tersembunyi dalam najis;
• kolonoskopi;
• prosedur pengimejan tertentu.

Keputusan ujian najis yang positif biasanya perlu disusuli dengan kolonoskopi. Individu yang mempunyai sejarah polip, penyakit radang usus, kanser kolorektal terdahulu atau sejarah keluarga mungkin memerlukan pelan berbeza.

Saringan kanser paru-paru

CT dos rendah boleh dipertimbangkan bagi sesetengah individu berisiko tinggi berdasarkan umur dan sejarah merokok.

Ia bukan saringan untuk semua orang. X-ray dada biasa juga tidak sepatutnya dianggap sebagai pengganti program CT dos rendah yang disusun dengan betul.

Adakah ujian darah boleh mengesan semua kanser?

Tidak. Tiada satu ujian darah rutin yang boleh mengesan atau menolak semua jenis kanser.

Penanda tumor juga tidak sesuai digunakan sebagai saringan umum tanpa sebab klinikal. Penanda tertentu boleh meningkat akibat keadaan bukan kanser atau kekal normal walaupun kanser wujud.

Pakej “saringan semua kanser” yang hanya menggunakan ujian darah perlu dinilai secara kritikal. Tanyakan:

1. Adakah ujian tersebut disokong oleh kajian yang kukuh?
2. Adakah ia disyorkan untuk populasi umum?
3. Apakah kadar keputusan positif palsu?
4. Apakah ujian susulan jika keputusan abnormal?
5. Adakah pengesanan melalui ujian itu terbukti mengurangkan kematian?

Bilakah Perlu Berjumpa Doktor?

Buat pemeriksaan sekiranya anda mengalami:

• ketulan baharu;
• pendarahan luar biasa;
• darah dalam najis atau air kencing;
• batuk berpanjangan;
• perubahan tabiat usus;
• kesukaran menelan;
• luka tidak sembuh;
• perubahan tahi lalat;
• penurunan berat badan tanpa sebab;
• keletihan luar biasa;
• simptom berulang atau semakin teruk.

Jangan menunggu tempoh tertentu jika simptom kelihatan serius. Nasihat umum seperti “tunggu dua minggu dahulu” tidak sesuai untuk semua keadaan.

Batuk berdarah, pendarahan selepas menopaus, ketulan testis, darah dalam air kencing dan ketulan payudara baharu wajar dinilai dengan lebih segera.

Tanda yang Memerlukan Rawatan Segera

Pergi ke jabatan kecemasan atau hubungi 999 jika terdapat:

• kesukaran bernafas yang teruk;
• batuk darah dalam jumlah banyak;
• muntah darah;
• pendarahan yang tidak berhenti;
• pengsan atau kekeliruan;
• sawan pertama kali;
• kelemahan sebelah badan;
• sakit kepala mendadak dan sangat kuat;
• sakit dada yang teruk;
• muntah berterusan sehingga tidak mampu minum;
• keadaan pesakit merosot dengan cepat.

Tanda kecemasan ini tidak semestinya berpunca daripada kanser, tetapi boleh menunjukkan penyakit serius yang memerlukan rawatan segera.

Bagaimanakah Kanser Didiagnosis?

Tiada satu ujian yang boleh mendiagnosis semua kanser. Proses diagnosis disesuaikan dengan simptom, organ yang terlibat dan keputusan pemeriksaan awal.

Sejarah kesihatan

Doktor mungkin bertanya tentang:

• bila simptom bermula;
• sama ada simptom semakin teruk;
• perubahan berat badan;
• sejarah merokok;
• penggunaan alkohol;
• pekerjaan;
• ubat dan suplemen;
• penyakit terdahulu;
• sejarah kanser dalam keluarga.

Pemeriksaan fizikal

Doktor boleh memeriksa:

• ketulan;
• kelenjar limfa;
• kulit;
• mulut;
• payudara;
• abdomen;
• paru-paru;
• sistem saraf;
• organ tertentu berdasarkan simptom.

Ujian makmal

Ujian darah, air kencing atau najis boleh mengenal pasti anemia, pendarahan, gangguan fungsi organ atau perubahan lain.

Keputusan abnormal tidak semestinya kanser. Begitu juga, keputusan normal tidak semestinya menolak semua kanser.

Pengimejan

Pengimejan mungkin melibatkan:

• X-ray;
• ultrasound;
• mamogram;
• CT;
• MRI;
• PET;
• imbasan tulang.

Ujian dipilih berdasarkan lokasi dan jenis penyakit yang disyaki.

Endoskopi

Endoskopi menggunakan alat berkamera untuk melihat bahagian dalam organ. Contohnya:

• gastroskopi;
• kolonoskopi;
• bronkoskopi;
• sistoskopi.

Biopsi

Biopsi ialah pengambilan sampel sel atau tisu untuk diperiksa oleh pakar patologi.

Dalam banyak keadaan, biopsi diperlukan untuk mengesahkan kanser. Pemeriksaan patologi boleh menentukan:

• sama ada sel itu kanser;
• jenis kanser;
• gred;
• ciri molekul;
• protein atau reseptor tertentu;
• ujian tambahan yang boleh membantu memilih rawatan.

Biopsi yang dilakukan mengikut teknik perubatan standard tidak dianggap menyebabkan kanser merebak.

Apakah Maksud Tahap Kanser?

Tahap menerangkan sejauh mana kanser berada dalam tubuh. Ia boleh mengambil kira:

• saiz tumor;
• kedalaman serangan;
• penglibatan kelenjar limfa;
• penyebaran ke organ lain.

Banyak kanser menggunakan sistem TNM:

• T merujuk kepada tumor utama;
• N merujuk kepada kelenjar limfa;
• M merujuk kepada metastasis.

Tahap juga boleh diringkaskan daripada tahap 0 hingga IV, tetapi sistem sebenar berbeza mengikut jenis kanser.

Secara umum:

• Tahap 0: sel abnormal atau kanser setempat yang belum menyerang tisu lebih dalam;
• Tahap I: kanser masih kecil atau setempat;
• Tahap II dan III: kanser lebih besar atau melibatkan tisu dan kelenjar berhampiran;
• Tahap IV: kanser telah merebak ke bahagian tubuh lain.

Tidak semua kanser menggunakan sistem tahap ini. Leukemia dan sesetengah tumor otak mempunyai sistem klasifikasi tersendiri.

Apakah Perbezaan Tahap dan Gred?

Tahap dan gred bukan perkara yang sama.

Tahap menerangkan lokasi, saiz dan penyebaran kanser.

Gred menerangkan rupa sel kanser di bawah mikroskop berbanding sel normal.

Sel gred rendah biasanya kelihatan lebih menyerupai sel normal dan mungkin berkembang lebih perlahan. Sel gred tinggi kelihatan lebih abnormal dan selalunya mempunyai tingkah laku lebih agresif.

Walau bagaimanapun, tafsiran gred bergantung pada jenis kanser.

Bagaimanakah Kanser Dirawat?

Rawatan bergantung pada:

• jenis kanser;
• tahap;
• gred;
• lokasi;
• ciri molekul;
• umur;
• keadaan kesihatan;
• matlamat pesakit;
• rawatan terdahulu.

Rawatan mungkin melibatkan satu atau beberapa pendekatan.

Pembedahan

Pembedahan digunakan untuk membuang tumor dan kadangkala tisu atau kelenjar limfa berdekatan.

Radioterapi

Radioterapi menggunakan radiasi bertenaga tinggi untuk memusnahkan atau merosakkan sel kanser.

Kemoterapi

Kemoterapi menggunakan ubat yang membunuh atau menghalang pembahagian sel kanser.

Terapi hormon

Terapi hormon digunakan bagi kanser tertentu yang dipengaruhi hormon, seperti sesetengah kanser payudara dan prostat.

Terapi sasaran

Terapi sasaran bertindak terhadap perubahan molekul tertentu dalam sel kanser.

Imunoterapi

Imunoterapi membantu sistem imun mengenali atau menyerang sel kanser.

Pemindahan sel stem

Rawatan ini boleh digunakan bagi sesetengah leukemia, limfoma dan myeloma.

Penjagaan paliatif

Penjagaan paliatif bertujuan mengawal sakit, loya, sesak nafas, keletihan dan tekanan emosi. Ia boleh diberikan pada mana-mana tahap penyakit bersama rawatan kanser aktif.

Penjagaan paliatif bukan bermaksud doktor telah berhenti merawat pesakit.

Cara Mengurangkan Risiko Kanser

Tiada cara yang dapat menjamin seseorang tidak akan mendapat kanser. Namun, beberapa langkah boleh menurunkan risiko.

1. Jangan gunakan tembakau

Berhenti merokok dan elakkan asap rokok pasif. Dapatkan bantuan doktor, farmasi atau klinik berhenti merokok jika sukar berhenti sendiri.

2. Hadkan atau elakkan alkohol

Semakin rendah pengambilan, semakin rendah risiko yang berkaitan dengan alkohol.

3. Kekalkan corak pemakanan seimbang

Fokus pada:

• sayur;
• buah;
• kekacang;
• bijirin penuh;
• protein yang sesuai;
• pengambilan serat;
• saiz hidangan munasabah.

4. Aktif secara fizikal

Gabungkan pergerakan harian, aktiviti aerobik dan latihan kekuatan mengikut kemampuan.

5. Lindungi kulit

Kurangkan pendedahan ultraungu, gunakan pelindung matahari dan periksa perubahan kulit.

6. Dapatkan vaksin yang sesuai

Pastikan vaksin HPV dan hepatitis B diambil mengikut kelayakan serta nasihat profesional kesihatan.

7. Rawat jangkitan kronik

Dapatkan pemeriksaan dan rawatan bagi hepatitis, Helicobacter pylori atau jangkitan lain apabila disyorkan.

8. Kurangkan pendedahan karsinogen di tempat kerja

Gunakan alat perlindungan dan patuhi prosedur keselamatan.

9. Sertai saringan yang sesuai

Berbincang dengan doktor tentang saringan berdasarkan umur, sejarah keluarga dan faktor risiko anda.

10. Jangan abaikan perubahan tubuh

Pemeriksaan awal tidak semestinya menemui kanser. Namun, ia boleh membantu mengesan banyak keadaan lain yang juga memerlukan rawatan.

Mitos dan Fakta Tentang Kanser

Mitos: Kanser sentiasa diwarisi

Fakta: Hanya sebahagian kanser berkaitan secara langsung dengan mutasi gen yang diwarisi. Kebanyakan kes melibatkan perubahan genetik yang terkumpul sepanjang hayat.

Mitos: Ketulan yang tidak sakit bukan kanser

Fakta: Sesetengah ketulan kanser tidak sakit, terutama pada peringkat awal.

Mitos: Kanser pasti membawa maut

Fakta: Banyak kanser boleh dirawat dengan berkesan. Peluang rawatan bergantung pada jenis, tahap, biologi penyakit dan akses kepada rawatan. WHO menyatakan banyak kanser mempunyai peluang penyembuhan yang tinggi apabila dikesan awal dan dirawat dengan betul.

Mitos: Biopsi menyebabkan kanser merebak

Fakta: Biopsi ialah prosedur diagnostik standard. Risiko penyebaran sepanjang laluan biopsi sangat jarang bagi prosedur tertentu dan doktor memilih teknik berdasarkan jenis serta lokasi tumor.

Mitos: Gula memberi makan kanser dan perlu dihapuskan sepenuhnya

Fakta: Semua sel tubuh menggunakan glukosa. Menghapuskan semua gula tidak terbukti dapat menyembuhkan kanser dan diet terlalu ketat boleh menyebabkan kekurangan zat.

Mitos: Ujian darah normal bermaksud tiada kanser

Fakta: Banyak kanser tidak menyebabkan perubahan jelas dalam ujian darah rutin.

Mitos: Herba semula jadi pasti selamat

Fakta: Produk herba boleh menyebabkan kerosakan hati, menjejaskan buah pinggang atau berinteraksi dengan kemoterapi dan ubat lain.

Mitos: Kanser boleh berjangkit melalui sentuhan

Fakta: Kanser tidak merebak daripada seorang pesakit kepada orang lain melalui sentuhan, berkongsi makanan atau tinggal bersama. Namun, sesetengah jangkitan yang meningkatkan risiko kanser boleh berjangkit.

Cara Bersedia Sebelum Berjumpa Doktor

Sediakan maklumat berikut:

1. Bila simptom bermula.
2. Berapa kerap simptom berlaku.
3. Sama ada simptom semakin teruk.
4. Perubahan berat badan.
5. Senarai ubat dan suplemen.
6. Sejarah merokok atau penggunaan tembakau.
7. Sejarah penyakit keluarga.
8. Keputusan ujian terdahulu.
9. Gambar perubahan kulit jika sesuai.
10. Soalan yang ingin ditanya.

Maklumat yang tersusun membantu doktor menentukan ujian yang benar-benar diperlukan.

Kesimpulan

Kanser ialah sekumpulan penyakit yang berlaku apabila sel abnormal membesar tanpa kawalan, menyerang tisu dan dalam sesetengah keadaan merebak ke organ lain.

Faktor risiko kanser termasuk usia, sejarah keluarga, perubahan genetik, tembakau, alkohol, berat badan berlebihan, kurang aktiviti fizikal, sinaran ultraungu, pendedahan pekerjaan dan jangkitan tertentu.

Mempunyai faktor risiko tidak bermaksud seseorang pasti mendapat kanser. Individu tanpa faktor risiko yang jelas juga masih boleh menghidap penyakit tersebut.

Tanda awal kanser boleh berupa ketulan, pendarahan luar biasa, perubahan tabiat usus, batuk berpanjangan, penurunan berat badan, keletihan atau luka yang tidak sembuh. Namun, simptom ini turut boleh disebabkan keadaan bukan kanser.

Jangan cuba membuat diagnosis berdasarkan simptom semata-mata. Perubahan yang baharu, berterusan atau semakin teruk perlu dinilai oleh doktor.

Saringan pula dilakukan sebelum simptom muncul dan hanya sesuai bagi jenis kanser serta kumpulan tertentu. Pemilihan ujian harus dibuat berdasarkan umur, sejarah keluarga dan tahap risiko, bukannya melalui pakej pemeriksaan rawak.

Pengesanan awal tidak menjamin semua kanser dapat disembuhkan, tetapi ia boleh membuka lebih banyak pilihan rawatan dan meningkatkan peluang hasil yang lebih baik.

Soalan Lazim Tentang Kanser