Bahan Pengawet Makanan Dan Risiko Darah Tinggi: Apa Kaitannya Dengan Penyakit Jantung?

Makanan moden banyak bergantung kepada makanan berbungkus, makanan segera, makanan sejuk beku, sos botol, perencah segera dan snek proses. Dalam banyak produk ini, bahan pengawet digunakan untuk melambatkan kerosakan makanan, mengawal pertumbuhan mikroorganisma dan memanjangkan jangka hayat produk. Dari satu sudut, bahan pengawet membantu keselamatan dan bekalan makanan. Tetapi dari sudut lain, pengambilan makanan proses yang terlalu kerap semakin dikaitkan dengan masalah kesihatan seperti tekanan darah tinggi dan penyakit kardiovaskular.

Kajian kohort NutriNet Santé yang diterbitkan dalam European Heart Journal melaporkan bahawa pendedahan lebih tinggi kepada beberapa bahan pengawet makanan dikaitkan dengan insiden hipertensi dan penyakit kardiovaskular yang lebih tinggi. Kajian ini melibatkan lebih 112,000 peserta dan menilai pengambilan makanan melalui rekod pemakanan berulang, tetapi dapatan ini masih bersifat kaitan, bukan bukti mutlak bahawa bahan pengawet tertentu secara langsung menyebabkan penyakit jantung.

Apa Itu Bahan Pengawet Makanan?

Bahan pengawet makanan ialah bahan yang ditambah ke dalam makanan untuk membantu makanan tahan lebih lama. Ia boleh melambatkan kerosakan akibat bakteria, kulat, yis atau proses pengoksidaan seperti minyak menjadi tengik dan perubahan warna makanan. Dalam konteks industri makanan, bahan pengawet digunakan supaya produk lebih stabil ketika disimpan, dihantar dan dijual.

Contoh makanan yang sering dikaitkan dengan bahan pengawet atau aditif makanan termasuk:

• sosej, nugget, burger patty dan daging proses
• makanan dalam tin
• roti, kek dan pastri berbungkus
• sos cili, kicap, sos tiram dan dressing
• mi segera dan perencah segera
• makanan sejuk beku
• snek masin
• minuman berperisa
• produk bakeri komersial

Namun, tidak adil untuk mengatakan semua bahan pengawet adalah berbahaya. Banyak bahan tambahan makanan dinilai dan dikawal mengikut peraturan keselamatan makanan. FDA, sebagai contoh, menyatakan bahawa bahan tambahan makanan dan bahan GRAS perlu disokong oleh sains untuk menunjukkan tahap keselamatan penggunaannya, walaupun tiada sistem penilaian keselamatan boleh menjamin risiko sifar sepenuhnya.

Bahan Pengawet, Aditif Makanan Dan Makanan Ultra Proses: Apa Bezanya?

Ramai orang mencampuradukkan tiga istilah ini. Bezanya penting.

Bahan pengawet ialah bahan yang digunakan untuk memanjangkan jangka hayat makanan.

Aditif makanan ialah kategori lebih luas. Ia merangkumi bahan pengawet, pewarna, pemanis, penstabil, pengemulsi, perisa, antioksidan dan penambah tekstur.

Makanan ultra proses pula ialah makanan industri yang biasanya melalui banyak proses pengilangan dan mengandungi gabungan bahan seperti gula tambahan, minyak, garam, pengemulsi, pewarna, perisa dan pengawet. Makanan ultra proses biasanya direka supaya sedap, mudah dimakan, tahan lama dan praktikal, tetapi sering rendah serat serta nutrien penting.

Masalah kesihatan biasanya lebih kuat dikaitkan dengan pola pemakanan ultra proses secara kerap, bukan hanya kewujudan satu bahan pengawet dalam makanan. Kajian epidemiologi tentang makanan ultra proses menunjukkan pengambilan lebih tinggi dikaitkan dengan risiko penyakit kardiovaskular yang lebih tinggi, walaupun bukti mekanisme dan sebab akibat masih terus dikaji.

Bagaimana Bahan Pengawet Dan Makanan Proses Boleh Berkait Dengan Darah Tinggi?

Tekanan darah tinggi atau hipertensi berlaku apabila tekanan dalam salur darah kekal tinggi secara berterusan. Ia boleh merosakkan salur darah, membebankan jantung dan meningkatkan risiko serangan jantung, strok, kegagalan jantung serta penyakit buah pinggang.

Kaitan antara makanan proses, bahan pengawet dan tekanan darah tinggi biasanya berlaku melalui beberapa laluan.

1. Kandungan Sodium Yang Tinggi

Ini faktor paling jelas dan paling praktikal untuk diberi perhatian.

Banyak makanan proses tinggi sodium. Sodium bukan hanya datang daripada garam meja. Ia juga boleh hadir dalam bentuk bahan tambahan seperti monosodium glutamate, sodium nitrite, sodium benzoate, sodium phosphate dan pelbagai sebatian sodium lain.

WHO menyatakan hampir semua populasi mengambil sodium secara berlebihan, dan pengambilan sodium berlebihan dikaitkan dengan peningkatan tekanan darah. WHO mencadangkan orang dewasa mengambil kurang daripada 2,000 mg sodium sehari, bersamaan kurang daripada 5 gram garam sehari.

American Heart Association pula menyatakan bahawa mengurangkan sodium boleh membantu menurunkan tekanan darah, dan kebanyakan sodium dalam diet moden sering datang daripada makanan berbungkus serta makanan proses.

Dalam konteks Malaysia, isu ini lebih besar kerana sodium bukan hanya datang daripada makanan Barat seperti pizza atau burger. Ia juga datang daripada:

• kicap
• sos tiram
• sos cili
• budu, belacan dan cencaluk
• kiub pati
• serbuk perasa
• perencah segera
• mi segera
• makanan bergoreng bersalut tepung berperisa
• lauk kedai yang banyak garam dan sos

Dokumen strategi pengurangan garam Malaysia turut menyatakan bahawa pengambilan garam atau sodium mempunyai kaitan langsung dengan peningkatan tekanan darah.

2. Daging Proses Dan Nitrit

Sebahagian produk daging proses menggunakan nitrit atau nitrat untuk membantu pengawetan, mengekalkan warna dan mengawal pertumbuhan bakteria tertentu. Contohnya termasuk sosej, ham, bacon, salami, daging salai dan sesetengah produk burger atau meatball proses.

Dalam kajian NutriNet Santé, nitrit, nitrat dan beberapa kumpulan bahan pengawet lain dinilai sebagai sebahagian daripada pendedahan bahan pengawet makanan. Kajian itu melaporkan beberapa persatuan antara bahan pengawet tertentu dengan insiden hipertensi atau penyakit kardiovaskular, tetapi penulis turut menekankan keperluan kajian eksperimen lanjut untuk memahami mekanisme sebenar.

Maksudnya, kita tidak patut membuat kesimpulan simplistik seperti “nitrit pasti menyebabkan sakit jantung”. Tetapi dari sudut kesihatan awam, mengurangkan daging proses memang langkah munasabah, terutama bagi mereka yang sudah ada darah tinggi, kolesterol tinggi, obesiti, diabetes atau sejarah keluarga penyakit jantung.

3. Makanan Ultra Proses Mudah Dimakan Berlebihan

Makanan ultra proses biasanya sangat sedap, murah, cepat dan mudah didapati. Masalahnya, makanan jenis ini boleh menyebabkan seseorang makan lebih banyak tanpa sedar.

Ciri biasa makanan ultra proses:

• tinggi kalori
• tinggi garam
• tinggi gula
• tinggi lemak tidak sihat
• rendah serat
• rendah protein berkualiti
• kurang mengenyangkan
• mudah dimakan berulang kali

Apabila makanan seperti ini menjadi rutin harian, risiko berat badan naik, rintangan insulin, diabetes jenis 2, kolesterol tidak sihat dan tekanan darah tinggi boleh meningkat. Semua faktor ini akhirnya meningkatkan risiko penyakit jantung.

4. Kesan Tidak Langsung Melalui Obesiti Dan Sindrom Metabolik

Tidak semua kesan makanan proses berlaku secara terus kepada jantung. Sebahagiannya berlaku secara berantai.

Contohnya:

1. Kerap ambil makanan ultra proses.
2. Kalori harian meningkat.
3. Berat badan naik.
4. Lemak visceral bertambah.
5. Risiko rintangan insulin meningkat.
6. Tekanan darah dan trigliserida naik.
7. Risiko penyakit jantung meningkat.

Ini sebabnya perbincangan tentang bahan pengawet tidak boleh dipisahkan daripada keseluruhan corak pemakanan.

Apa Kaitan Darah Tinggi Dengan Penyakit Jantung?

Darah tinggi ialah antara faktor risiko paling penting untuk penyakit kardiovaskular. Apabila tekanan darah tinggi berlaku secara berpanjangan, jantung perlu mengepam darah dengan lebih kuat. Lama-kelamaan, otot jantung boleh menebal, salur darah boleh menjadi rosak, dan risiko pembentukan plak dalam salur darah boleh meningkat.

Kesan jangka panjang tekanan darah tinggi termasuk:

• serangan jantung
• strok
• kegagalan jantung
• penyakit buah pinggang kronik
• kerosakan salur darah mata
• aneurisme
• gangguan fungsi otak akibat masalah salur darah

Masalahnya, ramai orang tidak sedar mereka mempunyai tekanan darah tinggi kerana ia selalunya tidak menyebabkan gejala jelas pada peringkat awal. Sebab itu hipertensi sering dipanggil “pembunuh senyap”.

Adakah Bahan Pengawet Menyebabkan Penyakit Jantung Secara Langsung?

Jawapan paling jujur: belum tentu, dan tidak boleh dipukul rata.

Kajian pemakanan manusia biasanya sukar membuktikan sebab akibat secara mutlak kerana banyak faktor lain boleh mempengaruhi risiko, termasuk umur, berat badan, tahap aktiviti fizikal, merokok, alkohol, genetik, penyakit sedia ada, kualiti tidur dan keseluruhan diet.

Namun, terdapat beberapa perkara yang wajar diambil serius:

• Makanan ultra proses sering mengandungi banyak aditif dan bahan pengawet.
• Makanan proses sering tinggi sodium.
• Sodium berlebihan dikaitkan dengan peningkatan tekanan darah.
• Tekanan darah tinggi meningkatkan risiko penyakit jantung.
• Kajian kohort besar mula menunjukkan kaitan antara pendedahan bahan pengawet tertentu dengan hipertensi dan penyakit kardiovaskular.

Jadi, pendekatan terbaik bukan panik terhadap setiap bahan pada label. Pendekatan terbaik ialah mengurangkan makanan ultra proses dan membina diet harian yang lebih segar, ringkas dan rendah sodium.

Contoh Makanan Yang Patut Dikurangkan

Berikut bukan senarai makanan “haram”, tetapi makanan yang patut diambil dengan lebih berhati-hati, terutama jika anda ada tekanan darah tinggi atau risiko penyakit jantung.

Makanan tinggi sodium dan sangat diproses

• mi segera
• sup segera
• kiub pati ayam atau ikan bilis
• serbuk perasa
• sos tiram, kicap dan sos pencicah
• makanan sejuk beku proses
• nugget, sosej dan meatball
• burger patty proses
• snek masin seperti kerepek, chips dan keropok berperisa
• makanan dalam tin tinggi garam
• daging salai atau cured meat
• makanan segera

Makanan yang nampak “biasa” tetapi boleh menyumbang sodium tinggi

• roti berbungkus
• keju proses
• bijirin sarapan tertentu
• sos salad
• makanan “instant” rendah lemak tetapi tinggi garam
• makanan diet berbungkus

Ini bahagian yang ramai terlepas pandang. Sodium boleh “bersembunyi” dalam makanan yang tidak semestinya rasa sangat masin.

Cara Membaca Label Makanan

Membaca label makanan ialah kemahiran kecil yang boleh memberi kesan besar kepada kesihatan.

Perhatikan perkara berikut:

1. Semak sodium

Cari jumlah sodium bagi setiap hidangan. Jangan hanya tengok kalori. Jika anda makan dua hidangan, jumlah sodium juga berganda.

2. Bandingkan jenama

Produk yang sama boleh mempunyai kandungan sodium sangat berbeza antara jenama. Contohnya, dua jenama sos atau mi segera mungkin nampak serupa tetapi kandungan sodium tidak sama.

3. Jangan tertipu dengan label “rendah lemak”

Produk rendah lemak kadang-kadang masih tinggi sodium atau gula. Label depan bungkusan sering digunakan untuk pemasaran. Label nutrisi di belakang lebih penting.

4. Cari istilah berkaitan sodium

Antara istilah yang boleh muncul pada label:

• sodium chloride
• monosodium glutamate
• sodium nitrite
• sodium nitrate
• sodium benzoate
• sodium phosphate
• sodium bicarbonate
• disodium inosinate
• disodium guanylate

Kehadiran istilah ini tidak bermaksud produk itu automatik berbahaya. Tetapi jika banyak makanan harian anda mengandungi bahan sebegini, jumlah sodium keseluruhan boleh menjadi tinggi.

5. Lihat senarai ramuan

Jika senarai ramuan terlalu panjang dan penuh dengan bahan yang jarang digunakan di dapur rumah, itu petanda makanan tersebut mungkin sangat diproses.

Siapa Yang Perlu Lebih Berhati-hati?

Semua orang boleh mendapat manfaat dengan mengurangkan makanan ultra proses. Tetapi kumpulan berikut perlu lebih berhati-hati:

• pesakit darah tinggi
• pesakit jantung
• pesakit buah pinggang
• pesakit diabetes
• individu dengan kolesterol tinggi
• individu obes atau berat badan berlebihan
• warga emas
• perokok
• individu yang kurang bersenam
• mereka yang ada sejarah keluarga strok atau serangan jantung

Bagi pesakit buah pinggang, isu sodium dan fosfat dalam makanan proses boleh menjadi lebih penting kerana fungsi buah pinggang yang lemah boleh menyukarkan kawalan mineral dan cecair dalam badan. Nasihat diet untuk pesakit buah pinggang perlu dipandu oleh doktor atau pakar dietetik.

Cara Praktikal Kurangkan Risiko

Anda tidak perlu ubah diet secara ekstrem. Mulakan dengan perubahan yang realistik.

1. Kurangkan mi segera

Mi segera biasanya tinggi sodium, terutama dalam paket perencah. Jika masih mahu makan sekali-sekala, gunakan separuh paket perencah, tambah telur, sayur dan elakkan minum kuah sampai habis.

2. Hadkan sosej, nugget dan daging proses

Jadikan makanan ini pilihan sekali-sekala, bukan lauk harian. Gantikan dengan ayam segar, ikan, telur, tempe, tauhu atau kekacang.

3. Kurangkan sos dan kicap

Ramai orang tidak sedar sodium harian naik kerana sos. Cuba kurangkan kicap, sos tiram, sos cili dan kuah pencicah. Gunakan limau, bawang putih, halia, lada hitam, serai, kunyit dan rempah untuk tambah rasa.

4. Pilih makanan segar atau minimum proses

Lebihkan:

• nasi atau sumber karbohidrat ringkas
• sayur
• buah
• ikan
• ayam tanpa kulit
• telur
• tempe dan tauhu
• kekacang
• oat
• yogurt tanpa gula
• susu rendah lemak tanpa gula tambahan

5. Masak ringkas di rumah

Tidak perlu masak menu kompleks. Menu seperti nasi, ikan bakar, sup sayur dan telur dadar kurang garam sudah jauh lebih baik daripada makanan segera yang tinggi sodium.

6. Guna konsep “lebih kerap baik, bukan sempurna”

Jika anda makan makanan proses setiap hari, sasaran awal ialah kurangkan kepada beberapa kali seminggu. Jika anda minum minuman manis setiap hari, kurangkan secara bertahap. Diet yang baik ialah diet yang boleh dikekalkan.

7. Pantau tekanan darah

Jika anda berumur 30 tahun ke atas, ada berat badan berlebihan, sejarah keluarga darah tinggi atau kerap makan makanan tinggi garam, pantau tekanan darah secara berkala. Jangan tunggu sakit dada atau pening baru mahu periksa.

Bukan Semua Makanan Berbungkus Itu Buruk

Ini penting. Makanan berbungkus tidak semestinya buruk. Ada makanan berbungkus yang masih boleh menjadi pilihan sihat, contohnya:

• oat kosong
• susu tanpa gula
• yogurt asli
• kacang dalam tin rendah garam
• ikan sardin rendah sodium
• sayur sejuk beku tanpa sos
• roti gandum penuh yang rendah sodium
• kekacang tanpa garam

Masalahnya bukan “bungkus” semata-mata. Masalahnya ialah apabila makanan itu tinggi sodium, tinggi gula, tinggi lemak tidak sihat, rendah serat dan diambil terlalu kerap.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Dapatkan pemeriksaan doktor jika:

• bacaan tekanan darah kerap melebihi paras normal
• tekanan darah melebihi 140/90 mmHg secara berulang
• anda sudah mengambil ubat darah tinggi tetapi bacaan masih tinggi
• ada sakit dada, sesak nafas, pengsan atau berdebar kuat
• ada tanda strok seperti muka senget, lemah sebelah badan atau percakapan pelo
• anda ada diabetes, penyakit buah pinggang atau penyakit jantung
• anda mahu ubah diet secara besar-besaran tetapi sedang mengambil banyak ubat

Jangan berhenti ubat darah tinggi hanya kerana sudah mula makan lebih sihat. Ubat perlu diubah hanya selepas berbincang dengan doktor.

Kesimpulan

Bahan pengawet makanan digunakan untuk memastikan makanan tahan lebih lama dan lebih stabil. Namun, kajian terkini mula menunjukkan bahawa pendedahan tinggi kepada bahan pengawet tertentu mungkin berkait dengan risiko hipertensi dan penyakit kardiovaskular yang lebih tinggi. Pada masa yang sama, bukti paling kuat dan praktikal masih menunjuk kepada masalah besar diet moden: terlalu banyak makanan ultra proses, terlalu banyak sodium, terlalu banyak kalori dan terlalu sedikit makanan segar.

Jangan panik terhadap setiap bahan pada label. Tetapi jangan juga terlalu selesa dengan makanan proses harian.

Langkah paling bijak ialah:

• kurangkan makanan ultra proses
• baca label makanan
• pilih produk rendah sodium
• hadkan sos dan perencah segera
• lebihkan makanan segar
• pantau tekanan darah
• dapatkan nasihat doktor jika berisiko

Kesihatan jantung bukan ditentukan oleh satu makanan sahaja. Ia dibentuk oleh tabiat harian yang berulang selama bertahun-tahun.

FAQ Tentang Pengawet Makanan