Ujian Makmal di Hospital: Jenis, Tujuan, Persediaan dan Maksud Keputusan

Ujian makmal merupakan salah satu komponen penting dalam penjagaan kesihatan moden. Apabila seseorang datang ke klinik atau hospital dengan simptom tertentu, doktor mungkin meminta sampel darah, air kencing, najis, kahak, cecair badan atau tisu untuk dianalisis.

Ujian tersebut boleh membantu doktor mengesan penyakit, menilai fungsi organ, mengenal pasti jangkitan, memantau keadaan kesihatan atau menentukan sama ada rawatan yang diberikan berkesan. Ujian makmal juga digunakan sebelum pembedahan, semasa kecemasan dan sebagai sebahagian daripada saringan kesihatan tertentu.

Walau bagaimanapun, keputusan makmal bukan diagnosis yang berdiri sendiri. Bacaan yang ditandakan tinggi, rendah, positif atau negatif perlu dinilai bersama simptom, sejarah kesihatan, pemeriksaan fizikal, ubat yang diambil dan keputusan ujian lain.

Seseorang yang sihat boleh mempunyai satu bacaan yang sedikit di luar julat rujukan. Sebaliknya, seseorang yang menghidap penyakit mungkin masih mempunyai keputusan yang berada dalam julat rujukan, terutama jika penyakit masih pada peringkat awal atau ujian dilakukan pada waktu yang kurang sesuai.

Makmal hospital di Malaysia lazimnya menyediakan disiplin seperti patologi kimia, hematologi, mikrobiologi perubatan, histopatologi, sitologi dan transfusi perubatan. Skop sebenar bergantung pada jenis, saiz dan kemudahan hospital tersebut.

Apakah Itu Ujian Makmal?

Ujian makmal ialah pemeriksaan saintifik terhadap sampel yang diambil daripada tubuh seseorang. Sampel tersebut boleh dianalisis menggunakan mesin automatik, tindak balas kimia, mikroskop, kultur mikroorganisma, ujian imunologi atau teknologi molekular.

Antara sampel yang biasa diperiksa ialah:

• Darah
• Air kencing
• Najis
• Kahak
• Calitan hidung atau tekak
• Cecair sendi
• Cecair serebrospina
• Cecair daripada rongga dada atau abdomen
• Sel
• Tisu biopsi
• Spesimen pembedahan

Ujian makmal berbeza daripada pemeriksaan pengimejan seperti X-ray, ultrabunyi, CT scan atau MRI. Pengimejan menghasilkan gambaran struktur dalaman tubuh, manakala makmal menilai sel, bahan kimia, protein, hormon, mikroorganisma atau perubahan molekul dalam sesuatu sampel.

Kedua duanya sering digunakan bersama. Sebagai contoh, seseorang yang mempunyai ketulan mungkin menjalani ultrabunyi terlebih dahulu, kemudian biopsi dilakukan untuk membolehkan tisu diperiksa di bawah mikroskop.

Mengapakah Doktor Meminta Ujian Makmal?

Doktor tidak sepatutnya meminta ujian semata mata untuk “memeriksa semuanya”. Setiap ujian idealnya dilakukan untuk menjawab persoalan klinikal tertentu.

1. Membantu mengenal pasti penyakit

Ujian makmal boleh membantu mengenal pasti kemungkinan punca kepada simptom.

Contohnya:

• Ujian darah lengkap untuk menilai anemia atau jangkitan
• Glukosa darah untuk menilai diabetes
• Kreatinin untuk menilai fungsi buah pinggang
• Troponin apabila serangan jantung disyaki
• Kultur air kencing apabila jangkitan saluran kencing disyaki
• Ujian tiroid apabila terdapat simptom gangguan hormon tiroid

Walaupun begitu, kebanyakan ujian tidak dapat mengesahkan diagnosis secara bersendirian.

2. Menolak kemungkinan diagnosis tertentu

Keputusan normal juga boleh memberikan maklumat berguna. Ia mungkin membantu doktor mengurangkan kemungkinan sesetengah penyakit dan menumpukan kepada punca lain.

Sebagai contoh, ujian tertentu mungkin digunakan untuk menilai sama ada keletihan berpunca daripada anemia, masalah tiroid, jangkitan, gangguan hati atau keadaan lain.

3. Menjalankan saringan

Saringan dilakukan kepada individu yang belum mempunyai simptom jelas tetapi mempunyai umur, sejarah keluarga atau faktor risiko tertentu.

Antara keadaan yang mungkin disaring ialah:

• Diabetes
• Kolesterol tinggi
• Penyakit buah pinggang
• Sesetengah jangkitan
• Gangguan darah tertentu
• Kanser tertentu melalui program saringan yang disyorkan

Tidak semua orang memerlukan semua jenis ujian saringan. Ujian yang berlebihan boleh menemui perubahan kecil yang tidak berbahaya tetapi akhirnya menyebabkan kebimbangan dan pemeriksaan lanjut yang tidak diperlukan.

4. Memantau penyakit

Bagi pesakit yang sudah mempunyai diagnosis, ujian makmal boleh digunakan untuk melihat sama ada keadaan bertambah baik, stabil atau semakin teruk.

Contohnya:

• HbA1c untuk memantau kawalan diabetes
• Kreatinin dan anggaran kadar penapisan glomerulus untuk penyakit buah pinggang
• Ujian hati bagi penyakit hati tertentu
• Kiraan darah semasa rawatan kanser
• INR bagi pesakit yang mengambil warfarin
• Hormon tiroid selepas rawatan dimulakan

5. Memantau keselamatan ubat

Sesetengah ubat boleh menjejaskan hati, buah pinggang, sel darah atau keseimbangan elektrolit. Oleh itu, ujian berkala mungkin diperlukan.

Doktor juga boleh meminta ujian untuk mengukur paras ubat tertentu dalam darah, terutama jika ubat tersebut mempunyai julat terapeutik yang sempit.

6. Menilai keadaan kecemasan

Di jabatan kecemasan, ujian mungkin dilakukan dengan segera untuk menilai:

• Serangan jantung
• Pendarahan
• Jangkitan serius
• Sepsis
• Kerosakan buah pinggang akut
• Gangguan elektrolit
• Keracunan
• Pengambilan ubat berlebihan
• Kegagalan organ

Sesetengah makmal hospital menyediakan perkhidmatan sepanjang 24 jam untuk ujian kecemasan dan ujian teras.

7. Sebelum pembedahan atau prosedur

Ujian sebelum prosedur mungkin merangkumi:

• Hemoglobin
• Kiraan platelet
• Ujian pembekuan darah
• Elektrolit
• Fungsi buah pinggang
• Kumpulan darah
• Ujian keserasian darah
• Ujian kehamilan dalam keadaan tertentu

Jenis ujian bergantung pada umur, penyakit sedia ada, jenis prosedur dan risiko anestesia. Tidak semua pesakit memerlukan set ujian yang sama.

Jenis Sampel yang Diperiksa di Makmal Hospital

Sampel darah

Darah ialah sampel paling biasa digunakan. Kebanyakannya diambil daripada vena pada lengan.

Dalam keadaan tertentu, darah boleh diambil melalui:

• Cucukan hujung jari
• Arteri
• Tali pusat
• Saluran vena yang telah dipasang

Selepas diambil, darah mungkin dipisahkan kepada serum atau plasma bergantung pada ujian yang diperlukan.

Sampel air kencing

Ujian air kencing boleh dilakukan menggunakan:

• Sampel rawak
• Sampel pertama pada waktu pagi
• Sampel pertengahan aliran
• Pengumpulan air kencing sepanjang 24 jam
• Sampel melalui kateter dalam keadaan tertentu

Cara pengumpulan sangat penting kerana pencemaran daripada kulit, faraj, bekas atau tandas boleh menjejaskan keputusan.

Sampel najis

Sampel najis boleh digunakan untuk mengesan:

• Bakteria
• Virus tertentu
• Parasit
• Darah tersembunyi
• Keradangan dalam usus
• Gangguan penyerapan
• Toksin tertentu

Najis tidak sepatutnya bercampur dengan air kencing, air tandas atau bahan pencuci. Sampel perlu diletakkan dalam bekas yang diberikan dan dihantar mengikut arahan.

Kahak

Kahak berasal dari saluran pernafasan bawah dan berbeza daripada air liur. Sampel yang hanya mengandungi air liur mungkin tidak memberikan maklumat yang mencukupi.

Kahak boleh diperiksa untuk jangkitan bakteria, kulat atau penyakit seperti tuberkulosis.

Calitan atau swab

Swab boleh diambil daripada:

• Hidung
• Nasofarinks
• Tekak
• Luka
• Kulit
• Faraj
• Serviks
• Rektum

Jenis swab, lokasi pengambilan dan cara penyimpanan bergantung pada organisma atau penyakit yang ingin dikesan.

Cecair badan

Dalam keadaan tertentu, doktor mungkin mengambil:

• Cecair serebrospina melalui prosedur lumbar puncture
• Cecair sendi
• Cecair pleura di sekeliling paru paru
• Cecair peritoneum dalam abdomen
• Cecair daripada abses
• Cecair di sekeliling jantung

Sampel ini boleh diperiksa untuk jangkitan, keradangan, pendarahan, kristal atau sel abnormal.

Sel dan tisu

Tisu boleh diperoleh melalui:

• Biopsi jarum
• Endoskopi
• Aspirasi jarum halus
• Pembedahan kecil
• Pembedahan utama
• Pap smear
• Pengambilan cecair badan

Pemeriksaan tisu biasanya dijalankan oleh unit histopatologi, manakala pemeriksaan sel dikenali sebagai sitologi.

Bidang Utama Dalam Makmal Hospital

Hematologi

Hematologi memberi tumpuan kepada darah, sel darah, sumsum tulang dan sistem pembekuan.

Antara ujian yang dijalankan ialah:

• Ujian darah lengkap
• Kiraan retikulosit
• Filem darah periferi
• Kiraan platelet
• Ujian pembekuan
• Pemeriksaan sumsum tulang
• Ujian penyakit darah tertentu

Patologi kimia

Patologi kimia mengukur bahan kimia, protein, enzim, hormon dan metabolit.

Antara contoh ujian ialah:

• Glukosa
• Urea
• Kreatinin
• Elektrolit
• Bilirubin
• Enzim hati
• Kolesterol
• Hormon tiroid
• Hormon reproduktif
• Penanda jantung
• Paras ubat
• Penanda tumor tertentu

Mikrobiologi perubatan

Mikrobiologi membantu mengenal pasti organisma yang menyebabkan jangkitan.

Bidang ini merangkumi:

• Bakteriologi
• Virologi
• Mikologi
• Parasitologi
• Kultur
• Ujian kepekaan antibiotik
• Ujian antigen
• Ujian molekular

Serologi dan imunologi

Ujian ini menilai antigen, antibodi dan tindak balas sistem imun.

Ia boleh digunakan untuk membantu menilai:

• Jangkitan tertentu
• Penyakit autoimun
• Alahan tertentu
• Kekurangan sistem imun
• Status imuniti dalam keadaan tertentu

Histopatologi

Histopatologi ialah pemeriksaan tisu menggunakan mikroskop. Ia penting untuk menilai:

• Tumor
• Kanser
• Penyakit radang
• Penyakit kulit
• Penyakit organ
• Margin pembedahan
• Ciri sel dan struktur tisu

Sitologi

Sitologi menilai sel individu atau kumpulan sel kecil.

Contohnya:

• Pap smear
• Aspirasi jarum halus
• Cecair pleura
• Cecair peritoneum
• Air kencing
• Kahak dalam keadaan tertentu

Transfusi perubatan

Perkhidmatan ini melibatkan:

• Penentuan kumpulan darah
• Saringan antibodi
• Ujian keserasian
• Penyediaan darah dan komponen darah
• Penyiasatan reaksi transfusi

Ujian Darah yang Lazim Dilakukan di Hospital

Ujian darah lengkap

Ujian darah lengkap atau full blood count menilai beberapa komponen utama darah.

Hemoglobin dan sel darah merah

Hemoglobin membawa oksigen ke seluruh tubuh. Bacaan rendah boleh berlaku dalam anemia, pendarahan, kekurangan nutrien, penyakit kronik atau gangguan sumsum tulang.

Walau bagaimanapun, satu bacaan hemoglobin tidak menunjukkan punca anemia. Doktor mungkin perlu menilai saiz sel darah merah, ferritin, vitamin B12, folat atau ujian lain.

Sel darah putih

Sel darah putih terlibat dalam pertahanan tubuh.

Kiraan tinggi boleh berlaku akibat:

• Jangkitan
• Keradangan
• Tekanan fizikal
• Ubat tertentu
• Gangguan darah

Kiraan rendah pula boleh dikaitkan dengan jangkitan virus tertentu, ubat, rawatan kanser, penyakit autoimun atau masalah sumsum tulang.

Platelet

Platelet membantu proses pembekuan darah. Kiraan terlalu rendah boleh meningkatkan risiko pendarahan, manakala kiraan terlalu tinggi boleh berlaku dalam keradangan atau gangguan darah tertentu.

Ujian darah lengkap sering digunakan untuk menilai kesihatan umum dan membantu mengesan anemia serta gangguan darah.

Ujian fungsi buah pinggang dan elektrolit

Ujian yang biasa dilakukan termasuk:

• Urea
• Kreatinin
• Anggaran kadar penapisan glomerulus
• Natrium
• Kalium
• Klorida
• Bikarbonat

Kreatinin ialah bahan buangan yang terhasil daripada aktiviti otot dan biasanya disingkirkan oleh buah pinggang. Bacaan kreatinin boleh dipengaruhi oleh jisim otot, pemakanan, hidrasi, ubat dan keadaan klinikal.

Anggaran kadar penapisan glomerulus digunakan untuk menganggarkan keupayaan buah pinggang menapis darah. Ujian albumin dalam air kencing pula membantu mengesan kerosakan pada penapis buah pinggang. Kedua dua ujian memberikan maklumat yang berbeza tetapi saling melengkapi.

Elektrolit seperti natrium dan kalium penting untuk keseimbangan cecair, saraf, otot dan fungsi jantung. Bacaan yang sangat abnormal boleh menjadi kecemasan.

Ujian fungsi hati

Panel hati boleh merangkumi:

• Alanine aminotransferase
• Aspartate aminotransferase
• Alkaline phosphatase
• Gamma glutamyl transferase
• Bilirubin
• Albumin
• Jumlah protein

Istilah “ujian fungsi hati” boleh mengelirukan kerana tidak semua komponen mengukur fungsi hati secara langsung.

Contohnya:

• ALT dan AST lebih berkaitan dengan kecederaan sel
• ALP dan GGT boleh meningkat dalam gangguan aliran hempedu
• Albumin boleh memberikan maklumat tentang penghasilan protein, tetapi turut dipengaruhi oleh nutrisi, buah pinggang dan keradangan
• Bilirubin boleh meningkat atas beberapa sebab

ALT boleh dilepaskan ke dalam darah apabila sel hati mengalami kerosakan, tetapi keputusan tersebut tetap perlu dinilai bersama ujian lain.

Ujian glukosa dan HbA1c

Antara ujian berkaitan gula darah ialah:

• Glukosa rawak
• Glukosa puasa
• HbA1c
• Ujian toleransi glukosa oral

Glukosa darah menunjukkan paras gula pada waktu sampel diambil. HbA1c pula memberikan anggaran purata paras glukosa sepanjang kira kira dua hingga tiga bulan terdahulu.

Namun, HbA1c boleh dipengaruhi oleh sesetengah keadaan seperti anemia, penyakit darah, kehamilan, pendarahan atau transfusi. Doktor perlu memilih ujian yang sesuai berdasarkan keadaan pesakit.

Profil lipid

Profil lipid biasanya merangkumi:

• Jumlah kolesterol
• LDL
• HDL
• Trigliserida

Risiko serangan jantung atau strok tidak ditentukan oleh satu bacaan sahaja. Doktor juga akan mempertimbangkan umur, tekanan darah, diabetes, merokok, sejarah keluarga dan penyakit sedia ada.

Sesetengah profil lipid boleh dilakukan tanpa puasa. Namun, puasa mungkin diminta dalam keadaan tertentu, terutamanya jika penilaian trigliserida khusus diperlukan. Ikut arahan klinik atau makmal.

Ujian pembekuan darah

Antara ujian pembekuan ialah:

• Prothrombin time
• INR
• Activated partial thromboplastin time
• Fibrinogen
• D-dimer

INR sering digunakan untuk memantau pesakit yang mengambil warfarin.

D dimer boleh meningkat apabila terdapat pembentukan dan pemecahan darah beku, tetapi ia juga boleh meningkat akibat jangkitan, pembedahan, kehamilan, keradangan dan beberapa keadaan lain. Oleh itu, D dimer tidak boleh digunakan sendirian untuk mengesahkan darah beku.

Penanda keradangan

Ujian keradangan termasuk:

• C-reactive protein
• Erythrocyte sedimentation rate
• Procalcitonin dalam situasi tertentu

Penanda ini boleh menunjukkan bahawa proses keradangan sedang berlaku, tetapi biasanya tidak dapat menentukan punca dengan tepat.

CRP yang tinggi tidak semestinya bermaksud jangkitan bakteria. Keputusan perlu dibandingkan dengan simptom, pemeriksaan klinikal dan ujian lain.

Ujian jantung

Troponin

Troponin ialah protein yang boleh dilepaskan apabila otot jantung mengalami kecederaan.

Doktor mungkin meminta beberapa sampel secara bersiri kerana perubahan dari masa ke masa boleh lebih bermakna berbanding satu keputusan tunggal.

Troponin juga boleh meningkat dalam keadaan selain serangan jantung. Oleh itu, keputusan perlu dinilai bersama simptom, elektrokardiogram dan pemeriksaan lain.

Suplemen biotin dalam dos tinggi juga boleh mengganggu sesetengah kaedah ujian makmal, termasuk menyebabkan bacaan troponin yang salah pada ujian tertentu. Pesakit perlu memaklumkan penggunaan suplemen kepada petugas kesihatan.

BNP atau NT proBNP

Ujian ini boleh membantu menilai tekanan atau regangan pada jantung, termasuk apabila kegagalan jantung disyaki.

Namun, bacaan juga dipengaruhi oleh umur, fungsi buah pinggang dan keadaan lain.

Ujian tiroid

Ujian tiroid lazimnya melibatkan:

• Thyroid stimulating hormone
• Free T4
• Free T3 dalam keadaan tertentu
• Antibodi tiroid

TSH dan Free T4 biasanya perlu ditafsir bersama. Keputusan yang tidak sepadan mungkin memerlukan ujian ulangan, semakan ubat, penilaian waktu pengambilan sampel atau ujian lanjut.

Ujian vitamin dan mineral

Antara ujian yang mungkin dilakukan ialah:

• Ferritin
• Zat besi
• Vitamin B12
• Folat
• Vitamin D
• Kalsium
• Magnesium

Ujian ini tidak semestinya perlu dilakukan secara rutin kepada semua orang. Pesakit juga tidak sepatutnya mengambil dos tinggi suplemen semata mata kerana satu bacaan tanpa memahami puncanya.

Sebagai contoh, ferritin rendah boleh menunjukkan kekurangan zat besi, tetapi ferritin yang normal atau tinggi tidak semestinya menolak kekurangan zat besi apabila keradangan berlaku.

Penanda tumor

Penanda tumor ialah bahan yang dihasilkan oleh sel kanser atau oleh tubuh sebagai tindak balas terhadap kanser.

Antara kegunaannya ialah:

• Membantu penilaian diagnosis dalam keadaan tertentu
• Menentukan pilihan rawatan
• Memantau tindak balas terhadap rawatan
• Mengesan kemungkinan penyakit berulang

Namun, kebanyakan penanda tumor tidak sesuai digunakan sebagai ujian saringan umum. Bacaan boleh meningkat dalam penyakit bukan kanser, manakala sesetengah pesakit kanser pula tidak mempunyai penanda yang tinggi.

Diagnosis kanser biasanya memerlukan gabungan sejarah perubatan, pemeriksaan, pengimejan dan biopsi.

Ujian Air Kencing

Urinalisis

Urinalisis boleh menilai:

• Warna
• Kejernihan
• Keasidan
• Kepekatan
• Protein
• Glukosa
• Keton
• Darah
• Nitrit
• Leukosit
• Sel
• Kristal
• Bakteria

Keputusan abnormal tidak semestinya menunjukkan penyakit. Contohnya, darah dalam air kencing boleh dipengaruhi oleh haid, aktiviti fizikal berat, batu karang, jangkitan atau masalah lain.

Kultur air kencing

Kultur digunakan untuk melihat sama ada bakteria tumbuh daripada sampel.

Jika bakteria dikesan, makmal boleh menjalankan ujian kepekaan untuk menilai antibiotik yang mungkin berkesan.

Sampel yang tercemar boleh menunjukkan beberapa jenis bakteria yang sebenarnya berasal dari kulit atau kawasan kemaluan. Dalam situasi tersebut, ujian mungkin perlu diulang.

Albumin atau protein dalam air kencing

Albumin dalam air kencing boleh menjadi tanda awal kerosakan buah pinggang, terutama pada individu yang menghidap diabetes atau tekanan darah tinggi.

Nisbah albumin kepada kreatinin sering digunakan kerana ia lebih praktikal berbanding mengumpulkan semua air kencing selama 24 jam.

Walau bagaimanapun, senaman berat, demam, jangkitan dan beberapa keadaan sementara boleh meningkatkan bacaan. Pengesahan melalui ujian ulangan mungkin diperlukan.

Ujian kehamilan

Ujian kehamilan mengesan hormon human chorionic gonadotropin.

Ujian yang dilakukan terlalu awal boleh memberikan keputusan negatif walaupun kehamilan telah berlaku kerana paras hormon masih terlalu rendah untuk dikesan.

Pengumpulan air kencing 24 jam

Bagi ujian ini, semua air kencing dalam tempoh yang ditetapkan perlu dikumpulkan.

Kebiasaannya:

1. Pesakit membuang air kencing pertama pada waktu mula dan tidak menyimpannya.
2. Masa tersebut dicatat.
3. Semua air kencing seterusnya dikumpulkan.
4. Air kencing terakhir dikumpulkan tepat pada waktu tamat.

Jika satu sampel tertinggal, keputusan mungkin tidak tepat dan pengumpulan mungkin perlu dimulakan semula. Arahan sebenar perlu mengikut bekas dan panduan yang diberikan oleh makmal.

Ujian Najis

Kultur najis

Digunakan untuk mengesan sesetengah bakteria yang menyebabkan cirit birit atau penyakit usus.

Pemeriksaan parasit

Makmal boleh memeriksa telur, cyst atau parasit tertentu. Sesetengah keadaan memerlukan lebih daripada satu sampel.

Ujian darah tersembunyi

Ujian ini mengesan sejumlah kecil darah yang tidak dapat dilihat dengan mata kasar.

Ia boleh digunakan dalam program saringan kanser kolorektal atau untuk menilai pendarahan saluran penghadaman, bergantung pada jenis ujian dan keadaan klinikal.

Calprotectin najis

Calprotectin ialah penanda keradangan dalam usus. Ia boleh membantu doktor membezakan gangguan usus yang melibatkan keradangan daripada beberapa keadaan lain.

Namun, ujian ini tidak menentukan punca secara khusus dan tidak menggantikan kolonoskopi apabila pemeriksaan tersebut diperlukan.

Perbezaan Antara Kultur, Antigen, Antibodi dan PCR

Kultur

Kultur cuba menumbuhkan bakteria, kulat atau organisma tertentu daripada sampel.

Kelebihannya ialah makmal mungkin dapat menjalankan ujian kepekaan antibiotik. Kekurangannya ialah organisma memerlukan masa untuk tumbuh dan sesetengahnya sukar dikultur.

Ujian antigen

Ujian antigen mencari komponen tertentu daripada organisma.

Ia biasanya lebih cepat daripada kultur, tetapi ketepatan bergantung pada jenis ujian, kualiti sampel dan waktu sampel diambil.

Ujian antibodi

Ujian antibodi mengesan tindak balas sistem imun.

Antibodi mungkin mengambil masa beberapa hari atau minggu untuk terbentuk. Oleh itu, ujian yang dilakukan terlalu awal boleh memberikan keputusan negatif palsu.

Keputusan positif juga tidak semestinya bermaksud jangkitan masih aktif kerana antibodi boleh kekal selepas jangkitan terdahulu.

PCR

PCR ialah teknik molekular yang menghasilkan banyak salinan bahagian tertentu bahan genetik supaya ia boleh dikesan. Teknologi ini digunakan dalam penyakit berjangkit, genetik dan kanser.

PCR boleh menjadi sangat sensitif, tetapi keputusan positif masih perlu ditafsir berdasarkan jenis penyakit, lokasi sampel dan simptom. Kehadiran bahan genetik tidak semestinya membuktikan bahawa organisma masih hidup atau sedang menyebabkan penyakit aktif.

Bagaimanakah Darah Diambil?

Proses pengambilan darah biasanya melibatkan:

1. Identiti pesakit disahkan.
2. Petugas memilih vena yang sesuai.
3. Kulit dibersihkan.
4. Jarum dimasukkan ke dalam vena.
5. Darah dikumpulkan ke dalam satu atau beberapa tiub.
6. Jarum dikeluarkan.
7. Tekanan dikenakan pada tempat cucukan.
8. Sampel dilabel dan dihantar ke makmal.

Prosedur biasanya hanya mengambil masa beberapa minit. Pesakit mungkin merasakan sedikit pedih atau rasa dicucuk. Lebam kecil boleh berlaku selepas prosedur.

Beritahu petugas jika anda:

• Pernah pengsan ketika melihat darah
• Mengambil ubat pencair darah
• Mempunyai gangguan pendarahan
• Mempunyai alahan terhadap pelekat
• Mempunyai fistula dialisis
• Menjalani pembedahan payudara atau kelenjar limfa
• Sukar diambil darah sebelum ini

Mengapakah Darah Dimasukkan ke Dalam Beberapa Tiub?

Tiub darah mengandungi bahan tambahan yang berbeza. Sesetengah tiub menghalang darah daripada membeku, manakala yang lain membenarkan darah membeku supaya serum boleh dipisahkan.

Jenis tiub bergantung pada ujian. Warna penutup tiub tidak sepatutnya digunakan oleh pesakit untuk membuat kesimpulan kerana sistem dan spesifikasi boleh berbeza antara makmal.

Persediaan Sebelum Ujian Makmal

Adakah semua ujian darah perlu berpuasa?

Tidak.

Kebanyakan ujian darah tidak memerlukan persediaan khas. Pesakit hanya perlu berpuasa jika diarahkan oleh doktor, jururawat atau pihak makmal.

Bagi ujian yang memerlukan puasa, tempohnya lazimnya sekitar 8 hingga 12 jam, tetapi arahan boleh berbeza mengikut ujian. Air kosong biasanya dibenarkan kecuali pesakit diberikan arahan lain.

Ketika berpuasa untuk ujian, pesakit mungkin diarahkan supaya tidak:

• Makan
• Minum selain air kosong
• Mengunyah gula gula getah
• Merokok
• Melakukan senaman berat

Jangan berpuasa lebih lama daripada yang diarahkan kerana dehidrasi dan puasa berlebihan juga boleh mempengaruhi keputusan.

Perlukah ubat dihentikan?

Jangan berhenti mengambil ubat tanpa arahan doktor.

Sesetengah ubat perlu diambil seperti biasa, manakala ubat lain mungkin perlu dijadualkan mengikut waktu ujian.

Maklumkan semua yang diambil, termasuk:

• Ubat preskripsi
• Ubat tanpa preskripsi
• Vitamin
• Herba
• Produk kesihatan
• Protein atau suplemen sukan
• Biotin
• Ubat tradisional

Sesetengah bahan boleh mengubah keadaan tubuh, manakala sesetengah yang lain boleh mengganggu kaedah analisis makmal.

Waktu pengambilan sampel

Sesetengah bacaan berubah mengikut waktu.

Contohnya:

• Hormon tertentu berubah sepanjang hari
• Paras ubat bergantung pada waktu dos terakhir
• Glukosa berubah selepas makan
• Troponin mungkin dinilai secara bersiri
• Hormon reproduktif dipengaruhi oleh kitaran haid

Datang pada waktu yang diarahkan. Jangan mengubah waktu dos ubat sendiri untuk “mendapat keputusan lebih baik”.

Senaman, alkohol dan merokok

Senaman berat boleh mengubah beberapa bacaan seperti enzim otot, laktat, glukosa dan sel darah.

Alkohol boleh mempengaruhi ujian hati, glukosa, trigliserida dan ujian lain. Merokok serta kafein juga boleh mempengaruhi sesetengah pengukuran.

Ikut arahan khusus, bukan larangan umum yang anda temui di internet.

Kehamilan dan haid

Maklumkan kepada petugas jika anda:

• Hamil
• Mungkin hamil
• Sedang datang haid
• Baru bersalin
• Menyusukan bayi

Kehamilan boleh mengubah isipadu darah, hormon, fungsi buah pinggang dan beberapa julat rujukan. Darah haid pula boleh mencemarkan sampel air kencing.

Persediaan kanak kanak

Bagi kanak kanak:

• Terangkan prosedur menggunakan bahasa mudah
• Jangan menjanjikan prosedur langsung tidak sakit
• Semak arahan puasa dengan tepat
• Bawa barang yang menenangkan
• Pastikan anak cukup minum jika air dibenarkan
• Maklumkan sejarah pengsan atau trauma terhadap jarum

Faktor yang Boleh Menjejaskan Keputusan

Keputusan ujian boleh dipengaruhi oleh:

• Masa sampel diambil
• Makanan
• Minuman
• Dehidrasi
• Senaman
• Tekanan emosi
• Demam
• Jangkitan
• Kehamilan
• Kitaran haid
• Ubat
• Suplemen
• Merokok
• Alkohol
• Kedudukan tubuh
• Kesukaran mengambil darah
• Sampel tercemar
• Jumlah sampel tidak mencukupi
• Kelewatan penghantaran
• Suhu penyimpanan
• Hemolisis

Hemolisis berlaku apabila sel darah merah pecah dalam sampel. Ia boleh mengubah bacaan beberapa bahan seperti kalium dan menyebabkan makmal menolak sampel atau meminta pengambilan semula.

Cara Memahami Keputusan Ujian Makmal

Apakah julat rujukan?

Julat rujukan ialah lingkungan nilai yang diperoleh daripada kumpulan rujukan dan kaedah ujian tertentu.

Ia bukan sempadan sempurna antara sihat dan sakit.

Julat boleh berbeza mengikut:

• Makmal
• Mesin
• Kaedah analisis
• Unit
• Umur
• Jantina
• Kehamilan
• Populasi rujukan

Gunakan julat yang dicetak pada laporan anda. Jangan membandingkan keputusan secara langsung dengan julat daripada laman web, aplikasi atau laporan orang lain.

Apakah maksud H dan L?

Pada sesetengah laporan:

• H bermaksud bacaan melebihi julat rujukan
• L bermaksud bacaan di bawah julat rujukan

Tanda tersebut tidak menentukan tahap bahaya dan bukan diagnosis.

Bacaan yang hanya sedikit di luar julat mungkin tidak penting. Sebaliknya, perubahan tertentu yang masih berada dalam julat boleh menjadi bermakna jika berbeza jauh daripada keputusan terdahulu.

Mengapa keputusan abnormal tidak semestinya penyakit?

Antara sebabnya ialah:

• Variasi normal antara individu
• Keadaan sementara
• Dehidrasi
• Ubat
• Senaman
• Kehamilan
• Kesilapan pengumpulan
• Sampel rosak
• Julat rujukan statistik

Bagi kebanyakan ujian, sebahagian kecil individu sihat boleh mempunyai keputusan di luar julat walaupun tiada penyakit.

Mengapa keputusan normal tidak semestinya bermaksud tiada penyakit?

Ujian boleh memberikan keputusan normal apabila:

• Penyakit masih pada peringkat awal
• Ujian dilakukan terlalu awal
• Penanda berubah secara berselang
• Sampel diambil dari lokasi yang kurang sesuai
• Penyakit tidak menyebabkan perubahan pada ujian tersebut
• Ujian mempunyai sensitiviti terhad

Tidak ada ujian yang sempurna. Keputusan positif palsu dan negatif palsu boleh berlaku.

Kepentingan unit

Nombor tanpa unit tidak boleh ditafsir dengan betul.

Antara unit yang digunakan ialah:

• mmol/L
• mg/dL
• g/L
• U/L
• pmol/L
• Bilangan sel bagi isipadu tertentu

Dua laporan boleh menunjukkan nombor berbeza tetapi sebenarnya mewakili nilai yang sama jika unitnya berlainan.

Satu keputusan berbanding trend

Trend ialah perubahan keputusan dari masa ke masa.

Contohnya, kreatinin yang meningkat secara beransur mungkin lebih penting daripada satu bacaan yang sedikit tinggi. Hemoglobin yang menurun setiap minggu juga boleh memerlukan penyiasatan walaupun belum terlalu rendah.

Doktor akan menilai:

• Keputusan terdahulu
• Kelajuan perubahan
• Ubat yang dimulakan
• Rawatan yang diberikan
• Perubahan simptom
• Penyakit lain

Apakah keputusan positif dan negatif?

Keputusan positif biasanya bermaksud sasaran ujian dikesan. Keputusan negatif bermaksud sasaran tidak dikesan atau berada di bawah ambang ujian.

Namun:

• Positif tidak sentiasa bermaksud penyakit aktif
• Negatif tidak sentiasa menolak penyakit
• Tidak konklusif bermaksud keputusan belum jelas
• Borderline mungkin memerlukan ujian ulangan

Apakah nilai kritikal?

Nilai kritikal ialah keputusan yang berpotensi menunjukkan risiko segera dan memerlukan perhatian klinikal cepat.

Makmal lazimnya mempunyai prosedur untuk memaklumkan doktor atau pasukan rawatan. Namun, bukan semua keputusan berwarna merah pada portal pesakit ialah nilai kritikal.

Sekiranya hospital menghubungi anda dan meminta anda datang segera, jangan tangguhkan lawatan.

Mengapakah Ujian Perlu Diulang?

Ujian mungkin diulang kerana:

1. Sampel rosak atau mengalami hemolisis.
2. Sampel tercemar.
3. Jumlah sampel tidak mencukupi.
4. Identiti atau label tidak lengkap.
5. Keputusan tidak sepadan dengan simptom.
6. Bacaan hampir pada ambang diagnosis.
7. Doktor mahu mengesahkan keputusan.
8. Penyakit perlu dipantau.
9. Rawatan baru dimulakan.
10. Ujian perlu dilakukan pada waktu tertentu.
11. Perubahan dari masa ke masa lebih penting daripada satu bacaan.

Ujian ulangan tidak semestinya bermaksud makmal telah melakukan kesilapan. Ia boleh menjadi sebahagian daripada amalan perubatan yang selamat.

Berapa Lama Keputusan Akan Keluar?

Tempoh bergantung pada jenis ujian.

Ujian rutin

Ujian seperti darah lengkap, elektrolit dan glukosa mungkin siap pada hari yang sama di hospital yang mempunyai makmal sendiri.

Ujian kecemasan

Ujian yang ditandakan sebagai segera diberi keutamaan, tetapi tempoh sebenar bergantung pada keadaan makmal dan kerumitan ujian.

Kultur

Kultur memerlukan masa kerana organisma perlu tumbuh. Sesetengah keputusan awal mungkin tersedia dahulu, kemudian keputusan lengkap dan kepekaan antibiotik dikeluarkan kemudian.

Histopatologi

Tisu perlu melalui beberapa peringkat seperti:

• Pengawetan
• Pemprosesan
• Pemotongan
• Pewarnaan
• Pemeriksaan mikroskop
• Ujian tambahan jika diperlukan

Kes yang kompleks mungkin memerlukan pewarnaan khas, ujian molekular atau pandangan pakar lain.

Ujian makmal rujukan

Sesetengah ujian tidak dilakukan di hospital tersebut dan perlu dihantar ke makmal lain. Ini boleh menambah masa pemprosesan.

Jangan membuat kesimpulan bahawa keputusan yang lambat semestinya lebih serius. Tempoh lebih banyak dipengaruhi oleh kaedah dan proses ujian.

Kesilapan Lazim Apabila Membaca Keputusan Sendiri

Elakkan kesilapan berikut:

• Mendiagnosis penyakit berdasarkan satu nombor
• Mengabaikan unit
• Membandingkan julat antara makmal
• Menganggap semua bacaan merah berbahaya
• Menganggap keputusan normal bermaksud pasti sihat
• Menganggap keputusan positif bermaksud pasti sakit
• Berhenti mengambil ubat sendiri
• Mengambil suplemen untuk mengejar “nombor normal”
• Meminta penanda tumor tanpa sebab
• Mengulang ujian terlalu kerap
• Mengabaikan simptom kerana keputusan makmal normal
• Menggunakan aplikasi AI sebagai pengganti penilaian doktor

Aplikasi dan laman web boleh membantu menerangkan istilah, tetapi ia tidak mempunyai keseluruhan konteks perubatan anda.

Mitos dan Fakta Tentang Ujian Makmal

Mitos: Semua ujian darah mesti berpuasa

Fakta: Kebanyakan ujian tidak memerlukan puasa. Berpuasa hanya jika diarahkan.

Mitos: Lebih banyak ujian sentiasa lebih baik

Fakta: Setiap ujian mempunyai risiko keputusan positif palsu. Lebih banyak ujian tanpa sebab boleh membawa kepada pemeriksaan lanjut yang tidak perlu.

Mitos: Keputusan dalam julat bermaksud saya pasti sihat

Fakta: Sesetengah penyakit boleh berlaku walaupun ujian tertentu masih normal.

Mitos: Bacaan tinggi pasti menunjukkan penyakit serius

Fakta: Kepentingan bacaan bergantung pada jenis ujian, tahap perubahan, trend, simptom dan faktor lain.

Mitos: Penanda tumor boleh mengesan semua kanser

Fakta: Kebanyakan penanda tumor tidak sesuai untuk saringan umum dan tidak dapat mengesahkan kanser secara bersendirian.

Mitos: Saya perlu berhenti semua ubat sebelum ujian

Fakta: Menghentikan ubat tanpa arahan boleh membahayakan. Maklumkan ubat yang diambil dan ikut arahan doktor.

Bilakah Perlu Mendapatkan Rawatan Segera?

Jangan hanya menunggu keputusan makmal jika anda mengalami:

• Sakit dada
• Sesak nafas
• Pengsan
• Kekeliruan
• Sawan
• Lemah atau kebas sebelah badan
• Sukar bercakap
• Pendarahan yang banyak
• Muntah darah
• Najis hitam seperti tar
• Demam dengan keadaan semakin lemah
• Kurang air kencing dengan ketara
• Muntah atau cirit birit berterusan
• Dehidrasi teruk
• Reaksi alahan serius
• Sakit kepala mendadak dan sangat kuat
• Pihak hospital meminta anda datang dengan segera

Keadaan kecemasan dinilai berdasarkan keadaan pesakit, bukan keputusan makmal sahaja.

Checklist Sebelum Menjalani Ujian

1. Semak nama ujian yang diminta.
2. Tanyakan sama ada perlu berpuasa.
3. Tanyakan sama ada air kosong dibenarkan.
4. Maklumkan semua ubat dan suplemen.
5. Semak waktu dos ubat terakhir.
6. Tanyakan waktu sesuai untuk sampel.
7. Gunakan bekas yang diberikan.
8. Ikut arahan pengumpulan.
9. Label sampel jika diarahkan.
10. Hantar sampel dalam tempoh yang ditetapkan.

Checklist Selepas Ujian

1. Tekan tempat cucukan sehingga pendarahan berhenti.
2. Tanyakan cara mendapatkan keputusan.
3. Ketahui sama ada anda perlu berjumpa doktor semula.
4. Jangan ubah ubat berdasarkan keputusan sendiri.
5. Bandingkan keputusan dengan laporan terdahulu jika tersedia.
6. Hadiri ujian ulangan jika diminta.
7. Dapatkan rawatan segera jika simptom menjadi serius.

Kesimpulan

Ujian makmal di hospital membantu doktor mengesan penyakit, menilai fungsi organ, mengenal pasti jangkitan, memantau rawatan dan membuat keputusan klinikal.

Antara ujian yang biasa dilakukan ialah ujian darah lengkap, fungsi buah pinggang, ujian hati, glukosa, HbA1c, profil lipid, ujian pembekuan, urinalisis, kultur dan pemeriksaan najis. Hospital juga boleh menyediakan ujian khusus dalam bidang mikrobiologi, histopatologi, sitologi, imunologi dan patologi molekular.

Persediaan yang betul penting untuk mendapatkan keputusan yang boleh dipercayai. Namun, tidak semua ujian memerlukan puasa dan ubat tidak sepatutnya dihentikan tanpa arahan.

Perkara paling penting ialah tidak mentafsir satu keputusan secara berasingan. Julat rujukan bukan sempadan mutlak antara sihat dan sakit. Keputusan perlu dilihat bersama simptom, sejarah kesihatan, pemeriksaan fizikal dan perubahan dari masa ke masa.

Soalan Lazim Tentang Ujian Makmal di Hospital