Demam Pada Kanak-Kanak: Punca, Suhu Bahaya, Rawatan Dan Bila Perlu Jumpa Doktor

Demam pada kanak-kanak adalah antara sebab paling biasa ibu bapa membawa anak ke klinik. Kadang-kadang anak masih aktif walaupun suhu badan tinggi. Ada juga keadaan anak nampak sangat lemah walaupun suhu tidak terlalu tinggi. Sebab itu, apabila anak demam, ibu bapa tidak boleh bergantung kepada nombor suhu sahaja.

Secara umum, suhu 38°C atau lebih dianggap demam pada bayi dan kanak-kanak. Namun, perkara yang lebih penting ialah umur anak, tahap aktif, cara anak bernafas, sama ada anak masih mahu minum, kekerapan kencing dan kewujudan tanda bahaya seperti sawan, leher keras, ruam serius atau anak sukar dikejutkan. NHS menyatakan kanak-kanak bawah 3 bulan dengan suhu 38°C atau lebih perlu mendapatkan nasihat perubatan segera, manakala bayi 3 hingga 6 bulan dengan suhu 39°C atau lebih juga perlu diberi perhatian.

Artikel ini menerangkan punca demam pada kanak-kanak, suhu yang perlu dirisaukan, rawatan di rumah, ubat demam yang selamat, tanda bahaya dan bila ibu bapa perlu membawa anak berjumpa doktor.

Apa Itu Demam Pada Kanak-Kanak?

Demam berlaku apabila suhu badan meningkat melebihi paras biasa. Badan manusia mempunyai sistem kawalan suhu. Apabila berlaku jangkitan atau keradangan, otak boleh menaikkan “set point” suhu badan sebagai sebahagian daripada tindak balas imun.

Bagi kanak-kanak, demam paling kerap disebabkan oleh jangkitan virus seperti selsema, influenza, COVID-19, HFMD atau jangkitan tekak. Dalam kebanyakan kes, demam akan beransur baik dengan rehat, cecair yang mencukupi dan rawatan simptom. Namun, demam juga boleh berpunca daripada jangkitan bakteria seperti jangkitan telinga, pneumonia, tonsilitis bakteria atau jangkitan saluran kencing.

Demam tidak semestinya bermaksud anak mengalami penyakit serius. Tetapi demam pada bayi kecil, demam yang terlalu lama, demam bersama sesak nafas, sawan, leher keras atau anak kelihatan sangat lemah perlu diperiksa segera.

Suhu Demam Anak: Berapa Yang Normal, Tinggi Dan Bahaya?

Ramai ibu bapa panik apabila suhu anak mencecah 39°C atau 40°C. Kebimbangan itu wajar, tetapi penting untuk faham bahawa nombor suhu sahaja tidak cukup untuk menentukan tahap bahaya.

Jadual Bacaan Suhu Demam Kanak-Kanak

Untuk bayi bawah 3 bulan, suhu 38°C atau lebih bukan perkara yang patut ditunggu lama di rumah. Bayi kecil belum mempunyai sistem imun yang matang, dan demam boleh menjadi tanda jangkitan serius. Royal Children’s Hospital juga menyarankan bayi bawah 3 bulan dengan demam melebihi 38°C dinilai oleh doktor.

Bagi kanak-kanak lebih besar, keadaan umum anak sangat penting. Anak yang suhu 38.5°C tetapi masih bermain, minum dan kencing seperti biasa mungkin kurang membimbangkan berbanding anak yang suhu 38°C tetapi mengantuk luar biasa, sukar bernafas atau tidak mahu minum.

Punca Demam Pada Kanak-Kanak

1. Jangkitan Virus

Ini punca paling biasa. Contohnya:

• Selsema biasa
• Influenza
• COVID-19
• HFMD
• Roseola
• Gastroenteritis virus
• Jangkitan tekak virus

Demam akibat virus biasanya datang bersama batuk, hidung berair, sakit tekak, sakit badan, muntah, cirit-birit atau ruam tertentu. Kebanyakan jangkitan virus tidak memerlukan antibiotik kerana antibiotik tidak membunuh virus.

2. Jangkitan Bakteria

Sesetengah demam berpunca daripada jangkitan bakteria. Contohnya:

• Jangkitan telinga
• Tonsilitis bakteria
• Pneumonia
• Jangkitan saluran kencing
• Jangkitan kulit
• Meningitis

Jangkitan bakteria tertentu mungkin memerlukan antibiotik. Namun, antibiotik hanya patut digunakan selepas pemeriksaan doktor. Memberi antibiotik tanpa sebab yang jelas boleh menyebabkan kesan sampingan dan menyumbang kepada masalah rintangan antibiotik.

3. Demam Selepas Vaksin

Sesetengah kanak-kanak mengalami demam ringan selepas imunisasi. Ini biasanya sementara dan boleh berlaku kerana sistem imun sedang memberi tindak balas terhadap vaksin.

Apa yang ibu bapa boleh buat:

1. Teruskan susu ibu atau susu formula untuk bayi.
2. Beri air dengan kerap untuk kanak-kanak lebih besar.
3. Pastikan anak memakai pakaian selesa.
4. Gunakan ubat demam hanya mengikut dos yang betul jika anak tidak selesa.
5. Jumpa doktor jika demam sangat tinggi, berpanjangan atau anak kelihatan tidak sihat.

4. Kepanasan Badan Dan Cuaca Panas

Malaysia mempunyai cuaca panas dan lembap. Anak boleh menjadi terlalu panas jika bermain lama di luar, kurang minum air, memakai pakaian terlalu tebal atau berada di tempat kurang pengudaraan.

Namun, kepanasan melampau atau heat-related illness bukan demam biasa. Jika anak kelihatan keliru, sangat lemah, kulit sangat panas, muntah atau tidak sedarkan diri selepas terdedah kepada panas, dapatkan rawatan kecemasan.

5. Penyakit Radang Atau Punca Lain

Punca yang lebih jarang termasuk penyakit autoimun, keradangan tertentu, kesan ubat, jangkitan kronik atau penyakit yang memerlukan pemeriksaan lanjut. Jika demam berulang tanpa sebab jelas, berpanjangan atau disertai penurunan berat badan, berpeluh malam atau anak semakin lemah, jangan tangguh pemeriksaan.

Simptom Yang Selalu Datang Bersama Demam

Demam jarang datang sendirian. Ibu bapa perlu lihat gambaran keseluruhan.

Simptom biasa termasuk:

• Badan panas
• Menggigil
• Berpeluh
• Letih
• Kurang selera makan
• Sakit kepala
• Sakit tekak
• Batuk
• Hidung berair
• Muntah
• Cirit-birit
• Sakit badan
• Ruam
• Anak lebih meragam daripada biasa

Lebih penting daripada simptom biasa ialah perubahan tingkah laku anak. Tanya diri sendiri:

• Anak masih mahu minum?
• Anak masih kencing seperti biasa?
• Anak masih memberi respons apabila dipanggil?
• Anak mudah dikejutkan?
• Anak bernafas laju atau nampak tercungap-cungap?
• Anak menangis tanpa henti?
• Anak nampak “lain macam” berbanding kebiasaan?

Naluri ibu bapa tidak boleh diabaikan. Jika anda rasa keadaan anak tidak normal, lebih baik dapatkan pemeriksaan.

Cara Ukur Suhu Anak Dengan Betul

Menyentuh dahi dengan tangan tidak cukup tepat. Gunakan termometer yang sesuai.

Jenis Termometer Yang Boleh Digunakan

Antara pilihan biasa:

• Termometer digital ketiak
• Termometer telinga
• Termometer dahi
• Termometer mulut untuk anak yang cukup besar dan boleh ikut arahan

Untuk bayi kecil, ikut nasihat doktor atau jururawat tentang kaedah paling sesuai. Bacaan suhu boleh berbeza bergantung pada lokasi pengukuran. Sebab itu, jangan terlalu cepat panik berdasarkan satu bacaan sahaja. Ulang bacaan selepas beberapa minit jika anak baru menangis kuat, baru mandi, baru berselimut tebal atau baru aktif bermain.

Kesilapan Biasa Ketika Mengukur Suhu

Elakkan kesilapan ini:

• Ukur suhu selepas anak baru minum air panas.
• Ukur selepas anak berlari atau menangis kuat.
• Tidak ikut arahan termometer.
• Menggunakan termometer dengan bateri lemah.
• Membandingkan bacaan daripada alat berbeza tanpa faham perbezaannya.
• Menganggap tangan di dahi lebih tepat daripada termometer.

Cara Rawat Demam Anak Di Rumah Dengan Selamat

Rawatan demam bukan bermaksud mesti menurunkan suhu kepada normal dengan cepat. Matlamat utama ialah memastikan anak selesa, cukup cecair dan tiada tanda bahaya.

1. Pastikan Anak Cukup Cecair

Ini paling penting. Demam boleh menyebabkan anak kehilangan lebih banyak air melalui peluh dan pernafasan.

Untuk bayi:

• Teruskan susu ibu.
• Teruskan susu formula jika bayi mengambil formula.
• Susukan lebih kerap jika bayi mahu.

Untuk kanak-kanak lebih besar:

• Beri air sedikit tetapi kerap.
• Boleh beri sup, bubur cair atau oral rehydration solution jika sesuai.
• Jika muntah, beri dalam jumlah kecil tetapi kerap.

Tanda dehidrasi termasuk tidak kencing lama, mulut kering, tiada air mata ketika menangis, mata cengkung, sangat lemah atau mengantuk luar biasa. CDC menyenaraikan tiada air kencing selama 8 jam, mulut kering dan tiada air mata ketika menangis sebagai tanda amaran dehidrasi pada kanak-kanak yang sakit.

2. Biarkan Anak Berehat

Anak tidak perlu dipaksa tidur sepanjang hari, tetapi elakkan aktiviti berat. Jika anak masih mahu bermain ringan, itu biasanya tanda yang baik. Namun, pastikan anak tidak terlalu penat.

3. Pakaikan Pakaian Selesa

Jangan balut anak dengan selimut tebal semata-mata kerana anak menggigil. Menggigil boleh berlaku ketika suhu sedang naik. Pilih pakaian nipis, selesa dan menyerap peluh. NICE menyarankan kanak-kanak demam tidak dipakaikan terlalu sedikit atau dibalut terlalu tebal.

4. Jangan Mandikan Dengan Air Ais

Ini kesilapan yang masih biasa berlaku. Air terlalu sejuk boleh membuat anak menggigil dan lebih tidak selesa. Jangan gunakan alkohol untuk mengelap badan anak.

Sponging atau lap badan tidak perlu dijadikan rawatan utama untuk menurunkan demam. NICE tidak mengesyorkan tepid sponging sebagai rawatan demam. Jika ibu bapa mahu mengelap badan anak, buat hanya untuk keselesaan dengan kain lembap suam, dan berhenti jika anak menggigil atau tidak selesa.

5. Jangan Paksa Anak Makan

Selera makan biasanya menurun ketika demam. Fokus utama ialah cecair. Jika anak mahu makan, pilih makanan lembut seperti bubur, sup, roti lembut, pisang atau makanan yang mudah ditelan.

Ubat Demam Kanak-Kanak: Apa Yang Ibu Bapa Perlu Tahu

Ubat demam boleh membantu mengurangkan ketidakselesaan, tetapi ia tidak merawat punca sebenar demam. Jika puncanya jangkitan virus, badan masih memerlukan masa untuk pulih.

Paracetamol

Paracetamol sering digunakan untuk membantu mengurangkan demam dan sakit. Namun, dos mesti tepat mengikut umur, berat badan dan kepekatan ubat. Jangan gandakan dos jika suhu tidak turun sepenuhnya. Jangan beri terlalu kerap. Jika tidak pasti, tanya doktor atau ahli farmasi.

Ibuprofen

Ibuprofen juga boleh digunakan untuk sesetengah kanak-kanak, tetapi tidak sesuai untuk semua keadaan. Elakkan memberi ibuprofen jika anak mengalami dehidrasi, muntah teruk, masalah buah pinggang, ulser perut, alahan tertentu atau doktor pernah menasihatkan supaya mengelakkannya.

Healthdirect menyatakan paracetamol dan ibuprofen boleh membantu mengurangkan sakit dan demam, tetapi tidak merawat punca penyakit; dos pula perlu mengikut umur dan berat anak.

Boleh Campur Paracetamol Dan Ibuprofen?

Jangan beri kedua-duanya serentak tanpa nasihat profesional. NICE menyarankan menggunakan salah satu ubat, sama ada paracetamol atau ibuprofen, untuk kanak-kanak demam yang kelihatan tidak selesa. Ubat demam juga tidak patut digunakan semata-mata untuk menurunkan nombor suhu jika anak tidak kelihatan terganggu.

Jangan Beri Aspirin Kepada Kanak-Kanak

Aspirin tidak sesuai diberikan kepada kanak-kanak kecuali diarahkan oleh doktor dalam keadaan tertentu. Untuk demam biasa, jangan gunakan aspirin sebagai ubat demam anak.

Suhu Bahaya: Bila Demam Anak Perlu Dirisaukan?

Suhu perlu dilihat bersama umur dan keadaan anak.

Bayi Bawah 3 Bulan

Bayi bawah 3 bulan dengan suhu 38°C atau lebih perlu diperiksa doktor segera. Jangan tunggu beberapa hari di rumah. Ini kumpulan umur yang lebih berisiko mendapat jangkitan serius.

Bayi 3 Hingga 6 Bulan

Jika bayi 3 hingga 6 bulan mempunyai suhu 39°C atau lebih, dapatkan nasihat doktor. Lebih-lebih lagi jika bayi kurang menyusu, muntah, sangat mengantuk, menangis lemah atau nampak tidak seperti biasa.

Kanak-Kanak Lebih Besar

Untuk anak yang lebih besar, dapatkan nasihat doktor jika:

• Demam 39°C ke atas dan anak nampak lemah.
• Demam 40°C atau lebih.
• Demam berpanjangan.
• Demam turun kemudian naik semula dengan keadaan lebih teruk.
• Anak tidak mahu minum.
• Anak susah bernafas.
• Anak mengalami sawan.
• Anak ada ruam serius.
• Ibu bapa rasa keadaan anak membimbangkan.

CDC menyenaraikan beberapa tanda amaran pada kanak-kanak yang sakit seperti susah bernafas, bibir atau muka kebiruan, sawan, tidak alert, tanda dehidrasi dan demam yang kembali menjadi lebih teruk selepas kelihatan pulih.

Tanda Bahaya Demam Pada Kanak-Kanak

Bawa anak untuk rawatan segera jika ada mana-mana tanda berikut:

• Susah bernafas
• Nafas terlalu laju
• Dada atau tulang rusuk tertarik ketika bernafas
• Bibir, lidah atau muka kebiruan
• Anak tidak responsif
• Mengantuk luar biasa dan sukar dikejutkan
• Sawan
• Leher keras
• Sakit kepala teruk
• Ruam yang tidak hilang apabila ditekan
• Muntah berulang
• Tidak mahu minum langsung
• Tidak kencing lama
• Mulut sangat kering
• Tiada air mata ketika menangis
• Tangan dan kaki sangat sejuk
• Anak kelihatan sangat lemah
• Demam lebih 5 hari
• Demam bersama sakit perut teruk
• Demam selepas pulih kemudian menjadi teruk semula

Jangan tunggu semua tanda muncul. Satu tanda bahaya yang jelas sudah cukup untuk mendapatkan pemeriksaan segera.

Sawan Demam: Apa Ibu Bapa Perlu Buat?

Sawan demam biasanya berlaku pada kanak-kanak kecil apabila suhu badan naik, terutamanya dalam lingkungan umur 6 bulan hingga 6 tahun. Ia sangat menakutkan untuk dilihat, tetapi kebanyakan sawan demam ringkas tidak menyebabkan kerosakan jangka panjang. Royal Children’s Hospital menyatakan sawan demam jarang menyebabkan kesan kesihatan jangka panjang, tetapi ibu bapa tetap perlu tahu langkah pertolongan cemas yang betul.

Apa Perlu Buat Ketika Anak Sawan?

Ikut langkah ini:

1. Bertenang dan lihat masa sawan bermula.
2. Baringkan anak di tempat yang selamat.
3. Miringkan badan anak ke sisi.
4. Longgarkan pakaian di bahagian leher.
5. Alihkan objek keras atau tajam di sekeliling anak.
6. Jangan tahan pergerakan sawan.
7. Jangan masukkan sudu, jari, kain atau ubat ke dalam mulut anak.
8. Jangan beri minum ketika anak sedang sawan.
9. Jangan mandikan anak untuk menghentikan sawan.
10. Dapatkan rawatan segera, terutama jika sawan lebih 5 minit, sawan berulang atau anak tidak pulih seperti biasa.

American Academy of Pediatrics turut menasihatkan supaya tidak meletakkan apa-apa ke dalam mulut kanak-kanak ketika sawan kerana ia boleh mencederakan anak atau penjaga.

Demam Viral, Denggi, HFMD Dan Influenza

Di Malaysia, demam kanak-kanak tidak boleh dilihat sebagai “demam biasa” semata-mata jika ada corak simptom tertentu.

Demam Viral Biasa

Demam viral biasa mungkin disertai:

• Batuk
• Hidung berair
• Sakit tekak ringan
• Kurang selera makan
• Letih
• Sakit badan ringan

Jika anak masih aktif, mahu minum, kencing seperti biasa dan tiada tanda bahaya, ibu bapa boleh memantau di rumah. Namun, jika keadaan makin teruk, jumpa doktor.

Demam Denggi

Denggi boleh bermula dengan demam tinggi secara mengejut. Gejala yang perlu diberi perhatian termasuk sakit kepala, sakit belakang mata, sakit otot atau sendi, loya, muntah dan ruam. Portal iDengue Malaysia menyatakan demam denggi sering bermula dengan demam tinggi mendadak, sakit kepala, sakit belakang mata serta sakit otot dan sendi.

Dapatkan pemeriksaan jika anak demam tinggi dan tinggal di kawasan kes denggi, atau ada simptom seperti:

• Sakit perut
• Muntah berulang
• Lemah teruk
• Pendarahan gusi atau hidung
• Najis hitam
• Tangan dan kaki sejuk
• Mengantuk luar biasa

HFMD

HFMD biasanya menyebabkan demam, sakit tekak, kurang selera makan, ulser mulut dan ruam atau lepuh pada tangan serta kaki. CDC menyatakan simptom HFMD lazimnya termasuk demam, luka dalam mulut dan ruam kulit.

Bahaya utama HFMD pada kanak-kanak ialah kurang minum kerana mulut sakit. Pantau tanda dehidrasi, terutama jika anak menolak air atau susu.

Influenza

Influenza boleh menyebabkan demam tinggi, batuk, sakit tekak, sakit badan, sakit kepala dan letih teruk. Kanak-kanak kecil, anak dengan asma, penyakit kronik atau imun lemah lebih berisiko mengalami komplikasi.

Bila Anak Demam Perlu Jumpa Doktor?

Boleh Pantau Di Rumah Jika

Anak boleh dipantau di rumah jika:

• Anak berumur lebih besar, bukan bayi bawah 3 bulan.
• Anak masih mahu minum.
• Anak masih kencing seperti biasa.
• Anak masih memberi respons.
• Tiada sesak nafas.
• Tiada sawan.
• Tiada ruam mencurigakan.
• Demam baru bermula dan simptom ringan.

Namun, pantau secara berkala. Jika keadaan berubah, dapatkan pemeriksaan.

Perlu Jumpa Doktor Jika

Bawa anak ke klinik jika:

• Bayi bawah 3 bulan demam.
• Demam melebihi 3 hari.
• Demam 39°C atau lebih, terutama bayi dan anak kecil.
• Anak kurang minum.
• Anak muntah atau cirit-birit berulang.
• Anak sakit telinga.
• Anak sakit ketika kencing.
• Batuk semakin teruk.
• Ada ruam.
• Anak nampak semakin lemah.
• Ibu bapa rasa keadaan anak tidak normal.

Perlu Ke Kecemasan Jika

Pergi ke jabatan kecemasan jika:

• Anak susah bernafas.
• Bibir atau muka kebiruan.
• Anak sawan.
• Anak tidak sedarkan diri.
• Anak sangat mengantuk dan sukar dikejutkan.
• Leher keras.
• Ruam tidak hilang bila ditekan.
• Dehidrasi teruk.
• Demam sangat tinggi dan anak kelihatan sangat sakit.

Apa Yang Doktor Mungkin Periksa?

Doktor biasanya akan bertanya:

• Bila demam bermula?
• Berapa suhu tertinggi?
• Bagaimana suhu diukur?
• Ada batuk, selsema atau sakit tekak?
• Ada muntah atau cirit-birit?
• Ada sakit ketika kencing?
• Ada ruam?
• Anak masih minum?
• Berapa kali anak kencing?
• Ada kontak dengan orang sakit?
• Imunisasi lengkap atau tidak?
• Ubat apa yang sudah diberi?

Pemeriksaan mungkin melibatkan tekak, telinga, paru-paru, perut, kulit, tahap hidrasi, pernafasan dan tahap kesedaran. Jika perlu, doktor mungkin mencadangkan ujian darah, ujian air kencing, ujian denggi, swab influenza atau COVID-19, atau X-ray dada jika disyaki pneumonia.

Mitos Tentang Demam Anak

Mitos 1: Semua Demam Perlukan Antibiotik

Salah. Kebanyakan demam pada kanak-kanak berpunca daripada virus. Antibiotik hanya berkesan untuk jangkitan bakteria tertentu.

Mitos 2: Demam Mesti Turun Sampai Normal Selepas Makan Ubat

Tidak semestinya. Ubat demam bertujuan membuat anak lebih selesa. Suhu mungkin turun sedikit tetapi tidak semestinya terus normal.

Mitos 3: Lagi Tinggi Suhu, Lagi Serius Penyakit

Tidak selalu. Keadaan anak lebih penting. Anak yang lemah, tidak responsif atau susah bernafas lebih membimbangkan walaupun suhu tidak terlalu tinggi.

Mitos 4: Mandi Air Ais Cara Terbaik Turunkan Demam

Salah. Air terlalu sejuk boleh membuat anak menggigil dan tidak selesa. Jangan gunakan ais atau alkohol.

Mitos 5: Sawan Demam Bermaksud Anak Ada Epilepsi

Tidak semestinya. Kebanyakan sawan demam ringkas bukan epilepsi. Tetapi anak tetap perlu dinilai, terutama jika sawan lama, berulang atau berlaku pada bayi kecil.

Cara Mengurangkan Risiko Demam Berulang Akibat Jangkitan

Tidak semua demam boleh dicegah, tetapi risiko jangkitan boleh dikurangkan.

Amalkan langkah berikut:

1. Ajar anak basuh tangan dengan betul.
2. Elakkan berkongsi botol air, sudu dan tuala.
3. Tutup mulut dan hidung ketika batuk atau bersin.
4. Bersihkan permukaan yang kerap disentuh.
5. Pastikan jadual imunisasi lengkap.
6. Elakkan hantar anak sakit ke taska atau sekolah.
7. Pastikan anak cukup tidur.
8. Pastikan anak minum air secukupnya.
9. Kawal nyamuk Aedes di rumah untuk mengurangkan risiko denggi.
10. Dapatkan nasihat doktor jika anak kerap demam tanpa sebab jelas.

Kesimpulan

Demam pada kanak-kanak biasanya berpunca daripada jangkitan ringan, terutama virus. Namun, ibu bapa perlu tahu bahawa demam bukan sekadar nombor pada termometer. Umur anak, tahap aktif, pernafasan, pengambilan air, kekerapan kencing dan tanda bahaya jauh lebih penting.

Suhu 38°C ke atas dikira demam. Bayi bawah 3 bulan dengan suhu 38°C atau lebih perlu diperiksa doktor. Anak yang sukar bernafas, sawan, tidak mahu minum, sangat lemah, tidak responsif atau menunjukkan tanda dehidrasi perlu mendapatkan rawatan segera.

Rawatan di rumah boleh membantu jika anak stabil: beri cecair, rehat, pakaian selesa dan ubat demam mengikut dos yang betul jika anak tidak selesa. Jangan beri antibiotik sendiri. Jangan gunakan air ais atau alkohol. Dan paling penting, jika keadaan anak nampak membimbangkan, jangan tunggu terlalu lama.

FAQ Demam Pada Kanak-Kanak