Polio: Punca, Simptom, Komplikasi dan Pencegahan

Polio atau poliomielitis ialah penyakit berjangkit yang disebabkan oleh poliovirus. Walaupun kebanyakan jangkitan tidak menyebabkan simptom serius, virus ini boleh menyerang sistem saraf dan dalam sebilangan kecil kes menyebabkan kelumpuhan kekal, masalah pernafasan atau kematian.

Kemajuan vaksinasi telah mengurangkan kes polio di seluruh dunia dengan sangat ketara. Namun, penyakit ini belum dihapuskan sepenuhnya secara global. Oleh itu, imunisasi lengkap, pengawasan penyakit dan kebersihan yang baik masih penting untuk mengelakkan polio kembali menular dalam komuniti.

Apa Itu Polio?

Polio, atau poliomielitis, ialah penyakit berjangkit yang disebabkan oleh poliovirus, sejenis virus yang menjangkiti manusia. Virus memasuki badan melalui mulut dan membiak terutamanya di tekak serta saluran penghadaman.

Dalam kebanyakan kes, sistem imun mampu mengawal jangkitan sebelum berlaku kerosakan serius. Individu tersebut mungkin tidak menyedari bahawa mereka telah dijangkiti.

Masalah menjadi lebih serius apabila poliovirus memasuki sistem saraf dan menyerang neuron motor, iaitu sel saraf yang mengawal pergerakan otot. Kerosakan terhadap neuron ini boleh menyebabkan otot menjadi lemah atau lumpuh.

Polio terkenal kerana kaitannya dengan kelumpuhan, tetapi penting untuk difahami bahawa tidak semua orang yang mendapat polio akan lumpuh. Kelumpuhan hanya berlaku pada sebahagian kecil daripada keseluruhan jangkitan.

Apakah Punca Polio?

Punca polio ialah jangkitan poliovirus.

Secara sejarah, terdapat tiga serotip poliovirus liar:

1. Wild poliovirus type 1 (WPV1)
2. Wild poliovirus type 2 (WPV2)
3. Wild poliovirus type 3 (WPV3)

Poliovirus liar jenis 2 dan jenis 3 telah diisytiharkan terhapus secara global. Walau bagaimanapun, poliovirus liar jenis 1 masih belum dihapuskan sepenuhnya.

Selain poliovirus liar, terdapat juga vaccine-derived poliovirus (VDPV) yang perlu dibezakan dengan jelas daripada poliovirus liar.

VDPV boleh berlaku apabila virus hidup yang telah dilemahkan daripada vaksin polio oral beredar untuk tempoh yang lama dalam komuniti yang mempunyai tahap imunisasi rendah. Semasa peredaran tersebut, virus boleh mengalami perubahan genetik sehingga memperoleh semula keupayaan menyebabkan penyakit.

Bagaimana Polio Merebak?

Poliovirus sangat mudah berjangkit. Cara utama penularannya ialah melalui laluan najis-ke-mulut.

Sebagai contoh, individu yang dijangkiti boleh mengeluarkan virus melalui najis. Jika tangan tidak dibasuh dengan sempurna selepas menggunakan tandas atau menukar lampin, virus boleh mencemari:

• tangan;
• makanan;
• air;
• perkakas;
• permainan kanak-kanak;
• permukaan yang sering disentuh.

Apabila tangan atau objek tercemar dimasukkan ke dalam mulut, virus boleh memasuki badan individu lain.

Penularan juga boleh berlaku melalui rembesan daripada mulut atau tekak, termasuk titisan batuk atau bersin, tetapi cara ini kurang biasa berbanding penularan melalui najis.

Orang Tanpa Simptom Juga Boleh Menyebarkan Virus

Salah satu cabaran dalam mengawal polio ialah seseorang tidak perlu kelihatan sakit untuk menyebarkan poliovirus.

Individu yang tidak mengalami simptom masih boleh mengeluarkan virus dan menjangkiti orang lain. Inilah sebabnya pengawasan penyakit dan tahap imunisasi komuniti amat penting.

Adakah Polio Boleh Merebak Melalui Makanan dan Air?

Ya. Risiko meningkat apabila makanan atau air tercemar dengan najis yang mengandungi poliovirus.

Penularan lebih mudah berlaku di tempat yang mempunyai:

• sanitasi tidak memadai;
• bekalan air tidak selamat;
• amalan mencuci tangan yang kurang baik;
• kepadatan penduduk tinggi;
• kadar imunisasi rendah.

Siapa Yang Berisiko Mendapat Polio?

Polio sering dikaitkan dengan kanak-kanak kerana golongan ini boleh menjadi lebih mudah terdedah jika belum menerima imunisasi lengkap.

Namun begitu, orang dewasa juga boleh dijangkiti jika mereka tidak mempunyai imuniti yang mencukupi.

Golongan yang lebih berisiko termasuk:

• kanak-kanak yang belum menerima vaksin lengkap;
• individu yang tidak pernah divaksin;
• individu yang mempunyai sejarah imunisasi tidak lengkap atau tidak diketahui;
• mereka yang tinggal di kawasan dengan liputan vaksinasi rendah;
• individu yang melancong ke kawasan dengan penularan poliovirus;
• kontak rapat kepada seseorang yang dijangkiti;
• komuniti yang menghadapi masalah sanitasi dan akses kepada perkhidmatan kesihatan.

Risiko seseorang bukan sekadar bergantung kepada umurnya. Tahap perlindungan melalui vaksin dan kemungkinan pendedahan kepada virus jauh lebih penting.

Berapa Lama Tempoh Inkubasi Polio?

Tempoh inkubasi ialah tempoh antara seseorang dijangkiti virus dengan kemunculan simptom.

Bagi polio, tempoh inkubasi lazimnya sekitar 7 hingga 10 hari, tetapi boleh berada dalam julat kira-kira 4 hingga 35 hari.

Virus boleh berada dan membiak dalam tekak serta usus sebelum seseorang menyedari bahawa mereka dijangkiti. Poliovirus juga boleh terus dikeluarkan melalui najis untuk suatu tempoh selepas jangkitan.

Apakah Simptom Polio?

Gambaran polio sangat berbeza antara seorang pesakit dengan pesakit lain.

1. Jangkitan Tanpa Simptom

Kebanyakan individu yang dijangkiti poliovirus tidak menunjukkan tanda penyakit yang jelas.

Mereka mungkin berasa sihat sepenuhnya tetapi masih berupaya menyebarkan virus.

Ini bermaksud seseorang tidak boleh menentukan sama ada poliovirus sedang beredar dalam komuniti hanya berdasarkan jumlah orang yang kelihatan sakit.

2. Simptom Ringan

Sebahagian individu mengalami penyakit ringan yang menyerupai jangkitan virus biasa.

Antara simptom yang boleh berlaku ialah:

• demam;
• sakit tekak;
• sakit kepala;
• keletihan;
• loya;
• muntah;
• sakit perut;
• sakit atau lenguh pada anggota badan.

Simptom ringan lazimnya pulih tanpa menyebabkan masalah neurologi.

3. Polio Tanpa Kelumpuhan

Dalam sebahagian kecil kes, virus boleh menyebabkan penglibatan sistem saraf tanpa menyebabkan kelumpuhan kekal.

Pesakit mungkin mengalami:

• demam;
• sakit kepala yang kuat;
• sakit belakang;
• kekakuan tengkuk;
• sakit otot;
• kekakuan badan;
• rasa mencucuk atau tidak selesa pada anggota badan.

Keadaan seperti meningitis aseptik juga boleh berlaku.

4. Polio Paralitik

Polio paralitik merupakan bentuk penyakit yang paling serius.

Virus boleh merosakkan neuron motor di otak atau saraf tunjang sehingga menyebabkan kelemahan otot dan kelumpuhan.

Ciri yang boleh berlaku termasuk:

• kelemahan kaki atau tangan secara tiba-tiba;
• anggota badan menjadi lembik;
• refleks berkurangan;
• kesukaran berdiri atau berjalan;
• kelumpuhan yang tidak simetri;
• sakit otot;
• masalah menelan;
• kesukaran bernafas dalam kes yang teruk.

WHO menganggarkan kira-kira 1 dalam 200 jangkitan poliovirus boleh menyebabkan kelumpuhan yang tidak dapat dipulihkan.

Bagaimana Poliovirus Menyebabkan Kelumpuhan?

Poliovirus biasanya memasuki badan melalui mulut.

Prosesnya boleh digambarkan secara ringkas seperti berikut:

Poliovirus masuk melalui mulut → membiak dalam tekak dan usus → virus merebak dalam badan → dalam kes tertentu memasuki sistem saraf → neuron motor rosak → otot kehilangan rangsangan saraf → kelemahan atau kelumpuhan berlaku

Neuron motor berfungsi menghantar isyarat daripada otak dan saraf tunjang kepada otot.

Apabila neuron ini rosak, otot yang dikawalnya tidak lagi menerima arahan untuk mengecut dengan normal. Akibatnya, otot boleh menjadi lemah, semakin mengecil atau tidak dapat digerakkan.

Corak klasik penyakit yang serius ialah kelumpuhan lembik akut atau acute flaccid paralysis (AFP).

Walau bagaimanapun, AFP bukan diagnosis khusus untuk polio. Terdapat beberapa penyakit lain yang turut boleh menyebabkan kelumpuhan lembik akut. Oleh sebab itu, kes yang disyaki perlu disiasat dengan pemeriksaan dan ujian makmal.

Apakah Komplikasi Polio?

Kelumpuhan Kekal

Komplikasi polio yang paling dikenali ialah kelumpuhan.

Jika sejumlah besar neuron motor rosak secara kekal, fungsi otot mungkin tidak pulih sepenuhnya walaupun jangkitan virus telah berakhir.

Kaki lebih kerap terjejas, tetapi tangan atau kumpulan otot lain juga boleh terlibat.

Masalah Pernafasan

Polio boleh menjadi sangat berbahaya jika saraf yang mengawal otot pernafasan terjejas.

Pesakit mungkin tidak mampu bernafas dengan mencukupi tanpa bantuan pernafasan.

Dalam kalangan pesakit yang mengalami kelumpuhan akibat polio, WHO menganggarkan sekitar 5 hingga 10 peratus boleh meninggal dunia apabila otot pernafasan menjadi lumpuh.

Kesukaran Menelan

Jika bahagian sistem saraf yang mengawal otot tekak terjejas, pesakit boleh menghadapi:

• kesukaran menelan;
• masalah mengurus air liur;
• risiko makanan atau minuman memasuki saluran pernafasan.

Kelemahan dan Pengecilan Otot

Otot yang tidak menerima rangsangan saraf dengan baik boleh menjadi semakin kecil atau lemah.

Kesan jangka panjang mungkin termasuk:

• kesukaran berjalan;
• ketidakseimbangan anggota badan;
• perubahan postur;
• sendi menjadi kaku;
• kontraktur;
• keperluan menggunakan alat bantuan mobiliti.

Sindrom Pasca-Polio

Sesetengah individu yang pernah mengalami polio boleh mendapat sindrom pasca-polio bertahun-tahun atau beberapa dekad selepas jangkitan asal.

Antara simptomnya ialah:

• kelemahan otot yang baharu atau semakin teruk;
• cepat penat;
• sakit otot;
• sakit sendi;
• pengecilan otot;
• masalah melakukan aktiviti yang dahulunya boleh dilakukan.

Sindrom pasca-polio bukan jangkitan polio yang kembali aktif dan tidak berjangkit kepada orang lain.

Puncanya dipercayai berkaitan dengan perubahan jangka panjang pada unit saraf dan otot yang terpaksa bekerja lebih keras selepas kerosakan akibat jangkitan terdahulu.

Bagaimana Polio Didiagnosis?

Diagnosis polio tidak boleh dibuat berdasarkan simptom semata-mata kerana banyak keadaan lain boleh menyebabkan demam, kelemahan anggota atau kelumpuhan.

Doktor akan mempertimbangkan beberapa perkara.

Sejarah Perubatan

Soalan yang mungkin ditanya termasuk:

• Adakah vaksin polio telah lengkap?
• Adakah pesakit baru pulang dari negara tertentu?
• Adakah terdapat kontak dengan individu yang disyaki dijangkiti?
• Bilakah kelemahan mula berlaku?
• Adakah kelemahan berlaku secara tiba-tiba?

Pemeriksaan Fizikal

Doktor boleh menilai:

• kekuatan otot;
• refleks;
• pergerakan tangan dan kaki;
• fungsi saraf;
• pernafasan;
• fungsi menelan.

Ujian Makmal

Jika polio disyaki, ujian khusus diperlukan untuk mencari poliovirus.

Sampel yang boleh diperiksa termasuk:

• najis;
• sampel tekak;
• dalam keadaan tertentu, cecair serebrospina.

Teknik makmal seperti kultur virus atau ujian molekul boleh membantu mengenal pasti poliovirus dan menentukan jenis virus yang terlibat.

Kes yang disyaki juga mempunyai implikasi kesihatan awam kerana pengesanan satu kes polio boleh menandakan terdapat penularan yang lebih luas dalam komuniti.

Adakah Polio Boleh Disembuhkan?

Tiada ubat khusus yang boleh menghapuskan poliovirus selepas seseorang dijangkiti.

Begitu juga, tiada ubat yang boleh menghidupkan semula neuron motor yang telah mengalami kerosakan kekal.

Oleh sebab itu, rawatan polio memberi tumpuan kepada:

• mengawal simptom;
• menyokong fungsi badan;
• membantu pernafasan jika perlu;
• mencegah komplikasi;
• mengekalkan pergerakan;
• meningkatkan fungsi melalui rehabilitasi.

Antibiotik tidak merawat polio kerana penyakit ini disebabkan oleh virus, bukannya bakteria.

Bagaimana Polio Dirawat?

Rawatan Sokongan

Pesakit dengan penyakit ringan mungkin hanya memerlukan pemantauan, rehat, pengambilan cecair yang mencukupi dan rawatan simptom mengikut nasihat doktor.

Pesakit yang mengalami penyakit neurologi mungkin memerlukan penjagaan hospital.

Sokongan Pernafasan

Jika otot pernafasan menjadi lemah, pesakit mungkin memerlukan:

• pemantauan rapi;
• oksigen jika sesuai;
• bantuan ventilasi;
• rawatan saluran pernafasan.

Fisioterapi

Selepas fasa akut, fisioterapi boleh membantu mengekalkan fungsi otot dan sendi.

Matlamatnya boleh termasuk:

• mengekalkan julat pergerakan sendi;
• mencegah kontraktur;
• meningkatkan kekuatan otot yang masih berfungsi;
• membantu pesakit belajar bergerak dengan lebih selamat.

Terapi Carakerja

Terapi carakerja boleh membantu pesakit menyesuaikan diri dengan aktiviti kehidupan harian seperti:

• mandi;
• berpakaian;
• makan;
• bekerja;
• menggunakan peralatan rumah.

Alat Bantuan Mobiliti

Bergantung kepada tahap kelemahan, sesetengah pesakit mungkin memerlukan:

• brace;
• tongkat;
• walker;
• kerusi roda;
• alat bantuan khusus lain.

Rawatan rehabilitasi perlu disesuaikan dengan keadaan setiap individu. Memaksa otot yang telah rosak untuk bekerja secara berlebihan bukan semestinya memberi hasil yang lebih baik.

Bagaimana Polio Boleh Dicegah?

Pencegahan jauh lebih berkesan daripada cuba merawat komplikasi selepas kerosakan saraf berlaku.

1. Lengkapkan Vaksin Polio

Vaksinasi ialah langkah paling penting.

Vaksin membolehkan sistem imun mengenali poliovirus dan menghasilkan pertahanan sebelum seseorang terdedah kepada jangkitan sebenar.

Beberapa dos diperlukan untuk menghasilkan perlindungan yang optimum.

2. Basuh Tangan Dengan Sabun dan Air

Cuci tangan terutamanya:

• selepas menggunakan tandas;
• selepas menukar lampin;
• sebelum menyediakan makanan;
• sebelum makan;
• selepas membersihkan najis kanak-kanak.

Perlu diketahui bahawa pencuci tangan berasaskan alkohol tidak boleh diharap untuk membunuh poliovirus. Mencuci tangan dengan sabun dan air adalah langkah penting untuk mengurangkan penyebaran virus melalui pencemaran najis.

3. Pastikan Air dan Makanan Bersih

Gunakan air yang selamat untuk diminum dan menyediakan makanan.

Elakkan pencemaran silang antara tangan yang kotor, permukaan penyediaan makanan dan makanan yang telah dimasak.

4. Pastikan Imunisasi Anak Tidak Tercicir

Jika dos vaksin terlepas, jangan anggap keseluruhan siri perlu dimulakan semula.

Bawa rekod imunisasi ke klinik. Petugas kesihatan boleh menentukan jadual catch-up berdasarkan umur dan vaksin yang telah diterima.

5. Semak Vaksin Sebelum Perjalanan Antarabangsa

Seseorang yang akan melancong ke kawasan yang mempunyai risiko penularan poliovirus mungkin memerlukan semakan status vaksinasi atau dos tambahan bergantung kepada keadaan.

Nasihat boleh berubah mengikut destinasi dan situasi wabak semasa.

Vaksin Polio di Malaysia

Vaksin polio merupakan sebahagian daripada Program Imunisasi Kebangsaan Malaysia.

Dalam jadual imunisasi rutin semasa, perlindungan terhadap polio diberikan sebagai sebahagian daripada vaksin kombinasi DTaP-IPV-HepB-Hib, yang turut memberi perlindungan terhadap:

• difteria;
• tetanus;
• pertusis;
• polio;
• hepatitis B;
• penyakit invasif akibat Haemophilus influenzae jenis b.

Berdasarkan jadual Kementerian Kesihatan Malaysia, dos utama vaksin kombinasi tersebut diberikan pada umur:

• 2 bulan
• 3 bulan
• 5 bulan

Dos penggalak diberikan pada sekitar:

• 18 bulan

Ibu bapa perlu merujuk rekod imunisasi anak dan mengikuti jadual terkini yang diberikan oleh klinik kesihatan kerana jadual imunisasi boleh dikemas kini dari semasa ke semasa.

IPV dan OPV: Apakah Perbezaannya?

Terdapat dua pendekatan utama vaksin polio.

IPV — Inactivated Poliovirus Vaccine

IPV mengandungi poliovirus yang telah dinyahaktifkan. Virus tersebut tidak boleh membiak atau menyebabkan polio. Vaksin ini diberikan melalui suntikan dan digunakan dalam vaksin kombinasi rutin di Malaysia.

OPV — Oral Poliovirus Vaccine

OPV mengandungi poliovirus hidup yang telah dilemahkan dan diberikan melalui mulut. Ia sangat berkesan dalam membentuk imuniti dalam usus dan telah memainkan peranan besar dalam program pembasmian polio dunia.

OPV masih boleh digunakan dalam keadaan tertentu termasuk tindak balas wabak di sesetengah negara.

Adakah Polio Masih Wujud Hari Ini?

Ya.

Polio telah berkurang lebih daripada 99 peratus sejak pelancaran usaha pembasmian global pada tahun 1988, tetapi penyakit ini belum dihapuskan sepenuhnya.

Setakat 2026, penularan wild poliovirus type 1 masih berkait terutamanya dengan Afghanistan dan Pakistan. Pada masa yang sama, beberapa negara masih melaporkan wabak circulating vaccine-derived poliovirus.

Situasi ini menerangkan mengapa usaha pembasmian belum boleh dihentikan.

Selagi poliovirus masih beredar di mana-mana bahagian dunia, virus berpotensi dibawa merentas sempadan dan memasuki komuniti yang mempunyai jurang imunisasi.

Bagaimana Dengan Polio di Malaysia?

Rantau Pasifik Barat WHO telah disahkan bebas poliovirus liar sejak tahun 2000.

Namun, status ini tidak bermaksud poliovirus tidak boleh muncul semula.

Pada Disember 2019, Malaysia mengesan polio buat kali pertama selepas kira-kira 27 tahun tanpa kes. Wabak tersebut melibatkan circulating vaccine-derived poliovirus dan tertumpu terutamanya di Sabah serta Labuan.

Tindak balas kesihatan awam termasuk kempen vaksinasi besar-besaran, pengawasan kelumpuhan lembik akut dan pengawasan persekitaran.

Pada September 2021, kerajaan Malaysia mengisytiharkan wabak tersebut telah berakhir.

Pengalaman ini menunjukkan satu perkara penting: jurang imunisasi dalam kelompok tertentu masih boleh membuka ruang kepada penularan poliovirus walaupun sesebuah negara telah lama bebas daripada penyakit tersebut.

Bila Perlu Berjumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan perubatan dengan segera jika seseorang mengalami:

• kelemahan tangan atau kaki secara tiba-tiba;
• anggota menjadi lembik;
• kesukaran berjalan yang baru berlaku;
• kehilangan kekuatan otot;
• masalah menelan;
• sesak nafas;
• kelemahan selepas mengalami demam;
• simptom neurologi selepas perjalanan ke kawasan berisiko.

Hubungi doktor juga jika anda mendapati anak belum menerima vaksin mengikut jadual.

Jika terdapat kelemahan otot atau kelumpuhan secara tiba-tiba, jangan tunggu beberapa hari untuk melihat sama ada simptom pulih sendiri.

Mitos dan Fakta Tentang Polio

Mitos: Semua orang yang dijangkiti polio akan lumpuh

Fakta: Kebanyakan jangkitan tidak menyebabkan kelumpuhan. Ramai individu tidak mempunyai simptom langsung.

Mitos: Polio sudah tidak wujud

Fakta: Kes telah berkurang secara dramatik, tetapi poliovirus belum dihapuskan sepenuhnya di seluruh dunia.

Mitos: Orang yang tidak mempunyai simptom tidak boleh menjangkiti orang lain

Fakta: Individu tanpa simptom masih boleh mengeluarkan dan menyebarkan poliovirus.

Mitos: Kebersihan sahaja cukup untuk melindungi daripada polio

Fakta: Sanitasi dan mencuci tangan sangat penting, tetapi vaksinasi tetap merupakan perlindungan utama terhadap penyakit dan kelumpuhan akibat polio.

Mitos: Vaccine-derived poliovirus membuktikan vaksin polio lebih berbahaya daripada penyakit

Fakta: Ini merupakan tafsiran yang mengelirukan. Circulating vaccine-derived poliovirus berlaku terutamanya apabila virus vaksin oral yang dilemahkan dapat beredar berpanjangan dalam populasi yang mempunyai imuniti rendah. Mengekalkan liputan vaksinasi tinggi membantu menghentikan keadaan tersebut.

Kesimpulan

Polio ialah penyakit berjangkit akibat poliovirus yang kebanyakannya tidak menyebabkan simptom serius, tetapi dalam sebahagian kecil kes boleh menyerang sistem saraf dan menyebabkan kelumpuhan kekal. Jika otot yang mengawal pernafasan terlibat, penyakit ini juga boleh mengancam nyawa.

Tiada ubat khusus yang boleh menyembuhkan polio selepas kerosakan saraf berlaku. Sebab itu, pencegahan melalui vaksinasi lengkap kekal sebagai strategi paling penting.

Walaupun Malaysia dan rantau Pasifik Barat telah mencapai kemajuan besar dalam kawalan polio, sejarah wabak pada 2019 menunjukkan bahawa penyakit ini boleh kembali apabila terdapat kelompok masyarakat yang tidak mendapat perlindungan mencukupi. Ibu bapa perlu memastikan imunisasi anak lengkap, manakala kelemahan atau kelumpuhan secara tiba-tiba harus dinilai dengan segera oleh profesional kesihatan.

Soalan Lazim Tentang Polio