Long COVID: Simptom, Punca, Rawatan dan Bila Perlu Jumpa Doktor

Kebanyakan orang yang dijangkiti COVID-19 akan pulih sepenuhnya selepas fasa akut. Demam reda, batuk berkurangan dan tenaga beransur kembali. Namun bagi sesetengah individu, cerita tidak berakhir apabila ujian COVID sudah negatif.

Mereka mungkin masih terasa sangat letih, mudah semput, mengalami sakit badan, sukar tidur atau berdepan masalah untuk fokus dan mengingati perkara mudah. Ada juga yang berasa agak sihat pada satu hari tetapi mengalami kemerosotan simptom selepas melakukan aktiviti fizikal atau mental.

Keadaan ini dikenali sebagai Long COVID, atau post COVID-19 condition.

Pertubuhan Kesihatan Sedunia atau WHO menganggarkan sekitar 6 daripada setiap 100 orang yang mendapat COVID-19 boleh mengalami post COVID-19 condition, berdasarkan anggaran global yang kebanyakannya datang daripada tempoh awal pandemik. Risiko dilihat lebih rendah sekarang berbanding pada awal pandemik, tetapi Long COVID masih boleh berlaku setiap kali seseorang mengalami jangkitan SARS-CoV-2.

Long COVID bukan sekadar bermaksud seseorang “lambat sembuh”. Ia merupakan keadaan kompleks yang boleh melibatkan beberapa sistem badan dan simptomnya berbeza antara seorang individu dengan individu lain.

Apa Itu Long COVID?

Long COVID ialah istilah umum untuk masalah kesihatan yang berterusan atau muncul selepas seseorang dijangkiti SARS-CoV-2, iaitu virus yang menyebabkan COVID-19.

WHO menggunakan istilah post COVID-19 condition dan mentakrifkannya sebagai simptom yang biasanya bermula dalam tempoh tiga bulan selepas jangkitan COVID-19, berlarutan sekurang-kurangnya dua bulan dan tidak dapat diterangkan dengan lebih baik oleh diagnosis lain.

Definisi antara organisasi tidak semestinya sama sepenuhnya.

Sebagai contoh, NICE di United Kingdom membahagikan masalah selepas COVID kepada:

• COVID-19 akut: simptom sehingga 4 minggu.
• Ongoing symptomatic COVID-19: simptom antara 4 hingga 12 minggu.
• Post-COVID-19 syndrome: simptom yang berterusan melebihi 12 minggu dan tidak dapat dijelaskan oleh diagnosis lain.

Dalam penggunaan harian, istilah Long COVID sering digunakan secara lebih luas untuk menggambarkan simptom dan masalah kesihatan yang berpanjangan selepas COVID-19.

Long COVID Boleh Berlaku Walaupun COVID Asalnya Ringan

Ada tanggapan bahawa Long COVID hanya berlaku kepada pesakit yang pernah mengalami COVID-19 teruk atau dimasukkan ke ICU.

Ini tidak tepat.

Sesiapa yang pernah dijangkiti SARS-CoV-2 berpotensi mengalami Long COVID, termasuk mereka yang mengalami jangkitan awal yang ringan. Kanak-kanak juga boleh terjejas.

Walau bagaimanapun, sesetengah kumpulan mempunyai risiko lebih tinggi.

Apakah Simptom Long COVID?

Long COVID bukan satu penyakit dengan satu set simptom yang sama untuk semua orang.

Lebih daripada 200 simptom pernah dilaporkan berkaitan keadaan ini. Antara simptom yang paling kerap dilaporkan ialah keletihan, masalah kognitif atau brain fog, sesak nafas, masalah tidur dan simptom yang menjadi lebih teruk selepas melakukan aktiviti.

1. Keletihan yang berpanjangan

Keletihan merupakan antara simptom Long COVID yang paling biasa.

Ia bukan semestinya sama dengan penat selepas bekerja atau kurang tidur. Sesetengah individu mengalami keletihan sehingga aktiviti harian yang sebelum ini mudah dilakukan terasa sangat mencabar.

Contohnya:

• mandi atau berpakaian terasa memenatkan,
• berjalan ke kedai menyebabkan keletihan berlebihan,
• sukar bekerja sepanjang hari seperti biasa,
• perlu berehat berkali-kali ketika melakukan kerja rumah,
• atau berasa tidak segar walaupun sudah tidur mencukupi.

Keletihan boleh berlaku bersama masalah tidur, sakit badan dan kesukaran menumpukan perhatian.

2. Post exertional malaise: simptom bertambah teruk selepas aktiviti

Salah satu ciri Long COVID yang sangat penting tetapi masih kurang difahami masyarakat ialah post exertional malaise atau PEM.

PEM bermaksud simptom menjadi lebih teruk selepas melakukan aktiviti fizikal atau mental yang sebelum ini mungkin boleh dilakukan tanpa masalah.

Menariknya, kemerosotan tersebut tidak semestinya berlaku ketika aktiviti sedang dilakukan.

Menurut CDC, simptom PEM lazimnya boleh menjadi lebih teruk sekitar 12 hingga 48 jam selepas aktiviti dan boleh berlarutan selama beberapa hari atau minggu.

Contohnya, seseorang mungkin:

1. keluar membeli barang pada hari Isnin,
2. masih berasa agak baik selepas pulang,
3. tetapi pada hari Selasa mengalami keletihan teruk, sakit badan dan brain fog.

PEM penting dikenal pasti kerana nasihat seperti “paksa diri bersenam lebih banyak” mungkin tidak sesuai untuk semua pesakit.

3. Brain fog dan sukar fokus

Istilah brain fog digunakan untuk menggambarkan gangguan kognitif seperti:

• sukar menumpukan perhatian,
• cepat terlupa,
• terasa lambat memproses maklumat,
• sukar mencari perkataan tertentu,
• hilang fokus ketika membaca,
• atau sukar melakukan beberapa tugasan serentak.

Brain fog tidak bermaksud seseorang menjadi kurang bijak. Ia menggambarkan perubahan fungsi kognitif yang boleh berlaku bersama Long COVID.

4. Sesak nafas dan masalah pernafasan

Sesetengah individu terus mengalami:

• sesak nafas,
• rasa tidak cukup udara,
• batuk berpanjangan,
• cepat semput apabila berjalan,
• atau toleransi terhadap aktiviti yang semakin berkurang.

Walau bagaimanapun, sesak nafas mempunyai banyak kemungkinan punca lain. Penyakit jantung, asma, anemia, masalah paru-paru dan beberapa keadaan lain juga boleh menghasilkan simptom serupa.

Sebab itu sesak nafas selepas COVID tidak sepatutnya terus dianggap Long COVID tanpa penilaian.

5. Jantung berdebar dan pening ketika berdiri

Long COVID juga boleh dikaitkan dengan simptom seperti:

• jantung berdegup laju,
• palpitasi,
• pening apabila bangun daripada duduk atau berbaring,
• rasa hampir pengsan,
• atau kesukaran berdiri untuk tempoh panjang.

Dalam sesetengah individu, corak simptom seperti pening, peningkatan kadar denyutan jantung ketika berdiri dan intoleransi aktiviti boleh berkaitan dengan gangguan sistem saraf autonomik seperti postural orthostatic tachycardia syndrome atau POTS. WHO menyenaraikan corak ini antara keadaan yang telah diperhatikan dalam Long COVID.

Namun palpitasi atau pening sahaja tidak cukup untuk mengesahkan POTS.

6. Sakit otot, sendi dan sakit kepala

Simptom lain termasuk:

• sakit otot,
• sakit sendi,
• sakit badan,
• sakit kepala baru,
• atau sakit kepala yang menjadi semakin kerap.

Tahap kesakitan boleh berubah dari hari ke hari.

7. Gangguan tidur

Masalah tidur yang dilaporkan termasuk:

• sukar untuk tidur,
• kerap terjaga,
• tidur tidak menyegarkan,
• rasa mengantuk pada waktu siang,
• atau pola tidur yang berubah.

Kualiti tidur yang buruk pula boleh memburukkan keletihan dan kesukaran menumpukan perhatian.

8. Perubahan bau dan rasa

Sesetengah individu masih mengalami:

• deria bau berkurangan,
• kehilangan bau,
• perubahan rasa makanan,
• atau bau tertentu terasa berbeza daripada sebelumnya.

9. Masalah penghadaman

Long COVID juga boleh dikaitkan dengan:

• sakit abdomen,
• cirit-birit,
• sembelit,
• kembung,
• atau perubahan selera makan.

10. Perubahan emosi dan kesihatan mental

Sesetengah individu mengalami:

• keresahan,
• mood rendah,
• kemurungan,
• tekanan,
• atau kesukaran menyesuaikan diri dengan penyakit yang berpanjangan.

Penting untuk memahami bahawa kehadiran simptom psikologi tidak bermaksud Long COVID hanyalah masalah psikologi.

Long COVID boleh melibatkan pelbagai sistem badan, sementara hidup dengan penyakit berpanjangan sendiri boleh memberi tekanan emosi yang besar.

Mengapa Long COVID Berlaku?

Ini masih merupakan antara persoalan terbesar dalam penyelidikan Long COVID.

Punca tepat Long COVID belum difahami sepenuhnya, dan kemungkinan besar tiada satu mekanisme tunggal yang menerangkan semua pesakit.

Penyelidik sedang mengkaji beberapa kemungkinan, antaranya:

Persistence virus

Terdapat bukti bahawa bahan atau reservoir SARS-CoV-2 mungkin berterusan dalam sesetengah tisu selepas jangkitan akut.

Perubahan tindak balas sistem imun

Sistem imun sesetengah individu mungkin terus berada dalam keadaan yang tidak normal selepas jangkitan.

Autoimun

Jangkitan berpotensi mencetuskan tindak balas imun terhadap tisu badan sendiri dalam sesetengah individu.

Perubahan pada salur darah

Gangguan pada fungsi vaskular dan pembentukan pembekuan darah bersaiz mikroskopik turut sedang dikaji.

Gangguan sistem saraf autonomik

Ini mungkin memainkan peranan dalam simptom seperti palpitasi, pening ketika berdiri dan intoleransi aktiviti.

Kesan kerosakan organ akibat COVID yang teruk

Individu yang mengalami jangkitan teruk juga mungkin mempunyai kesan selepas penyakit kritikal atau kerosakan organ yang menyumbang kepada simptom berpanjangan.

WHO menyatakan kajian telah mengenal pasti bukti persistence virus, perubahan tindak balas imun, autoimun dan microthrombosis dalam penyelidikan Long COVID, tetapi penyelidikan mengenai mekanismenya masih berterusan.

Siapa Lebih Berisiko Mengalami Long COVID?

Sesiapa yang pernah dijangkiti COVID-19 boleh mengalaminya.

Namun WHO melaporkan beberapa faktor dikaitkan dengan risiko lebih tinggi, termasuk:

• usia lebih tua,
• wanita,
• merokok,
• berat badan berlebihan atau obesiti,
• mempunyai penyakit kronik tertentu,
• COVID-19 yang teruk,
• pernah dimasukkan ke hospital atau ICU,
• dan mengalami jangkitan COVID berulang.

Ini tidak bermakna individu muda dan sihat bebas daripada risiko.

Seseorang tanpa penyakit kronik juga masih boleh mengalami Long COVID.

Berapa Lama Long COVID Boleh Berlarutan?

Tiada satu tempoh pemulihan yang sama untuk semua pesakit.

WHO melaporkan simptom secara umum cenderung bertambah baik dari semasa ke semasa, dengan tempoh sekitar 4 hingga 9 bulan dilaporkan dalam anggaran global. Namun sebahagian individu masih mempunyai simptom selepas 12 bulan.

CDC pula menyatakan simptom bagi sesetengah orang boleh berlangsung selama berbulan-bulan malah bertahun-tahun.

Perjalanan penyakit juga tidak semestinya lurus.

Seseorang boleh:

• bertambah baik selama beberapa minggu,
• mengalami simptom kembali,
• mengalami simptom baru,
• atau mempunyai hari yang baik diikuti hari yang lebih teruk.

Oleh itu, sukar untuk memberikan tarikh tertentu bila seseorang akan pulih sepenuhnya.

Bagaimana Long COVID Didiagnosis?

Setakat ini, tiada satu ujian darah, biomarker, X-ray atau pemeriksaan lain yang boleh mengesahkan atau menolak Long COVID secara muktamad.

Diagnosis dibuat berdasarkan gabungan:

• sejarah jangkitan COVID,
• bila simptom bermula,
• jenis dan corak simptom,
• tempoh simptom,
• kesan simptom terhadap kehidupan harian,
• pemeriksaan fizikal,
• dan ujian yang sesuai untuk mencari kemungkinan penyakit lain.

CDC menegaskan bahawa keputusan ujian makmal atau pengimejan yang normal tidak semestinya menolak Long COVID.

Perlukah pernah mempunyai ujian COVID positif?

Tidak semestinya.

Sesetengah individu mungkin pernah dijangkiti pada masa ujian tidak dilakukan atau tidak tersedia.

NICE menyatakan ketiadaan ujian SARS-CoV-2 positif tidak sepatutnya secara automatik menghalang penilaian atau rujukan jika gambaran klinikal memenuhi kriteria yang sesuai.

Apakah Pemeriksaan Yang Mungkin Dilakukan?

Pemeriksaan bergantung pada simptom seseorang.

Doktor mungkin mempertimbangkan:

• pemeriksaan tekanan darah dan denyutan nadi,
• bacaan oksigen,
• ujian darah,
• ECG,
• X-ray dada,
• pemeriksaan fungsi paru-paru,
• pemeriksaan kadar denyutan jantung dan tekanan darah ketika berdiri,
• atau ujian khusus berdasarkan simptom.

Tidak semua orang memerlukan semua ujian.

NICE mencadangkan ujian disesuaikan dengan tanda dan simptom bagi mengenal pasti komplikasi serius dan membezakan Long COVID daripada diagnosis lain.

Simptom Selepas COVID Tidak Semestinya Long COVID

Ini perkara yang sangat penting.

Keletihan, sesak nafas, pening dan brain fog tidak khusus kepada Long COVID.

Doktor mungkin perlu mempertimbangkan keadaan lain seperti:

• anemia,
• penyakit thyroid,
• asma,
• penyakit paru-paru,
• penyakit jantung,
• diabetes,
• gangguan tidur,
• jangkitan lain,
• kesan sampingan ubat,
• kemurungan atau gangguan keresahan,
• dan masalah kesihatan lain.

Ada juga individu yang pernah mengalami COVID teruk dan memerlukan rawatan ICU. Mereka mungkin mengalami post intensive care syndrome, yang boleh menyebabkan kelemahan otot, masalah kognitif dan simptom psikologi selepas penyakit kritikal.

Sebab itu diagnosis kendiri berdasarkan senarai simptom di internet tidak mencukupi.

Bagaimana Long COVID Dirawat?

Buat masa ini, tiada satu ubat atau rawatan yang boleh menyembuhkan semua kes Long COVID.

Rawatan biasanya bertujuan:

1. mengenal pasti masalah kesihatan yang boleh dirawat,
2. mengurangkan simptom,
3. meningkatkan keupayaan melakukan aktiviti harian,
4. mengelakkan kemerosotan simptom,
5. dan meningkatkan kualiti hidup.

NICE menyatakan terdapat rawatan biasa yang boleh digunakan untuk mengurus simptom tertentu, tetapi bukti bagi rawatan ubat yang mensasarkan Long COVID sebagai satu keadaan masih terhad.

1. Rawatan disesuaikan mengikut simptom

Seorang pesakit mungkin mempunyai masalah utama berupa sesak nafas, manakala seorang lagi lebih terganggu oleh keletihan, PEM dan brain fog.

Oleh itu, rawatan tidak sepatutnya menggunakan pendekatan “satu pelan untuk semua”.

2. Pacing dan pengurusan tenaga

Jika aktiviti menyebabkan simptom bertambah teruk, seseorang mungkin perlu belajar mengurus penggunaan tenaga dengan lebih strategik.

Konsep mudah yang boleh digunakan ialah:

Plan — Rancang

Rancang aktiviti penting dan elakkan melakukan terlalu banyak perkara pada satu hari.

Prioritize — Utamakan

Fokus dahulu kepada tugas yang benar-benar perlu dilakukan.

Pace — Kawal rentak

Bahagikan tugasan kepada bahagian lebih kecil dan berehat sebelum tenaga habis sepenuhnya.

WHO turut mencadangkan teknik penjimatan tenaga, mengenal pasti pencetus flare-up, mengurangkan aktiviti buat sementara apabila simptom merosot dan tidak kembali terus ke tahap aktiviti biasa sehingga episod tersebut reda.

3. Bagaimana dengan senaman?

Aktiviti fizikal mungkin membantu sesetengah individu, terutama sebagai sebahagian daripada rehabilitasi yang sesuai.

Tetapi nasihat untuk meningkatkan senaman secara agresif tidak sesuai untuk semua pesakit Long COVID, khususnya mereka yang mengalami PEM.

Jika aktiviti menyebabkan simptom merosot beberapa jam atau satu hingga dua hari kemudian, beritahu doktor atau ahli rehabilitasi.

NICE mengesyorkan rehabilitasi dibuat secara individu dan memastikan simptom yang boleh menjejaskan keselamatan rehabilitasi dinilai terlebih dahulu.

4. Rehabilitasi

Bergantung kepada masalah yang dialami, rawatan mungkin melibatkan:

• fisioterapi,
• terapi pekerjaan,
• rehabilitasi pernafasan,
• rehabilitasi kognitif,
• sokongan psikologi,
• atau rawatan daripada pakar tertentu.

Pendekatan multidisiplin mungkin diperlukan kerana Long COVID boleh melibatkan beberapa sistem badan serentak.

5. Mengurus masalah tidur

Langkah asas termasuk:

• mempunyai waktu tidur dan bangun yang konsisten,
• mengurangkan kafein lewat hari,
• memastikan bilik tidur selesa,
• menghadkan rangsangan sebelum tidur,
• dan mendapatkan penilaian jika masalah tidur terus berlaku.

6. Pemakanan dan hidrasi

Amalkan pemakanan seimbang dan minum air secukupnya mengikut keperluan individu.

Berhati-hati dengan produk atau supplement yang mendakwa boleh “detox virus”, “memulihkan imuniti” atau menyembuhkan Long COVID.

Setakat ini tiada supplement tertentu yang terbukti menjadi rawatan universal untuk Long COVID.

7. Rawat keadaan kesihatan yang dikenal pasti

Jika pemeriksaan mendapati masalah lain seperti asma, diabetes, penyakit thyroid, gangguan tidur atau penyakit jantung, keadaan tersebut perlu dirawat mengikut rawatan standard.

8. Sokongan kesihatan mental

Long COVID boleh mengganggu kerja, pendidikan, hubungan, aktiviti sosial dan kewangan seseorang.

Mendapatkan sokongan psikologi atau rawatan untuk kemurungan dan keresahan jika diperlukan merupakan sebahagian daripada penjagaan kesihatan menyeluruh.

Ini tidak bermaksud simptom fizikal seseorang tidak benar.

Apa Yang Boleh Dilakukan Di Rumah?

Beberapa langkah praktikal mungkin membantu:

1. Catat simptom harian.
   Perhatikan keletihan, tidur, brain fog, palpitasi dan tahap aktiviti.
2. Kenal pasti pencetus.
   Lihat sama ada simptom menjadi lebih teruk selepas aktiviti tertentu.
3. Bahagikan aktiviti.
   Jangan tunggu sehingga terlalu letih sebelum berehat.
4. Elakkan corak push and crash.
   Melakukan terlalu banyak ketika berasa baik kemudian terpaksa berehat panjang selepas simptom merosot boleh menjadi masalah bagi mereka yang mengalami PEM.
5. Jaga tidur dan pemakanan.
6. Jangan ubah ubat sendiri.
7. Bincang dengan doktor jika simptom terus mengganggu kehidupan.

Bila Perlu Jumpa Doktor?

Pertimbangkan mendapatkan penilaian perubatan jika selepas COVID anda mengalami:

• keletihan yang tidak semakin pulih,
• simptom yang mengganggu kerja atau aktiviti harian,
• sesak nafas yang berpanjangan,
• palpitasi berulang,
• pening ketika berdiri,
• brain fog yang menjejaskan fungsi,
• sakit yang berterusan,
• gangguan tidur yang ketara,
• simptom yang semakin teruk,
• atau simptom baru yang tidak dapat dijelaskan.

Anda tidak perlu menunggu berbulan-bulan jika simptom membimbangkan.

NICE menyarankan penilaian berdasarkan keadaan individu dan menekankan bahawa komplikasi akut serta diagnosis lain perlu dikenal pasti terlebih dahulu.

Bila Perlu Mendapatkan Rawatan Kecemasan?

Jangan anggap semua simptom selepas COVID sebagai Long COVID.

Dapatkan rawatan kecemasan jika mengalami tanda seperti:

• sesak nafas yang teruk atau tiba-tiba,
• sakit dada yang kuat atau berterusan,
• pengsan,
• kekeliruan secara tiba-tiba,
• kelemahan atau kebas sebelah badan,
• percakapan tiba-tiba menjadi tidak jelas,
• bibir atau muka kelihatan kebiruan,
• atau keadaan merosot dengan cepat.

Hubungi 999 jika keadaan serius atau mengancam nyawa.

Bolehkah Long COVID Dicegah?

Cara paling jelas untuk mengurangkan risiko Long COVID ialah mengurangkan kemungkinan mendapat COVID-19 dan mengurangkan risiko penyakit teruk.

WHO menyatakan setiap jangkitan semula membawa risiko Long COVID. Langkah mengurangkan risiko jangkitan seperti pengudaraan yang baik, kebersihan dan penggunaan pelitup muka dalam situasi berisiko tinggi boleh membantu mengurangkan pendedahan. WHO juga melaporkan vaksinasi dikaitkan dengan risiko Long COVID yang lebih rendah.

CDC pada 2026 turut menyifatkan vaksinasi COVID-19 sebagai alat terbaik yang tersedia untuk membantu mencegah Long COVID.

Ikuti saranan vaksinasi semasa daripada pihak berkuasa kesihatan dan berbincang dengan profesional kesihatan jika anda mempunyai keadaan perubatan tertentu.

Mitos dan Fakta Tentang Long COVID

Mitos: Long COVID hanya berlaku selepas COVID yang teruk

Fakta: Long COVID juga boleh berlaku selepas jangkitan yang ringan.

Mitos: Semua rasa letih selepas COVID ialah Long COVID

Fakta: Keletihan mempunyai banyak punca. Penyakit lain perlu dipertimbangkan sebelum simptom dikaitkan dengan Long COVID.

Mitos: Kalau ujian darah normal, bermaksud tiada Long COVID

Fakta: Tiada satu ujian makmal yang boleh mengesahkan atau menolak Long COVID secara muktamad.

Mitos: Paksa bersenam akan mempercepatkan pemulihan

Fakta: Aktiviti perlu disesuaikan mengikut toleransi seseorang. Mereka yang mengalami PEM boleh mendapat kemerosotan simptom selepas aktiviti berlebihan.

Mitos: Long COVID hanyalah masalah psikologi

Fakta: Long COVID diiktiraf sebagai keadaan yang boleh melibatkan satu atau beberapa sistem organ. Masalah psikologi boleh berlaku bersama keadaan ini tetapi tidak menerangkan semua simptom Long COVID.

Kesimpulan

Long COVID merupakan keadaan kompleks yang boleh berlaku selepas seseorang dijangkiti COVID-19, termasuk selepas jangkitan yang pada asalnya ringan.

Keletihan, brain fog, sesak nafas, gangguan tidur, sakit otot dan sendi, palpitasi serta post exertional malaise merupakan antara simptom yang sering dilaporkan. Simptom boleh berubah, berulang atau berlangsung selama berbulan-bulan dan, dalam sesetengah individu, lebih lama.

Tiada satu ujian khusus yang boleh mengesahkan Long COVID dan tiada satu rawatan yang sesuai untuk semua orang. Penilaian perubatan penting untuk memastikan penyakit lain atau komplikasi yang boleh dirawat tidak terlepas pandang.

Pengurusan biasanya memberi tumpuan kepada simptom, pacing, pemulihan fungsi dan rehabilitasi yang disesuaikan dengan individu.

Jika anda masih tidak kembali kepada tahap kesihatan biasa selepas COVID atau simptom mula menjejaskan kehidupan harian, berbincanglah dengan doktor untuk penilaian lanjut.

Soalan Lazim Tentang Long COVID